CÁC NHÂN VẬT TRONG ĐỐI THOẠI: Socrates, Euthyphro.
BẢNG CẢNH: Hiên nhà Vua Chấp chính (King Archon).
EUTHYPHRO: Sao anh lại rời khỏi Lyceum, hỡi Socrates, mà lại đến hiên nhà Vua Chấp chính làm gì? Chắc là anh không có vụ kiện tụng nào trước tòa của Vua, giống như tôi chứ?
SOCRATES: Không phải kiện tụng đâu, Euthyphro; người Athen chúng tôi gọi đó là sự cáo trạng.
EUTHYPHRO: Gì cơ! Chắc là có ai đó đang kiện anh, chứ tôi không thể tin là anh đi kiện người khác.
SOCRATES: Đương nhiên là không rồi.
EUTHYPHRO: Vậy là có người khác đang kiện anh sao?
SOCRATES: Đúng vậy.
EUTHYPHRO: Và đó là ai?
SOCRATES: Một thanh niên ít tên tuổi, hỡi Euthyphro; bản thân tôi cũng hầu như chẳng biết cậu ta. Cậu ta tên là Meletus, thuộc khu phố Pitthis. Có lẽ anh còn nhớ ngoại hình của cậu ta: mũi khoằm, tóc thẳng dài và râu mọc lởm chởm.
EUTHYPHRO: Không, tôi không nhớ cậu ta, Socrates. Nhưng cậu ta đưa ra cáo buộc gì chống lại anh?
SOCRATES: Cáo buộc gì ư? Chà, một cáo buộc rất nghiêm trọng, cho thấy gã thanh niên này có không ít cá tính, và quả thực không thể xem thường cậu ta. Cậu ta nói rằng cậu ta biết cách làm thế nào để thanh thiếu niên hư hỏng và ai là kẻ làm họ hư hỏng. Tôi đoán cậu ta hẳn là một bậc hiền triết, và thấy tôi hoàn toàn trái ngược với hiền triết, nên cậu ta đã vạch mặt tôi và sắp sửa khép tội tôi làm hỏng những người bạn trẻ của cậu ta. Và mẹ của chúng ta — tức đất nước này — sẽ là kẻ phán quyết việc đó. Trong số các chính trị gia của chúng ta, cậu ta là người duy nhất dường như bắt đầu đúng hướng, với việc vun trồng đức hạnh cho giới trẻ; giống như một người làm vườn giỏi, cậu ta coi những chồi non là ưu tiên hàng đầu, và dọn sạch chúng tôi — những kẻ tàn phá chúng. Đây mới chỉ là bước đầu; sau đó cậu ta sẽ quan tâm đến những cành già hơn; và nếu cứ tiếp tục đà này, cậu ta sẽ trở thành một ân nhân lớn của công chúng.
EUTHYPHRO: Tôi hy vọng là cậu ta sẽ làm được như vậy; nhưng tôi lại e rằng, hỡi Socrates, sự thật sẽ xoay chiều ngược lại. Theo tôi, khi tấn công anh, cậu ta chỉ đơn thuần là nhắm một đòn vào nền tảng của nhà nước. Nhưng cậu ta nói anh làm hư giới trẻ bằng cách nào?
SOCRATES: Cậu ta đưa ra một lời buộc tội kỳ lạ khiến ai nghe lần đầu cũng phải ngạc nhiên: cậu ta nói rằng tôi là một kẻ làm ra các vị thần hoặc nhà thơ sáng tạo thần linh, rằng tôi phát minh ra các vị thần mới và phủ nhận sự tồn tại của các vị thần cũ. Đó chính là căn cứ trong bản cáo trạng của cậu ta.
EUTHYPHRO: Tôi hiểu rồi, Socrates; ý cậu ta muốn tấn công anh về điềm báo quen thuộc mà thỉnh thoảng, như anh vẫn nói, thường hiện diện với anh. Cậu ta nghĩ rằng anh là kẻ đổi mới tôn giáo, và định lôi anh ra trước tòa vì chuyện đó. Cậu ta thừa biết một cáo buộc như vậy rất dễ được thiên hạ đón nhận, điều mà bản thân tôi cũng quá rõ; vì khi tôi nói trước đại hội về những vấn đề thần thánh và tiên tri tương lai cho họ, họ liền chế giễu tôi và coi tôi như kẻ mất trí. Thế mà từng lời tôi nói đều là sự thật. Dù vậy, họ vẫn ghen tị với tất cả chúng ta; và chúng ta phải can đảm đối đầu với họ.
SOCRATES: Nụ cười chế giễu của họ, bạn Euthyphro thân mến, không phải là điều gì quá quan trọng. Bởi vì một người có thể được coi là khôn ngoan; nhưng tôi nghi ngờ rằng người Athen chẳng mấy bận tâm đến anh ta cho đến khi anh ta bắt đầu truyền bá sự khôn ngoan của mình cho người khác, và rồi vì lý do nào đó — có lẽ, như anh nói, là do ghen tị — họ đâm ra tức giận.
EUTHYPHRO: Tôi đời nào lại đi thử thách tính khí của họ theo cách đó.
SOCRATES: Tôi dám chắc là không, bởi vì anh là người kín đáo trong cách cư xử, và hiếm khi truyền bá sự khôn ngoan của mình. Nhưng tôi lại có một thói quen nhân từ là bộc bạch hết mình với bất kỳ ai, thậm chí sẵn sàng trả tiền cho người lắng nghe, và tôi sợ rằng người Athen có thể nghĩ tôi quá ba hoa. Giờ đây, như tôi vừa nói, giả sử họ chỉ chế giễu tôi như anh nói họ chế giễu anh, thì thời gian trôi qua ở tòa án có lẽ cũng khá vui vẻ; nhưng biết đâu họ lại nghiêm túc thì sao, và khi ấy kết cục sẽ ra sao, chỉ có những nhà tiên tri như các anh mới có thể đoán trước được.
EUTHYPHRO: Tôi dám cá là vụ việc rồi sẽ chẳng đi đến đâu đâu, Socrates, và anh sẽ thắng kiện; còn tôi, tôi nghĩ mình cũng sẽ thắng vụ kiện của chính mình.
SOCRATES: Thế vụ kiện của anh là gì vậy, Euthyphro? Anh đóng vai trò nguyên đơn hay bị đơn?
EUTHYPHRO: Tôi là nguyên đơn.
SOCRATES: Kiện ai thế?
EUTHYPHRO: Khi nghe xong anh sẽ nghĩ tôi điên mất thôi.
SOCRATES: Hay thật, chẳng lẽ kẻ trốn chạy kia mọc cánh chắc?
SOCRATES: Không, ở độ tuổi của ông ấy thì chẳng bay nhảy gì nổi đâu.
SOCRATES: Ông ấy là ai thế?
EUTHYPHRO: Cha tôi.
SOCRATES: Cha anh á! Bạn hiền của tôi ơi?
EUTHYPHRO: Đúng vậy.
SOCRATES: Và ông ấy bị cáo buộc tội gì?
EUTHYPHRO: Tội giết người, hỡi Socrates.
SOCRATES: Lạy các vị thần, hỡi Euthyphro! Đám đông ngoài kia mới hiểu biết nông cạn làm sao về bản chất của sự công chính và chân lý. Một người phải thật phi thường, phải đạt được những bước tiến dài trên con đường khôn ngoan, mới có thể nhận ra lối đi để đâm đơn kiện như thế.
EUTHYPHRO: Quả thực là vậy, Socrates ạ.
SOCRATES: Tôi cho rằng kẻ bị cha anh sát hại hẳn là một họ hàng của anh — rõ ràng là thế; bởi vì nếu hắn là người dưng nước lã thì anh đã chẳng đời nào nghĩ đến chuyện kiện tụng.
EUTHYPHRO: Tôi buồn cười thật đấy, Socrates, khi anh phân biệt giữa người có họ hàng và người không có họ hàng; bởi vì sự ô uế xét cho cùng vẫn là như nhau trong cả hai trường hợp, nếu anh cố tình giao du với kẻ sát nhân trong khi lẽ ra anh phải tự tẩy uế cho mình lẫn kẻ đó bằng cách đưa hắn ra ánh sáng công lý. Vấn đề thực sự là kẻ bị giết có bị định đoạt mạng sống một cách chính đáng hay không. Nếu chính đáng, thì nhiệm vụ của anh là để mặc sự việc; nhưng nếu bất chính, thì ngay cả khi kẻ sát nhân sống chung một mái nhà và ăn chung một mâm với anh, hãy cứ trừng trị hắn. Kẻ đã chết vốn là một người phụ thuộc nghèo khó làm thuê cho chúng tôi trên cánh đồng ở trang trại Naxos, và một hôm trong cơn say xỉn nổi giận, hắn đã cãi nhau với một gia nhân trong nhà rồi sát hại người đó. Cha tôi liền trói giật tay chân hắn, ném xuống một cái mương, rồi sai người về Athen hỏi vị thần linh xem phải xử trí thế nào với hắn. Trong lúc đó, cha tôi chẳng thèm đếm xỉa hay chăm sóc gì đến hắn, vì coi hắn là kẻ sát nhân và nghĩ rằng dù hắn có chết đi chăng nữa thì cũng chẳng hại gì lớn. Và sự việc đúng là đã xảy ra như thế. Do chịu ảnh hưởng của cái lạnh, cơn đói và xiềng xích, kẻ kia đã bỏ mạng trước khi sứ giả từ chỗ vị thần linh quay về. Thế mà cha tôi cùng gia đình lại đang nổi giận với tôi vì dám đứng về phía tên sát nhân mà kiện cả cha ruột. Họ bảo rằng ông không giết hắn, và giả sử ông có giết đi chăng nữa, thì kẻ chết cũng chỉ là một tên sát nhân, tôi chẳng việc gì phải bận tâm, vì một người con đi kiện cha là hành động bất hiếu. Điều đó cho thấy, hỡi Socrates, họ mù tịt đến mức nào về suy nghĩ của các vị thần đối với sự hiếu kính và bất hiếu.
SOCRATES: Lạy trời, Euthyphro! Kiến thức của anh về tôn giáo, về những điều hiếu kính và bất hiếu lại chính xác đến mức, giả sử các tình tiết đúng như anh bày tỏ, anh không sợ rằng chính mình cũng đang làm một điều bất hiếu khi đứng đơn kiện cha sao?
EUTHYPHRO: Điểm ưu việt của Euthyphro, cũng là điều làm cho anh ta khác biệt với những người khác, hỡi Socrates, chính là sự hiểu biết tường tận về tất cả những vấn đề ấy. Không có nó thì tôi còn làm được tích sự gì chứ?
SOCRATES: Bạn hiền quý giá của tôi! Tôi nghĩ chẳng có cách nào tốt hơn là làm học trò của anh. Thế thì trước khi phiên tòa với Meletus diễn ra, tôi sẽ thách thức cậu ta, và nói rằng tôi vẫn luôn vô cùng quan tâm đến các vấn đề tôn giáo, và giờ đây, do cậu ta buộc tội tôi có những tưởng tượng bồng bột và đổi mới trong tôn giáo, tôi đã trở thành học trò của anh. Này Meletus, tôi sẽ nói với cậu ta như thế, hãy thừa nhận Euthyphro là một nhà thần học lớn và có những phán đoán chuẩn mực; và nếu cậu đánh giá cao ông ấy thì cậu cũng phải đánh giá cao tôi, chứ không được lôi tôi ra tòa; còn nếu cậu không đồng tình, trước tiên cậu phải khép tội người đã dạy dỗ tôi — kẻ sẽ tàn phá, không phải giới trẻ, mà là những người già; nghĩa là chính tôi, kẻ được ông ấy chỉ bảo, và người cha già của ông ấy, người mà ông ấy hằng răn dạy và quở phạt. Và nếu Meletus từ chối lắng nghe tôi, cứ cố chấp tiến hành và không chịu chuyển hướng cáo trạng từ tôi sang anh, thì tôi chẳng còn cách nào tốt hơn là lặp lại lời thách thức này ngay tại tòa.
EUTHYPHRO: Vâng, quả đúng là thế, Socrates; và nếu cậu ta dám định cáo trạng tôi, tôi sẽ nhầm to nếu không tìm ra sơ hở của cậu ta; tòa án sẽ có khối chuyện để nói với cậu ta hơn là với tôi đấy.
SOCRATES: Và tôi, bạn thân mến của tôi ơi, vì biết rõ điều này nên rất khao khát được trở thành học trò của anh. Bởi vì tôi nhận thấy chẳng có ai thèm để ý đến anh — thậm chí cả cái gã Meletus này; thế mà đôi mắt tinh tường của cậu ta lại phát hiện ra tôi ngay lập tức, và cậu ta đã khép tội tôi bất hiếu. Do đó, tôi khẩn khoản van nài anh hãy giảng cho tôi nghe bản chất của sự hiếu kính và bất hiếu, mà anh từng bảo mình nắm rất rõ, cùng với tội giết người và những xúc phạm khác đối với các vị thần. Chúng là gì vậy? Chẳng lẽ trong mọi hành động, sự hiếu kính lúc nào cũng như nhau hay sao? Còn sự bất hiếu — chẳng lẽ nó không phải lúc nào cũng trái ngược với hiếu kính, đồng thời lại đồng nhất với chính nó, mang trong mình một khái niệm bao trùm mọi điều bất hiếu hay sao?
EUTHYPHRO: Dĩ nhiên là thế rồi, Socrates.
SOCRATES: Thế sự hiếu kính là gì, và sự bất hiếu là gì?
EUTHYPHRO: Hiếu kính là làm đúng như những gì tôi đang làm: tức là đi kiện bất cứ kẻ nào phạm tội giết người, báng bổ thần thánh, hoặc bất kỳ tội ác tương tự nào — dù kẻ đó là cha hay mẹ anh, hay bất cứ ai đi nữa, điều đó hoàn toàn không quan trọng — và việc không tố cáo họ mới chính là bất hiếu. Xin anh hãy suy ngẫm, hỡi Socrates, xem tôi sẽ đưa ra một bằng chứng hùng hồn đến nhường nào cho sự thật trong lời nói của mình, một bằng chứng mà tôi đã từng trưng ra cho những người khác: — ý tôi muốn nói đến nguyên tắc rằng kẻ bất hiếu, bất luận là ai, đều không được để lọt lưới pháp luật. Chẳng phải mọi người đều coi Zeus là vị thần tối cao và công chính nhất đó sao? — thế mà họ vẫn thừa nhận rằng ngài đã trói buộc người cha của mình (Cronos) vì tội ác độc nuốt chửng các con, và rằng bản thân ngài cũng từng trừng phạt người cha của mình (Uranus) vì lý do tương tự bằng một cách thức không dám gọi tên. Thế mà khi tôi tiến hành kiện tụng cha mình, họ lại nổi giận với tôi. Họ thật mâu thuẫn làm sao trong cách ngôn luận khi liên quan đến các vị thần và khi liên quan đến bản thân tôi.
SOCRATES: Phải chăng đây chính là lý do, hỡi Euthyphro, khiến tôi bị buộc tội bất hiếu — rằng tôi không thể dung tha cho những câu chuyện về các vị thần này? Và vì thế, tôi đoán người ta nghĩ tôi sai. Nhưng, vì anh là kẻ am tường về họ và tán đồng những câu chuyện ấy, tôi chẳng còn cách nào tốt hơn là phó mặc vào sự khôn ngoan uyên bác của anh. Tôi còn có thể nói gì hơn, khi chính tôi cũng phải thú nhận rằng mình chẳng biết tí gì về họ? Vì tình yêu dành cho thần Zeus, hãy nói cho tôi biết anh có thực sự tin rằng những câu chuyện đó là thật hay không.
EUTHYPHRO: Vâng, hỡi Socrates; và còn những chuyện kỳ diệu hơn thế nữa, những điều mà trần thế vẫn còn u mê chưa biết đến.
SOCRATES: Và anh có thực sự tin rằng các vị thần đã đánh lẫn nhau, gây ra những mối thù ghét tột cùng, những trận chiến và đại loại như thế, như lời các nhà thơ kể, và như anh có thể thấy được khắc họa trong các tác phẩm của những nghệ nhân vĩ đại? Các đền thờ ngập tràn hình ảnh ấy; và đặc biệt là chiếc áo choàng của nữ thần Athene, được rước lên thành Acropolis trong đại lễ Panathenaea, được thêu thùa chính những tích chuyện đó. Hỡi Euthyphro, tất cả những câu chuyện về các vị thần ấy đều là sự thật chứ?
EUTHYPHRO: Vâng, hỡi Socrates; và như tôi vừa nói, nếu anh muốn nghe, tôi có thể kể cho anh nghe vô số chuyện khác về các vị thần khiến anh phải kinh ngạc đấy.
SOCRATES: Tôi dám chắc là thế; và anh sẽ kể cho tôi nghe vào một dịp khác khi tôi thong thả. Nhưng ngay lúc này, tôi muốn nghe một câu trả lời chính xác hơn từ anh — điều mà cho đến nay anh vẫn chưa đưa ra, bạn tôi ơi — cho câu hỏi: 'Hiếu kính là gì?' Khi được hỏi, anh chỉ đáp vỏn vẹn rằng: Làm như anh, đi kiện cha tội giết người.
EUTHYPHRO: Và những gì tôi nói là sự thật, Socrates.
SOCRATES: Không nghi ngờ gì nữa, Euthyphro; nhưng anh sẽ phải thừa nhận rằng còn vô số hành động hiếu kính khác chứ?
EUTHYPHRO: Đúng vậy.
SOCRATES: Xin hãy nhớ rằng tôi không bảo anh kể ra hai hay ba ví dụ về lòng hiếu kính, mà là giải thích cái ý niệm chung làm cho mọi hành động hiếu kính đều mang tính hiếu kính. Anh không nhớ rằng chỉ có duy nhất một ý niệm làm cho điều bất hiếu trở thành bất hiếu, và điều hiếu kính trở thành hiếu kính hay sao?
EUTHYPHRO: Tôi nhớ chứ.
SOCRATES: Hãy nói cho tôi biết bản chất của ý niệm đó là gì, để tôi có một chuẩn mực mà nhìn vào đó, tôi có thể cân đong đo đếm các hành động — dù là của anh hay của bất kỳ ai khác — và khi ấy tôi mới có thể khẳng định hành động này là hiếu kính, hành động kia là bất hiếu.
EUTHYPHRO: Tôi sẽ nói cho anh nghe, nếu anh thích.
SOCRATES: Tôi thích lắm chứ.
EUTHYPHRO: Thế thì, hiếu kính là những gì đẹp lòng các vị thần, và bất hiếu là những gì không đẹp lòng họ.
SOCRATES: Rất hay, Euthyphro; giờ thì anh đã đưa ra câu trả lời đúng kiểu tôi đang tìm kiếm. Nhưng những gì anh nói có thật hay không thì tôi chưa thể biết được, dẫu tôi không mảy may nghi ngờ rằng anh sẽ chứng minh được sự thật trong lời mình.
EUTHYPHRO: Đương nhiên rồi.
SOCRATES: Nào, vậy chúng ta hãy cùng xem xét những gì chúng ta vừa bàn luận. Vật gì hay người nào được các vị thần yêu mến thì đó là hiếu kính, còn vật gì hay người nào bị các vị thần căm ghét thì đó là bất hiếu; hai trạng thái này là thái cực đối lập hoàn toàn với nhau. Chẳng phải chúng ta vừa nói thế sao?
EUTHYPHRO: Đúng vậy.
SOCRATES: Và nói thế có chuẩn xác không?
EUTHYPHRO: Vâng, hỡi Socrates, tôi nghĩ thế; chắc chắn là đã nói vậy.
SOCRATES: Hơn nữa, hỡi Euthyphro, chúng ta cũng thừa nhận rằng các vị thần có những mối thù hằn, căm ghét và bất đồng với nhau chứ?
EUTHYPHRO: Vâng, điều đó cũng đã được nói đến.
SOCRATES: Và loại bất đồng nào gây ra thù hận và tức giận? Giả sử, ví dụ như anh và tôi, bạn hiền của tôi ơi, bất đồng với nhau về một con số; liệu những bất đồng kiểu này có biến chúng ta thành kẻ thù và đặt chúng ta vào thế đối chọi nhau không? Chẳng phải chúng ta sẽ lập tức viện đến số học và chấm dứt tranh chấp bằng một phép tính đó sao?
EUTHYPHRO: Đúng vậy.
SOCRATES: Hoặc giả sử chúng ta bất đồng về độ lớn, chẳng phải chúng ta sẽ nhanh chóng kết thúc sự khác biệt bằng cách đo đạc đó sao?
EUTHYPHRO: Quá chuẩn xác.
SOCRATES: Và chúng ta chấm dứt một cuộc tranh cãi về nặng và nhẹ bằng cách dùng đến cái cân?
EUTHYPHRO: Dĩ nhiên rồi.
SOCRATES: Nhưng những bất đồng nào là loại không thể được phân xử bằng những cách đó, và do đó làm chúng ta tức giận rồi đặt chúng ta vào thế thù hằn lẫn nhau? Tôi dám cá là câu trả lời không xuất hiện ngay trong đầu anh lúc này đâu, và vì thế tôi xin gợi ý rằng những mối thù hằn ấy nảy sinh khi chủ đề bất đồng là công chính và bất công, thiện và ác, cao quý và đê tiện. Chẳng phải đây là những vấn đề mà con người bất đồng với nhau, và khi chúng ta không thể giải quyết thỏa đáng những khác biệt ấy, thì anh, tôi và tất cả chúng ta mới cãi vã, mỗi khi chúng ta cãi vã đó sao?
EUTHYPHRO: Vâng, hỡi Socrates, bản chất những bất đồng khiến chúng ta cãi vã chính là như vậy.
SOCRATES: Và những cuộc cãi vã giữa các vị thần, hỡi Euthyphro cao quý, khi chúng xảy ra, cũng có bản chất tương tự chứ?
EUTHYPHRO: Chắc chắn là như vậy rồi.
SOCRATES: Như anh nói, họ có những bất đồng ý kiến về thiện và ác, công chính và bất công, cao quý và đê tiện: sẽ chẳng có cuộc cãi vã nào giữa họ nếu không có những bất đồng như thế — có phải vậy không?
EUTHYPHRO: Anh nói hoàn toàn chính xác.
SOCRATES: Chẳng phải ai cũng yêu mến những gì mình cho là cao quý, công chính và tốt đẹp, đồng thời căm ghét những điều ngược lại với chúng sao?
EUTHYPHRO: Rất đúng.
SOCRATES: Nhưng, như anh nói, thiên hạ lại nhìn nhận cùng một sự việc, có người cho là công chính, kẻ khác lại cho là bất công — và họ tranh cãi về những điều đó; thế là chiến tranh và giao tranh nổ ra giữa họ.
EUTHYPHRO: Quá đúng.
SOCRATES: Vậy thì cùng một sự việc vừa bị các vị thần căm ghét lại vừa được họ yêu mến, và vừa đáng ghét vừa đáng yêu đối với họ sao?
EUTHYPHRO: Đúng vậy.
SOCRATES: Và theo quan điểm này, hỡi Euthyphro, cùng một sự việc vừa mang tính hiếu kính lại vừa bất hiếu ư?
EUTHYPHRO: Tôi đoán là thế.
SOCRATES: Thế thì, bạn tôi ơi, tôi lấy làm ngạc nhiên khi thấy anh vẫn chưa trả lời câu hỏi mà tôi đã đặt ra. Vì tôi chắc chắn không hề bảo anh kể cho tôi nghe hành động nào vừa hiếu kính vừa bất hiếu: nhưng giờ đây xem ra điều được các vị thần yêu mến lại cũng là điều bị họ căm ghét. Và do đó, hỡi Euthyphro, khi trừng phạt cha mình như thế, rất có thể anh đang làm điều vừa lòng thần Zeus nhưng lại chướng tai gai mắt thần Cronos hay Uranus, điều được thần Hephaestus chấp nhận nhưng bị Hera cự tuyệt; và sẽ còn những vị thần khác có những bất đồng ý kiến tương tự nữa.
EUTHYPHRO: Nhưng tôi tin rằng, hỡi Socrates, tất cả các vị thần sẽ đồng thuận về sự hợp lý của việc trừng phạt một kẻ sát nhân: sẽ không có sự bất đồng ý kiến nào về chuyện đó đâu.
SOCRATES: Ồ, nhưng nếu nói về con người, hỡi Euthyphro, anh đã từng nghe ai tranh luận rằng một kẻ sát nhân hay bất kỳ loại tội phạm nào đáng được tha bổng chưa?
EUTHYPHRO: Tôi phải nói rằng đó mới chính là những vấn đề họ luôn tranh cãi, đặc biệt là tại các tòa án: họ phạm đủ mọi thứ tội ác, và chẳng có gì là họ không làm hoặc không nói để bào chữa cho bản thân.
SOCRATES: Nhưng họ có thừa nhận tội lỗi của mình, hỡi Euthyphro, rồi lại bảo rằng họ không đáng bị trừng phạt không?
EUTHYPHRO: Không; họ không làm thế.
SOCRATES: Thế thì có những điều họ không dám nói và không dám làm: vì họ không dám lập luận rằng kẻ có tội không phải chịu trừng phạt, mà họ chối tội cơ mà?
EUTHYPHRO: Vâng.
SOCRATES: Thế nên họ không tranh luận rằng kẻ làm ác không nên bị trừng phạt, mà họ tranh cãi về sự thật ai mới là kẻ làm ác, hắn đã làm gì và làm khi nào?
EUTHYPHRO: Đúng vậy.
SOCRATES: Và các vị thần cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự, nếu như anh khẳng định họ tranh cãi về điều công chính và bất công, và một số người trong họ nói rằng có sự bất công xảy ra giữa họ trong khi những người khác phủ nhận điều đó. Vì chắc chắn không có vị thần hay con người nào lại dám thốt lên rằng kẻ làm điều bất công không phải chịu trừng phạt?
EUTHYPHRO: Điều đó đúng, hỡi Socrates, xét về đại cục.
SOCRATES: Nhưng họ lại bất đồng gay gắt về những chi tiết cụ thể — thần linh và con người đều như nhau; và nếu họ có tranh chấp, họ tranh chấp về một hành động nào đó bị mang ra xét soi, mà một bên khẳng định là công chính, bên kia lại quả quyết là bất công. Chẳng phải điều đó đúng sao?
EUTHYPHRO: Hoàn toàn đúng.
SOCRATES: Vậy thì, bạn thân mến Euthyphro của tôi, xin hãy nói cho tôi biết, để tôi được mở mang tầm mắt và hiểu biết hơn, anh có bằng chứng gì cho thấy trong con mắt của tất cả các vị thần: một tên gia nhân phạm tội giết người, bị chủ nhân của người chết trói lại, và bỏ mạng vì bị xiềng xích trước khi kẻ trói hắn kịp tìm hiểu từ các bậc thông thái giải mã lời thần linh xem mình phải xử trí thế ra sao với hắn — lại là chết một cách bất công; và vì một kẻ như thế, người con trai lại phải đi kiện cha mình và vu cáo ông tội giết người? Anh sẽ chứng minh thế nào để thấy tất cả các vị thần hoàn toàn đồng lòng tán thành hành động của anh? Hãy chứng minh cho tôi thấy họ làm vậy, và tôi sẽ tán dương sự khôn ngoan của anh chừng nào tôi còn sống.
EUTHYPHRO: Đó sẽ là một nhiệm vụ khó khăn; nhưng tôi hoàn toàn có thể làm cho mọi chuyện trở nên cực kỳ rõ ràng đối với anh.
SOCRATES: Tôi hiểu rồi; ý anh muốn nói là tôi không nhanh trí bằng các thẩm phán: vì chắc chắn anh sẽ chứng minh cho họ thấy hành động đó là bất công và đáng ghét đối với các vị thần.
EUTHYPHRO: Vâng, đúng thế, hỡi Socrates; ít nhất là nếu họ chịu lắng nghe tôi.
SOCRATES: Nhưng họ chắc chắn sẽ lắng nghe nếu thấy anh là một tay hùng biện giỏi. Có một ý nghĩ chợt lóe lên trong đầu tôi khi anh đang nói; tôi tự nhủ: 'Chà, và điều gì sẽ xảy ra nếu Euthyphro thực sự chứng minh được cho tôi rằng tất cả các vị thần đều coi cái chết của tên nô bộc là bất công, thì liệu tôi có hiểu thêm chút nào nữa về bản chất của sự hiếu kính và bất hiếu không? Vì dẫu cho hành động này có thể đáng ghét đối với các vị thần đi nữa, thì sự hiếu kính và bất hiếu cũng không thể được định nghĩa đầy đủ chỉ bằng những sự phân biệt ấy, bởi vì điều đáng ghét đối với các vị thần cũng đã được chỉ ra là đồng thời làm vui lòng và được họ yêu mến.' Và do đó, hỡi Euthyphro, tôi không yêu cầu anh phải chứng minh điều này; nếu anh thích, tôi sẽ giả định rằng tất cả các vị thần đều lên án và ghê tởm một hành động như thế. Nhưng tôi sẽ sửa đổi định nghĩa cho đến mức nói rằng: điều gì bị tất cả các vị thần căm ghét thì là bất hiếu, và điều họ yêu mến thì là hiếu kính hoặc thánh thiện; còn điều mà một số vị yêu mến trong khi những vị khác căm ghét thì mang cả hai tính chất hoặc chẳng mang tính chất nào. Định nghĩa về hiếu kính và bất hiếu của chúng ta sẽ là như vậy chứ?
EUTHYPHRO: Sao lại không chứ, hỡi Socrates?
SOCRATES: Sao lại không ư! Dĩ nhiên là về phần tôi, hỡi Euthyphro, chẳng có lý do gì là không thể cả. Nhưng việc sự nhượng bộ này có giúp ích gì nhiều cho anh trong nhiệm vụ chỉ bảo tôi như đã hứa hay không lại là điều anh phải tự cân nhắc.
EUTHYPHRO: Vâng, tôi cho rằng điều gì được tất cả các vị thần yêu mến thì là hiếu kính và thánh thiện, còn điều ngược lại mà tất cả bọn họ căm ghét thì là bất hiếu.
SOCRATES: Liệu chúng ta có nên đi sâu tìm hiểu tính chân thực của điều này, hỡi Euthyphro, hay chỉ đơn giản là chấp nhận tuyên bố thuần túy dựa trên uy tín của chính chúng ta và của những kẻ khác? Anh nghĩ sao?
EUTHYPHRO: Chúng ta nên tìm hiểu; và tôi tin rằng tuyên bố đó sẽ đứng vững trước mọi cuộc kiểm chứng.
SOCRATES: Chẳng mấy chốc nữa chúng ta sẽ rõ thôi, bạn hiền của tôi ơi. Điều đầu tiên tôi muốn thấu hiểu là liệu điều hiếu kính hay thánh thiện được các vị thần yêu mến là vì nó thánh thiện, hay nó thánh thiện là vì được các vị thần yêu mến.
EUTHYPHRO: Tôi không hiểu ý anh lắm, Socrates.
SOCRATES: Tôi sẽ cố gắng giải thích: chúng ta nói về việc mang và việc được mang, về việc dẫn dắt và việc được dẫn dắt, nhìn và được nhìn. Anh biết rằng trong tất cả những trường hợp đó có sự khác biệt, và anh cũng biết sự khác biệt ấy nằm ở đâu chứ?
EUTHYPHRO: Tôi nghĩ là mình hiểu.
SOCRATES: Và chẳng phải cái được yêu thương vốn dĩ khác biệt với kẻ yêu thương đó sao?
EUTHYPHRO: Đương nhiên rồi.
SOCRATES: Nào; và giờ hãy nói cho tôi biết, vật được khiêng vác ở trạng thái khiêng vác đó là vì nó đang được khiêng vác, hay vì một lý do nào khác?
EUTHYPHRO: Không; đó chính là lý do.
SOCRATES: Và điều tương tự cũng đúng với cái được dẫn dắt và cái được nhìn thấy chứ?
EUTHYPHRO: Đúng vậy.
SOCRATES: Và một vật không được nhìn thấy chỉ vì nó có thể nhìn thấy được, mà ngược lại, nó có thể nhìn thấy được là vì nó được nhìn thấy; một vật cũng không ở trạng thái được dẫn dắt vì nó được dẫn dắt, hay ở trạng thái được khiêng vác vì nó được khiêng vác, mà là chiều ngược lại của điều đó. Và giờ đây tôi nghĩ, hỡi Euthyphro, ý nghĩa của tôi sẽ trở nên dễ hiểu; ý tôi là bất kỳ trạng thái hành động hay chịu đựng nào cũng hàm ý có hành động hoặc sự chịu đựng đi trước. Một vật không trở nên ở trạng thái đang tiến hóa chỉ vì nó đang tiến hóa, mà nó ở trạng thái đang tiến hóa là vì nó tiến hóa; một vật cũng không chịu đựng chỉ vì nó ở trạng thái chịu đựng, mà nó ở trạng thái chịu đựng là vì nó chịu đựng. Anh có đồng ý không?
EUTHYPHRO: Có.
SOCRATES: Chẳng phải thứ được yêu mến đang ở trong một trạng thái hoặc là đang trở thành hoặc là đang chịu đựng sao?
EUTHYPHRO: Vâng.
SOCRATES: Và điều đó vẫn đúng y như các trường hợp trước: trạng thái được yêu thương xuất hiện sau hành động được yêu thương, chứ hành động không xuất hiện sau trạng thái.
EUTHYPHRO: Chắc chắn là vậy rồi.
SOCRATES: Thế còn anh nói sao về lòng hiếu kính, hỡi Euthyphro: chẳng phải theo định nghĩa của anh, hiếu kính là điều được tất cả các vị thần yêu mến đó sao?
EUTHYPHRO: Vâng.
SOCRATES: Là vì nó hiếu kính hay thánh thiện, hay vì một lý do nào khác?
EUTHYPHRO: Không, đó chính là lý do.
SOCRATES: Nó được yêu mến là vì nó thánh thiện, chứ không phải thánh thiện là vì được yêu mến chứ?
EUTHYPHRO: Vâng.
SOCRATES: Và điều được các vị thần quý mến thì được họ yêu, và đang ở trong trạng thái được họ quý mến là vì nó được họ yêu quý?
EUTHYPHRO: Dĩ nhiên rồi.
SOCRATES: Thế thì điều được các vị thần quý mến, hỡi Euthyphro, không phải là thánh thiện, và điều thánh thiện cũng không phải được Chúa yêu mến như anh khẳng định; mà chúng là hai thứ hoàn toàn khác nhau.
EUTHYPHRO: Ý anh là sao cơ, Socrates?
SOCRATES: Ý tôi là điều thánh thiện đã được chúng ta thừa nhận là được Chúa yêu mến vì nó thánh thiện, chứ không phải thánh thiện là vì được yêu mến.
EUTHYPHRO: Vâng.
SOCRATES: Nhưng điều được các vị thần quý mến lại quý mến họ vì được họ yêu, chứ không phải được họ yêu vì nó quý mến họ.
EUTHYPHRO: Đúng vậy.
SOCRATES: Nhưng, bạn Euthyphro thân mến, nếu điều thánh thiện đồng nhất với điều được Chúa yêu mến, và được yêu mến vì nó thánh thiện, thì điều được Chúa yêu mến hẳn đã được yêu mến như một lẽ đương nhiên vì nó vốn là điều được Chúa yêu mến; nhưng nếu điều được Chúa yêu mến thực sự quý mến ngài vì được ngài yêu, thì điều thánh thiện hẳn đã thánh thiện vì được ngài yêu. Còn bây giờ, anh thấy đấy, sự thật hoàn toàn ngược lại, và chúng hoàn toàn khác biệt nhau. Bởi vì một đằng (theophiles) có bản chất được yêu mến là vì nó được yêu, còn đằng kia (osion) được yêu vì nó mang bản chất đáng được yêu. Do đó, hỡi Euthyphro, khi tôi hỏi anh bản chất của sự thánh thiện là gì, anh dường như chỉ đưa ra một thuộc tính chứ không phải bản chất — đó là thuộc tính được tất cả các vị thần yêu mến. Nhưng anh vẫn cứ khăng khăng từ chối giải thích cho tôi bản chất thực sự của sự thánh thiện. Và vì thế, nếu anh không phiền, tôi xin anh đừng giấu giếm báu vật nữa, mà hãy nói cho tôi một lần nữa biết rốt cuộc sự thánh thiện hay hiếu kính là gì — dù có được các vị thần yêu mến hay không (vì đó là vấn đề chúng ta sẽ không tranh cãi); và thế nào là bất hiếu?
EUTHYPHRO: Thú thực tôi chẳng biết phải diễn tả ý mình thế nào nữa, hỡi Socrates. Vì bằng cách này hay cách khác, những lập luận của chúng ta, dù dựa trên cơ sở nào đi nữa, cứ có vẻ quay đầu lại và bỏ chạy khỏi chúng ta.
SOCRATES: Lời lẽ của anh, hỡi Euthyphro, giống y như tác phẩm của tổ tiên tôi là Daedalus; và nếu tôi là kẻ thốt ra hay đề xướng ra chúng, anh có quyền bảo rằng những lập luận của tôi bỏ chạy và không chịu đứng yên một chỗ bởi vì tôi là hậu duệ của ông ấy. Nhưng giờ đây, vì những quan niệm này là của chính anh, anh phải tìm một lời châm chọc khác, bởi vì chắc chắn như chính anh thừa nhận, chúng đang có xu hướng muốn di chuyển đấy.
EUTHYPHRO: Không đâu, Socrates, tôi vẫn sẽ khẳng định rằng anh mới chính là Daedalus kẻ làm cho các lập luận chuyển động; chứ tôi thì đời nào, chính anh mới làm chúng di động hoặc chạy vòng quanh, vì nếu ở chỗ tôi thì chúng đã chẳng bao giờ nhúc nhích dù chỉ nửa bước.
SOCRATES: Thế thì tôi hẳn phải là một kẻ vĩ đại hơn cả Daedalus: vì trong khi ông ấy chỉ làm cho những phát minh của chính mình chuyển động, tôi lại làm cho cả phát minh của người khác chuyển động theo. Và điều tuyệt vời là, tôi thà không làm thế còn hơn. Vì tôi sẵn sàng đánh đổi sự khôn ngoan của Daedalus và sự giàu có của Tantalus chỉ để có thể giữ chân và cố định chúng lại. Nhưng thế là đủ rồi. Vì tôi nhận thấy anh đang lười biếng, tôi sẽ tự mình cố gắng chỉ cho anh thấy cách anh có thể dạy dỗ tôi về bản chất của sự hiếu kính; và tôi hy vọng anh sẽ không tiếc công sức. Nào, hãy nói cho tôi biết — Chẳng phải điều hiếu kính tất yếu phải là công chính sao?
EUTHYPHRO: Vâng.
SOCRATES: Và thế thì, tất cả những gì công chính đều là hiếu kính ư? Hay tất cả những gì hiếu kính đều là công chính, nhưng những gì công chính thì chỉ một phần chứ không phải toàn bộ là hiếu kính?
EUTHYPHRO: Tôi không hiểu ý anh đang nói gì, Socrates.
SOCRATES: Thế mà tôi biết chắc anh khôn ngoan hơn tôi bao nhiêu thì cũng trẻ trung hơn tôi bấy nhiêu. Nhưng, như tôi vừa nói, sự uyên bác dồi dào lại làm anh đâm ra lười biếng. Xin hãy cố gắng vận động trí óc một chút, vì việc hiểu tôi chẳng có gì là khó khăn thực sự cả. Ý tôi có thể được giải thích bằng một minh họa về điều mà tôi không muốn nói. Nhà thơ (Stasinus) từng cất lời ca rằng —
'Về phần thần Zeus, đấng tạo hóa và tác giả của muôn loài, Ngươi sẽ chẳng hé môi: bởi nơi nào có nỗi sợ, nơi ấy cũng có sự kính sợ.'
Giờ thì tôi không đồng tình với nhà thơ này. Tôi có nên nói cho anh biết tôi bất đồng ở điểm nào không?
EUTHYPHRO: Cứ tự nhiên đi.
SOCRATES: Tôi sẽ không nói rằng nơi nào có nỗi sợ thì nơi ấy cũng có sự kính sợ; vì tôi chắc chắn rằng rất nhiều người sợ nghèo đói, bệnh tật và những tai ương tương tự, nhưng tôi không thấy họ kính sợ những đối tượng gây ra nỗi sợ cho mình.
EUTHYPHRO: Rất đúng.
SOCRATES: Nhưng nơi nào có sự kính sợ, nơi ấy ắt có nỗi sợ; bởi vì kẻ mang trong mình cảm giác kính sợ và hổ thẹn về việc thực hiện bất kỳ hành động nào, thì sẽ lo sợ và hoảng sợ trước tai tiếng xấu xa.
EUTHYPHRO: Không còn nghi ngờ gì nữa.
SOCRATES: Thế thì chúng ta đã sai lầm khi nói rằng nơi nào có nỗi sợ thì nơi ấy cũng có sự kính sợ; và chúng ta phải nói rằng, nơi nào có sự kính sợ thì nơi ấy cũng có nỗi sợ. Nhưng không phải lúc nào cũng có sự kính sợ ở những nơi có nỗi sợ; vì nỗi sợ là một khái niệm rộng lớn hơn, còn sự kính sợ chỉ là một phần của nỗi sợ, giống như số lẻ là một phần của con số, và con số là một khái niệm rộng lớn hơn số lẻ. Tôi đoán là đến đây anh đã theo kịp tôi rồi chứ?
EUTHYPHRO: Hoàn toàn hiểu rõ.
SOCRATES: Đó chính là kiểu câu hỏi mà tôi muốn đặt ra khi hỏi rằng liệu điều công chính có luôn là hiếu kính, hay điều hiếu kính có luôn là công chính; và liệu có thể có sự công chính ở nơi không có sự hiếu kính hay không? Bởi vì công chính là khái niệm rộng lớn hơn mà hiếu kính chỉ là một phần trong đó. Anh có phản đối gì không?
EUTHYPHRO: Không, tôi nghĩ anh hoàn toàn đúng.
SOCRATES: Thế thì, nếu hiếu kính là một phần của sự công chính, tôi cho rằng chúng ta nên tìm hiểu xem đó là phần nào? Giả sử anh tiếp tục cuộc tìm hiểu trong các trường hợp trước; ví dụ, nếu anh hỏi tôi số chẵn là gì, và số chẵn chiếm phần nào trong tập hợp các con số, tôi sẽ chẳng gặp chút khó khăn nào để đáp rằng đó là một con số đại diện cho một hình có hai cạnh bằng nhau. Anh có đồng tình không?
EUTHYPHRO: Vâng, tôi hoàn toàn đồng tình.
SOCRATES: Tương tự như vậy, tôi muốn anh nói cho tôi biết phần nào của công chính mới là hiếu kính hay thánh thiện, để tôi có thể bảo Meletus đừng đối xử bất công với tôi, hay khép tội tôi bất hiếu, vì giờ đây tôi đã được anh chỉ bảo đầy đủ về bản chất của sự hiếu kính hay thánh thiện, cũng như những mặt đối lập của chúng.
EUTHYPHRO: Hỡi Socrates, hiếu kính hay thánh thiện đối với tôi có vẻ là phần của sự công chính chăm lo cho các vị thần, giống như có một phần khác của công chính chăm lo cho con người vậy.
SOCRATES: Điều đó thật hay, Euthyphro; tuy nhiên vẫn còn một điểm nhỏ mà tôi muốn được giải đáp thêm: Ý nghĩa của từ 'chăm lo' là gì? Bởi vì từ 'chăm lo' khó lòng được dùng theo cùng một nghĩa khi áp dụng cho các vị thần cũng như khi áp dụng cho những thứ khác. Ví dụ, người ta nói rằng ngựa đòi hỏi phải được chăm lo, và không phải bất kỳ ai cũng có thể chăm lo cho chúng, mà chỉ có người có kỹ năng về nghệ thuật cưỡi ngựa. Chẳng phải thế sao?
EUTHYPHRO: Chắc chắn rồi.
SOCRATES: Tôi cho rằng nghệ thuật cưỡi ngựa chính là nghệ thuật chăm lo cho loài ngựa?
EUTHYPHRO: Vâng.
SOCRATES: Và cũng không phải bất kỳ ai cũng đủ tiêu chuẩn chăm lo cho loài chó, mà chỉ có thợ săn?
EUTHYPHRO: Đúng vậy.
SOCRATES: Và tôi cũng hình dung rằng nghệ thuật của thợ săn chính là nghệ thuật chăm lo cho loài chó?
EUTHYPHRO: Vâng.
SOCRATES: Giống như nghệ thuật của người chăn bò là nghệ thuật chăm lo cho loài bò?
EUTHYPHRO: Quá chuẩn xác.
SOCRATES: Tương tự như vậy, thánh thiện hay hiếu kính chính là nghệ thuật chăm lo cho các vị thần? — ý anh muốn nói là thế phải không, hỡi Euthyphro?
EUTHYPHRO: Vâng.
SOCRATES: Và chẳng phải việc chăm lo luôn nhằm mục đích mang lại điều tốt lành hoặc lợi ích cho đối tượng được chăm lo đó sao? Như trong trường hợp loài ngựa, anh có thể nhận thấy rằng khi được chăm lo bởi nghệ thuật của người cưỡi ngựa, chúng sẽ nhận được lợi ích và trở nên tốt hơn, đúng không nào?
EUTHYPHRO: Đúng vậy.
SOCRATES: Giống như loài chó được hưởng lợi từ nghệ thuật của thợ săn, loài bò được hưởng lợi từ nghệ thuật của người chăn bò, và tất cả mọi thứ khác đều được nuôi dưỡng hoặc chăm lo vì lợi ích tốt đẹp của chúng chứ không phải để làm tổn hại chúng?
EUTHYPHRO: Dĩ nhiên, tuyệt đối không phải để làm tổn hại.
SOCRATES: Mà là vì điều tốt đẹp của chúng?
EUTHYPHRO: Đương nhiên rồi.
SOCRATES: Và liệu sự hiếu kính hay thánh thiện — thứ đã được định nghĩa là nghệ thuật chăm lo cho các vị thần — có mang lại lợi ích hay làm cho họ tốt lên không? Anh có dám nói rằng khi anh làm một hành động thánh thiện, anh làm cho bất kỳ vị thần nào trở nên tốt hơn không?
EUTHYPHRO: Không, không; đó tuyệt đối không phải là ý của tôi.
SOCRATES: Và tôi, hỡi Euthyphro, chưa bao giờ nghĩ rằng anh có ý đó. Tôi đặt câu hỏi về bản chất của sự chăm lo đó bởi vì tôi nghĩ anh không có ý như vậy.
EUTHYPHRO: Anh đối xử với tôi rất công bằng, hỡi Socrates; đó không phải là kiểu chăm lo mà tôi muốn nói.
SOCRATES: Tốt lắm: nhưng tôi vẫn phải hỏi thế sự chăm lo cho các vị thần được gọi là hiếu kính ấy rốt cuộc là gì?
EUTHYPHRO: Thưa Socrates, nó giống như cách mà các đầy tớ thể hiện đối với chủ nhân của họ.
SOCRATES: Tôi hiểu rồi — một dạng hầu hạ các vị thần.
EUTHYPHRO: Chính xác.
SOCRATES: Y học cũng là một dạng hầu hạ hoặc phục vụ, hướng tới việc đạt được một mục đích nào đó — chẳng phải anh sẽ nói là đạt được sức khỏe đó sao?
EUTHYPHRO: Vâng, tôi sẽ nói thế.
SOCRATES: Thêm nữa, có một nghệ thuật phục vụ người thợ đóng tàu nhằm hướng tới việc đạt được một kết quả nào đó chứ?
EUTHYPHRO: Vâng, hỡi Socrates, nhằm hướng tới việc đóng xong một con tàu.
SOCRATES: Giống như có một nghệ thuật phục vụ người thợ xây nhà nhằm hướng tới việc xây xong một ngôi nhà?
EUTHYPHRO: Vâng.
SOCRATES: Và giờ hãy nói cho tôi biết, bạn hiền của tôi, về nghệ thuật phục vụ các vị thần: nó giúp hoàn thành công việc gì? Vì anh chắc chắn phải biết nếu như, theo lời anh tự nhận, anh là người hiểu biết nhất về tôn giáo trong số tất cả những người đang sống.
EUTHYPHRO: Và tôi nói sự thật mà, hỡi Socrates.
SOCRATES: Thế thì hãy nói cho tôi biết, ôi xin hãy nói cho tôi biết — công việc cao đẹp mà các vị thần thực hiện nhờ sự giúp đỡ của những việc hầu hạ từ chúng ta là gì?
EUTHYPHRO: Những công việc họ làm thật nhiều và thật cao đẹp, hỡi Socrates.
SOCRATES: Này bạn tôi, công việc của một vị tướng quân cũng thế mà thôi. Nhưng công việc chính yếu của họ thì có thể kể ra dễ dàng. Chẳng phải anh sẽ nói chiến thắng trong chiến tranh là công việc hàng đầu của họ sao?
EUTHYPHRO: Chắc chắn rồi.
SOCRATES: Những công việc của người làm nông dân cũng vô cùng nhiều và cao đẹp, nếu tôi không nhầm; nhưng công việc chính của ông ta là tạo ra lương thực từ đất đai phải không?
EUTHYPHRO: Chính xác.
SOCRATES: Và trong số vô vàn những việc cao đẹp do các vị thần thực hiện, đâu là công việc chính yếu hoặc quan trọng nhất?
EUTHYPHRO: Tôi đã nói với anh từ nãy rồi, hỡi Socrates, rằng việc tìm hiểu tường tận tất cả những thứ đó sẽ vô cùng phiền phức. Hãy để tôi nói đơn giản thế này: hiếu kính hay thánh thiện là học cách làm đẹp lòng các vị thần trong lời nói và việc làm, thông qua những lời cầu nguyện và tế lễ. Sự hiếu kính như thế chính là sự cứu rỗi cho các gia đình và quốc gia, cũng giống như sự bất hiếu — vốn không đẹp lòng các vị thần — là sự lụi tàn và hủy diệt của họ.
SOCRATES: Tôi nghĩ rằng anh hoàn toàn có thể trả lời bằng ít từ hơn rất nhiều cho câu hỏi chính yếu mà tôi đã đặt ra, hỡi Euthyphro, nếu anh chịu chọn cách đó. Nhưng tôi thấy rõ ràng là anh không có ý định chỉ bảo tôi — điều đó quá hiển nhiên; nếu không thì tại sao, khi chúng ta đã chạm đến vấn đề cốt lõi, anh lại né tránh? Giá như anh chịu trả lời tôi thì vào thời điểm này tôi đã thực sự học được từ anh bản chất của sự hiếu kính rồi. Giờ đây, vì kẻ đặt câu hỏi buộc phải phụ thuộc vào người trả lời, vị thần dẫn lối đưa bước đi đâu tôi đành phải đi theo đó; và chỉ có thể hỏi lại một lần nữa: thế nào là điều hiếu kính, và thế nào là hiếu kính? Ý anh có phải chúng là một dạng khoa học cầu nguyện và tế lễ không?
EUTHYPHRO: Vâng, đúng thế.
SOCRATES: Và tế lễ là dâng hiến cho các vị thần, còn cầu nguyện là xin xỏ các vị thần?
EUTHYPHRO: Vâng, thưa Socrates.
SOCRATES: Theo quan điểm này, thì hiếu kính chính là khoa học xin và cho?
EUTHYPHRO: Anh hiểu ý tôi cực kỳ cừ khôi đấy, hỡi Socrates.
SOCRATES: Vâng, bạn tôi ơi; lý do là vì tôi là một tín đồ tận tụy của khoa học do anh chân truyền, tôi dồn hết tâm trí vào đó, và do đó không có lời nào anh nói lại bị lãng phí đối với tôi cả. Vậy xin anh hãy cho biết, bản chất của việc hầu hạ các vị thần này là gì? Ý anh là chúng ta thỉnh cầu và dâng lễ vật cho họ sao?
EUTHYPHRO: Vâng, ý tôi là thế.
SOCRATES: Chẳng phải cách xin đúng đắn là xin những gì chúng ta cần từ họ sao?
EUTHYPHRO: Dĩ nhiên rồi.
SOCRATES: Và cách cho đúng đắn là đền đáp lại họ những gì họ cần từ chúng ta. Sẽ chẳng có ý nghĩa gì đối với một nghệ thuật đi ban phát cho bất kỳ ai thứ mà người đó không hề cần đến.
EUTHYPHRO: Quá đúng, hỡi Socrates.
SOCRATES: Thế thì hiếu kính, hỡi Euthyphro, là một nghệ thuật giao thương giữa các vị thần và con người với nhau sao?
EUTHYPHRO: Đó là một diễn đạt mà anh có thể dùng, nếu anh thích.
SOCRATES: Nhưng tôi chẳng có hứng thú đặc biệt nào với bất cứ thứ gì ngoại trừ chân lý. Tuy nhiên, tôi ước gì anh nói cho tôi biết lợi ích nào sẽ đến với các vị thần từ những lễ vật của chúng ta. Không có gì phải bàn cãi về những gì họ ban cho chúng ta; bởi vì chẳng có điều tốt đẹp nào mà họ không ban phát; nhưng làm thế nào chúng ta có thể dâng lại bất kỳ điều tốt đẹp nào cho họ lại là điều hoàn toàn không rõ ràng chút nào. Nếu họ ban tặng mọi thứ trong khi chúng ta chẳng cho lại gì cả, thì đó hẳn phải là một cuộc giao thương mà trong đó chúng ta nắm phần lợi thế quá lớn trước họ.
EUTHYPHRO: Và anh tưởng tượng rằng, hỡi Socrates, có bất kỳ lợi ích nào mang lại cho các vị thần từ lễ vật của chúng ta sao?
SOCRATES: Nhưng nếu không phải thế, hỡi Euthyphro, thì ý nghĩa của những lễ vật do chúng ta cung kính tiến dâng lên các vị thần là gì?
EUTHYPHRO: Còn gì khác ngoài những cống vật tôn vinh; và như tôi vừa mới nói, những thứ làm đẹp lòng họ?
SOCRATES: Vậy hiếu kính là điều làm đẹp lòng các vị thần, chứ không mang lại lợi ích hay được họ yêu mến ư?
EUTHYPHRO: Tôi phải nói rằng không có gì đáng yêu hơn thế.
SOCRATES: Thế thì một lần nữa lời khẳng định ấy lại được lặp lại rằng hiếu kính là điều được các vị thần yêu mến?
EUTHYPHRO: Chắc chắn rồi.
SOCRATES: Và khi anh nói điều này, anh có thấy ngạc nhiên khi lời nói của mình không đứng vững mà lại bỏ chạy không? Anh sẽ lại buộc tội tôi là kẻ Daedalus làm cho chúng bỏ chạy, mà không nhận thức được rằng có một nghệ nhân khác vĩ đại hơn nhiều so với Daedalus đang khiến chúng chạy vòng tròn, và kẻ đó chính là bản thân anh; bởi vì lập luận này, như anh sẽ nhận ra, lại quay về đúng cái điểm xuất phát ban đầu. Chẳng phải chúng ta vừa nói rằng điều thánh thiện hay hiếu kính không đồng nhất với điều được các vị thần yêu mến đó sao? Anh quên rồi à?
EUTHYPHRO: Tôi nhớ rõ lắm chứ.
SOCRATES: Và chẳng phải anh đang nói rằng những gì được các vị thần yêu mến là thánh thiện đó sao; và chẳng phải điều này cũng chính là những gì quý giá đối với họ hay sao — anh có thấy không?
EUTHYPHRO: Đúng vậy.
SOCRATES: Thế thì hoặc là chúng ta đã sai lầm trong tuyên bố trước đây; hoặc nếu lúc đó chúng ta đúng, thì bây giờ chúng ta đã sai.
EUTHYPHRO: Một trong hai điều đó bắt buộc phải đúng.
SOCRATES: Vậy chúng ta phải bắt đầu lại từ đầu và đặt câu hỏi: Hiếu kính là gì? Đó là một cuộc tìm kiếm mà tôi sẽ không bao giờ mệt mỏi theo đuổi chừng nào bản thân còn có thể; và tôi nài xin anh đừng khinh miệt tôi, mà hãy dồn hết tâm trí vào, rồi nói cho tôi biết sự thật. Vì nếu có bất kỳ ai thấu hiểu, thì chính là anh; và do đó tôi phải giữ chân anh lại, giống như thần Proteus, cho đến khi anh chịu nói thì thôi. Nếu anh không chắc chắn nắm rõ bản chất của sự hiếu kính và bất hiếu, tôi tin chắc rằng anh sẽ chẳng đời nào, vì bênh vực một tên nô bộc, lại đi khép tội giết người lên người cha già nua của mình. Anh sẽ chẳng dám mạo hiểm làm một điều sai trái trong mắt các vị thần như thế, và anh cũng quá tôn trọng ý kiến của thiên hạ nữa. Do đó, tôi chắc chắn rằng anh biết rõ bản chất của sự hiếu kính và bất hiếu. Vậy hãy nói ra đi, hỡi Euthyphro thân mến, và đừng che giấu sự hiểu biết của mình nữa.
EUTHYPHRO: Để dịp khác đi, Socrates; vì tôi đang vội và bây giờ phải đi ngay đây.
SOCRATES: Ôi chao! Bạn đồng hành của tôi ơi, chẳng lẽ anh cứ thế bỏ mặc tôi trong nỗi tuyệt vọng sao? Tôi đã hy vọng rằng anh sẽ chỉ bảo cho tôi bản chất của sự hiếu kính và bất hiếu; và nhờ thế tôi có thể tự thanh minh trước Meletus cùng bản cáo trạng của cậu ta. Tôi sẽ nói với cậu ta rằng tôi đã được Euthyphro khai sáng, đã từ bỏ những đổi mới và suy đoán bồng bột — những thứ mà tôi sa chân vào chỉ vì sự thiếu hiểu biết, và rằng giờ đây tôi sắp sửa bước vào một cuộc sống tốt đẹp hơn.
