Bãi cỏ trước nhà của SORN. Ngôi nhà nằm ở phía sau, trên một khoảng sân hiên rộng. Hồ nước phản chiếu rực rỡ những tia nắng nằm ở phía bên trái. Rải rác đây đó là những luống hoa. Lúc này là buổi trưa, trời oi bức. ARKADINA, DORN và MASHA đang ngồi trên chiếc ghế băng trên bãi cỏ, dưới bóng mát của một cây đoạn cổ thụ. Một cuốn sách đang mở đặt trên đầu gối của DORN.

ARKADINA. [Với MASHA] Nào, đứng lên đi. [Cả hai cùng đứng dậy] Đứng cạnh tôi xem nào. Cô hai mươi hai tuổi, còn tôi thì già gấp đôi tuổi cô rồi đấy. Nói cho tôi biết, thưa bác sĩ, trông ai trong chúng ta trẻ trung hơn?

DORN. Tất nhiên là bà rồi.

ARKADINA. Thấy chưa! Thế mà tại sao lại thế nhỉ? Bởi vì tôi luôn làm việc; tâm trí và trái tim tôi lúc nào cũng bận rộn, trong khi bác thì cứ ì một chỗ chẳng chịu dịch chuyển. Bác có sống đâu. Một châm ngôn sống của tôi là không bao giờ nhìn về tương lai. Tôi chưa từng nghĩ đến tuổi già hay cái chết, mà cứ thản nhiên đón nhận những gì đến với mình.

MASHA. Con có cảm giác như mình đã sống trên cõi đời này cả ngàn năm rồi, và con đang lê lết cuộc đời mình phía sau như một chiếc khăn choàng dài vô tận. Thỉnh thoảng con chẳng còn chút ham muốn sống nào nữa. Dĩ nhiên điều đó thật ngớ ngẩn. Người ta phải biết tự vực dậy và rũ bỏ những thứ vớ vẩn ấy đi.

DORN. [Hát khẽ]

ARKADINA. Hơn nữa, tôi luôn giữ cho diện mạo của mình chuẩn mực như một người Anh vậy. Người ta hay bảo tôi là lúc nào cũng chỉn chu, ăn mặc cẩn thận, tóc tai chải chuốt gọn gàng. Bác có nghĩ là tôi lại cho phép mình bước ra khỏi nhà trong bộ dạng nửa mùa, tóc tai bù xù không? Chắc chắn là không rồi! Tôi giữ được nhan sắc như thế này là nhờ không bao giờ để bản thân buông xuôi lếu thếch như một số phụ nữ khác. [Bà chống tay nũng nịu, đi qua đi lại trên bãi cỏ] Nhìn tôi đây này, bước đi nhón gót chẳng khác nào một thiếu nữ mười lăm tuổi.

DORN. Tôi thấy rồi. Dù vậy, tôi vẫn xin phép được đọc tiếp cuốn sách của mình. [Ông cầm sách lên] Nào để xem, chúng ta vừa đọc đến đoạn gã buôn lúa mì và lũ chuột nhỉ.

ARKADINA. Và lũ chuột. Đọc tiếp đi bác. [Bà ngồi xuống] Không, đưa sách đây, đến lượt tôi đọc cơ mà. [Bà cầm lấy sách và tìm đoạn đang đọc dở] Và lũ chuột. À, đây rồi. [Bà đọc] “Xã hội dung túng và thu hút những kẻ cầm bút cũng nguy hiểm chẳng khác nào bọn buôn lúa nuôi chuột trong kho lứa của chúng. Thế mà xã hội vẫn cứ yêu mến các nhà văn. Và thế là, khi một người phụ nữ đã chấm được một ai đó để làm của riêng mình, nàng bèn vây hãm anh ta bằng sự nuông chiều và những lời tán dương.” Điều đó có thể đúng ở Pháp, nhưng chắc chắn là không đúng ở nước Nga này. Chúng ta không có kiểu hành xử như vậy. Ở chỗ chúng ta, một người phụ nữ thường là phải yêu say đắm một nhà văn trước rồi mới tính chuyện vây hãm anh ta. Ngay trước mắt các người đây là một ví dụ rành rành rồi còn gì, tôi và Trigorin đây thôi.

SORIN bước vào, tay chống gậy, đi bên cạnh là NINA. MEDVIEDENKO theo sau, đẩy một chiếc ghế bành.

SORIN. [Giọng chiều chuộng, như đang nói chuyện với một đứa trẻ] Thế là bây giờ chúng ta vui rồi chứ hả? Hôm nay chúng ta đang rất thoải mái phải không nào? Bố mẹ kế đã đi Tver rồi, và chúng ta được tự do trọn vẹn ba ngày trời!

NINA. [Ngồi xuống cạnh ARKADINA và ôm lấy bà] Cháu hạnh phúc quá. Giờ thì cháu thuộc về cô rồi.

SORIN. [Ngồi xuống ghế bành] Hôm nay trông con bé thật đáng yêu.

ARKADINA. Phải, con bé đã diện chiếc váy đẹp nhất và trông thật ngọt ngào. Cháu ngoan lắm. [Bà hôn NINA] Nhưng chúng ta không được khen con bé quá đà nhé; sẽ làm nó hư mất. Trigorin đâu rồi nhỉ?

NINA. Anh ấy đang câu cá ở cầu tàu ạ.

ARKADINA. Lạ thật, sao anh ấy lại không thấy chán nhỉ. [Bà bắt đầu đọc sách tiếp.]

NINA. Cô đang đọc truyện gì thế ạ?

ARKADINA. “Trên mặt nước,” của Maupassant. [Bà đọc lướt vài dòng trong im lặng] Mà phần còn lại vừa nhảm nhí lại vừa tẻ nhạt. [Bà đặt sách xuống] Tôi cứ thấy lo lắng cho thằng con trai mình thế nào ấy. Nói cho tôi nghe xem, nó bị làm sao vậy? Dạo này sao mà nó cứ ủ rũ và chán nản thế? Nó cứ cắm mặt ở bên hồ suốt ngày, mà tôi thì chẳng mấy khi gặp lại nó nữa.

MASHA. Trái tim anh ấy đang trĩu nặng. [Rụt rè nhìn NINA] Cậu hãy ngâm một đoạn trong vở kịch của anh ấy đi.

NINA. [Nhún vai] Mình đọc ư? Có hay ho gì đâu chứ?

MASHA. [Với niềm say mê nén chặt] Khi anh ấy ngâm thơ, đôi mắt anh ấy sáng rực lên và khuôn mặt trở nên tái nhợt. Giọng anh ấy thật đẹp và man mác buồn, dáng dấp hệt như một thi sĩ.

SORIN bắt đầu ngáy khò khò.

DORN. Chúc ông có những giấc mơ đẹp!

ARKADINA. Anh Peter!

SORIN. Hả?

ARKADINA. Anh ngủ gục đấy à?

SORIN. Làm gì có chuyện đó. [Khoảng lặng.]

ARKADINA. Anh chẳng chịu chăm sóc gì cho sức khỏe của mình cả, anh hai ạ, mà thực ra anh phải làm thế chứ.

DORN. Lại còn chuyện chăm sóc sức khỏe ở tuổi sáu mươi lăm nữa chứ!

SORIN. Ở tuổi sáu mươi lăm người ta vẫn cứ muốn sống cơ mà.

DORN. [Cáu kỉnh] Hừ! Đi mà uống nước hoa cúc đi.

ARKADINA. Em nghĩ anh nên đi đến một khu nghỉ dưỡng suối nước khoáng nào đó thì sẽ tốt hơn.

DORN. Ồ đúng thế; đi chuyến đấy cũng chẳng mất gì.

ARKADINA. Bác chẳng hiểu ý em gì cả.

DORN. Chẳng có gì mà phải hiểu trong chuyện này cả; mọi thứ quá rõ ràng rồi còn gì.

MEDVIEDENKO. Anh ấy nên bỏ hút thuốc đi.

SORIN. Nhảm nhí hết chỗ nói! [Khoảng lặng.]

DORN. Không, điều đó không nhảm nhí chút nào đâu. Rượu và thuốc lá hủy hoại cá tính con người. Sau một điếu xì gà hay một ly vodka, anh không còn là Peter Sorin nữa, mà là Peter Sorin cộng thêm một kẻ nào khác nữa rồi. Cái tôi của anh bị xẻ đôi ra: anh bắt đầu tự nói về mình bằng ngôi thứ ba.

SORIN. Các anh thì nói dễ lắm, cứ chê bai chuyện hút sách với rượu chè; các anh đã nếm trải đủ sự đời rồi, còn tôi thì sao? Tôi đã phục vụ trong Bộ Tư pháp suốt hai mươi tám năm trời, nhưng tôi chưa từng thực sự sống, chưa hề có một trải nghiệm nào ra hồn. Các anh đã chán ngấy cuộc đời này rồi, thế nên các anh mới có xu hướng triết lý hóa, còn tôi thì vẫn muốn được sống, chính vì thế nên tôi mới uống rượu trong bữa ăn, mới hút xì gà, và đủ thứ khác nữa.

DORN. Người ta phải nhìn nhận cuộc sống một cách nghiêm túc, chứ còn đi điều trị ở tuổi sáu mươi lăm rồi lại tiếc nuối vì thời trẻ mình chưa hưởng thụ đủ – xin phép được nói thật – thì đúng là trẻ con quá đấy.

MASHA. Chắc đến giờ ăn trưa rồi. [Nàng lững thững bỏ đi, lê bước chân nặng nhọc] Chân tôi tê rần cả lên rồi đây này.

DORN. Cô nàng lại sắp đi làm dăm ly trước bữa trưa cho mà xem.

SORIN. Tội nghiệp con bé, khổ thân.

DORN. Chuyện nhỏ thôi mà, thưa ngài.

SORIN. Anh đánh giá con bé bằng góc nhìn của một kẻ đã đạt được mọi thứ mình muốn trong đời rồi.

ARKADINA. Ồ, có cái gì mà chán ngắt hơn cái sự tẻ nhạt đáng yêu ở chốn thôn quê này cơ chứ? Không khí thì oi ả và tĩnh mịch, chẳng ai làm gì ngoài việc ngồi một chỗ rồi triết lý về cuộc đời. Ngồi đây nghe các bạn nói chuyện thì cũng thú vị thật đấy, nhưng thà tôi chịu khó ngồi một mình trong căn phòng khách sạn để học thuộc lòng một vai diễn còn hơn gấp ngàn lần.

NINA. [Đầy nhiệt tình] Cô nói hoàn toàn đúng ạ. Cháu rất hiểu cảm giác của cô.

SORIN. Dĩ nhiên là ở thành phố thì thích thú hơn rồi. Người ta có thể ngồi trong phòng làm việc riêng với một chiếc máy điện thoại ngay bên cạnh, chẳng ai bước vào mà không được người hầu báo trước, đường phố thì tấp nập xe cộ, và tất cả mọi thứ đều—

DORN. [Hát]

SHAMRAEFF bước vào, theo sau là PAULINA.

SHAMRAEFF. Họ đây rồi. Chào mọi người nhé. [Ông hôn tay ARKADINA rồi đến tay NINA] Tôi rất vui được thấy bà trông vẫn khỏe mạnh thế này. [Với ARKADINA] Nhà tôi bảo là hôm nay bà định ra phố cùng cô ấy phải không ạ? Có đúng thế không thưa bà?

ARKADINA. Vâng, đó là dự định của tôi.

SHAMRAEFF. Hừm—tuyệt quá rồi, nhưng thưa bà, bà định đi bằng phương tiện nào ạ? Hôm nay chúng tôi đang bận chở lúa mạch đen, và tất cả nhân công đều bận rộn cả. Bà định lấy xe ngựa nào đi đây?

ARKADINA. Xe ngựa nào ư? Sao tôi biết được chúng ta sẽ có xe nào?

SORIN. Thì chúng ta vẫn có xe ngựa riêng của gia đình đấy thôi.

SHAMRAEFF. Xe ngựa của gia đình á! Thế thì tôi biết tìm đâu ra bộ dây cương cho chúng bây giờ? Thật là nực cười! Thưa bà kính mến, tôi vô cùng kính trọng tài năng của bà, và sẵn sàng hy sinh mười năm tuổi thọ vì bà, nhưng hôm nay thì tôi không thể cắt xe ngựa cho bà dùng được đâu.

ARKADINA. Nhưng nếu tôi bắt buộc phải ra phố thì sao? Rõ là một tình huống kỳ quặc hết chỗ nói!

SHAMRAEFF. Thưa bà, bà không hiểu việc quản lý một điền trang nó phức tạp thế nào đâu.

ARKADINA. [Bùng nổ cơn giận] Lại bài ca muôn thuở ấy! Trong hoàn cảnh thế này thì tôi sẽ quay về Moskva ngay trong ngày hôm nay. Ra lệnh kiếm cho tôi một cỗ xe ngoài làng, bằng không tôi sẽ đi bộ ra ga.

SHAMRAEFF. [Mất bình tĩnh] Trong hoàn cảnh thế này thì tôi xin từ chức quản lý. Bà hãy tự đi mà tìm người quản lý khác nhé. [Ông ta bỏ đi.]

ARKADINA. Mùa hè nào cũng thế này: năm nào tôi cũng bị sỉ nhục ở cái xó này. Tôi sẽ không bao giờ đặt chân đến đây một lần nào nữa.

Bà bỏ đi về phía bên trái, hướng ra cầu tàu. Chỉ một lát sau, người ta thấy bà bước vào nhà, theo sau là TRIGORIN đang mang một chiếc xô và cần câu.

SORIN. [Nổi giận đùng đùng] Cái quái gì mà hắn dám hỗn xược như thế chứ? Tôi muốn tất cả xe ngựa phải được đánh ra đây ngay lập tức!

NINA. [Với PAULINA] Sao chú ấy lại có thể từ chối bất cứ điều gì với phu nhân Arkadina, một nữ diễn viên nổi tiếng cơ chứ? Chẳng lẽ mọi mong muốn, thậm chí mọi ý thích bất chợt của cô ấy, lại không quan trọng hơn bất kỳ công việc đồng áng nào sao? Thật không thể tin nổi.

PAULINA. [Tuyệt vọng] Tôi biết phải làm sao đây? Cháu hãy đặt mình vào vị trí của tôi và nói xem tôi phải làm gì bây giờ.

SORIN. [Với NINA] Nào chúng ta đi tìm em gái tôi, rồi tất cả cùng nài nỉ cô ấy đừng đi nữa. [Ông nhìn theo hướng SHAMRAEFF vừa bỏ đi] Gã đó thật không thể chịu nổi; đúng là một tên bạo chúa chính hiệu.

NINA. [Ngăn ông đứng dậy] Cứ ngồi yên đi chú, ngồi yên để cháu đẩy xe cho. [Nàng cùng MEDVIEDENKO đẩy chiếc ghế bành phía trước] Thật là khủng khiếp!

SORIN. Đúng thế, đúng thế, khủng khiếp thật; nhưng lão ta sẽ không đi đâu. Tôi sẽ nói chuyện cho ra ngô ra khoai với hắn ngay đây. [Họ rời đi. Chỉ còn lại DORN và PAULINA.]

DORN. Con người ta mới phiền toái làm sao! Chồng cô xứng đáng bị tống cổ cổ cổ ra khỏi đây ngay lập tức, nhưng rồi mọi chuyện cũng sẽ kết thúc bằng việc lão già Sorin và cô em gái lại quay sang xin xỗi cái gã quản lý đó cho mà xem. Cứ chờ mà xem có đúng thế không.

PAULINA. Lão ta cũng vừa lùa cả lũ ngựa kéo xe ra đồng mất rồi. Những chuyện hiểu lầm thế này cứ diễn ra hàng ngày. Ước gì anh biết chúng làm tôi kích động thế nào! Tôi đang ốm đây này; anh nhìn xem! Tôi đang run lẩy bẩy cả người đây này! Tôi không thể chịu nổi tính khí cộc cằn của lão ta nữa. [Van nài] Eugene, người yêu của em, người tình dấu yêu của em, hãy đưa em đi với anh. Thời gian của chúng ta chẳng còn nhiều nữa; chúng ta đều không còn trẻ nữa rồi; hãy chấm dứt sự dối trá và giấu giếm này đi, dẫu cho có là ở những năm tháng cuối đời đi chăng nữa. [Khoảng lặng.]

DORN. Anh năm mươi lăm tuổi rồi. Quá muộn để anh thay đổi cách sống của mình lúc này.

PAULINA. Em biết anh từ chối em là vì bên cạnh anh còn có những người phụ nữ khác, và anh không thể ôm đồm tất cả mọi người. Em hiểu mà. Xin lỗi anh – em biết mình chỉ đang làm phiền anh thôi.

NINA xuất hiện gần ngôi nhà đang hái một bó hoa.

DORN. Không, không có gì đâu.

PAULINA. Em bị ghen tuông hành hạ đến phát điên lên được. Dĩ nhiên anh là bác sĩ và chẳng thể nào tránh xa được phụ nữ. Em hiểu mà.

DORN. [Với NINA, người đang tiến về phía ông] Trong đó tình hình thế nào rồi cháu?

NINA. Phu nhân Arkadina đang khóc, còn chú Sorin thì đang lên một cơn hen suyễn ạ.

DORN. Chúng ta vào pha nước hoa cúc cho cả hai người họ thôi.

NINA. [Đưa cho ông bó hoa] Cháu tặng bác hoa này.

DORN. Cảm ơn cháu. [Ông bước vào nhà.]

PAULINA. [Đi theo sau] Hoa đẹp quá nhỉ! [Khi họ đến gần cửa nhà, cô thì thầm] Đưa cho tôi mấy bông hoa đó! Đưa cho tôi mau!

DORN đưa hoa cho cô; cô xé nát chúng ra rồi vứt tung tóe xuống đất. Cả hai cùng bước vào nhà.

NINA. [Một mình] Thật kỳ lạ khi thấy một nữ diễn viên nổi tiếng lại khóc lóc, mà lại vì một chuyện cỏn con như thế! Chẳng phải cũng rất lạ lùng sao khi một nhà văn tên tuổi lại ngồi câu cá suốt cả ngày trời? Ông ấy là thần tượng của công chúng, báo chí viết đầy về ông, ảnh của ông được bày bán khắp nơi, tác phẩm của ông đã được dịch ra bao nhiêu thứ tiếng nước ngoài, thế mà ông lại sung sướng tột cùng khi câu được dăm con cá diếc nhỏ xíu. Cháu cứ nghĩ những người nổi tiếng phải xa cách và kiêu ngạo cơ; cháu tưởng họ khinh miệt đám đông tầm thường vốn chỉ biết tôn sùng tiền tài và địa danh gia thế, và họ sẽ trả thù đám đông ấy bằng cách làm lóa mắt họ bằng vinh quang rực rỡ không bao giờ phai mờ của tên tuổi mình. Thế nhưng ở đây cháu lại thấy họ khóc lóc, chơi bài và nổi giận lôi đình chẳng khác gì bất kỳ ai khác.

TREPLIEFF không đội mũ bước vào, tay cầm một khẩu súng và một con mòng biển đã chết.

TREPLIEFF. Em ở đây một mình à?

NINA. Vâng.

TREPLIEFF đặt con mòng biển dưới chân nàng.

NINA. Anh có ý gì thế này?

TREPLIEFF. Anh đã đủ hèn hạ để bắn chết con mòng biển này vào ngày hôm nay. Anh đặt nó dưới chân em.

NINA. Anh bị làm sao thế hả? [Nàng nhặt con mòng biển lên và đứng ngắm nhìn nó.]

TREPLIEFF. [Sau một khoảng lặng] Chẳng bao lâu nữa anh cũng sẽ kết liễu cuộc đời mình y như thế.

NINA. Anh thay đổi nhiều đến mức em suýt không nhận ra nữa.

TREPLIEFF. Đúng vậy, anh đã thay đổi kể từ lúc anh không còn nhận ra em nữa. Em đã phụ bạc anh; ánh mắt em thật lạnh lùng; em không thích có anh ở bên cạnh mình.

NINA. Dạo này anh đâm ra cáu kỉnh quá, lại hay nói những câu tối nghĩa và đầy ẩn ý khiến em phải xin lỗi vì không thể theo kịp anh. Em quá ư đơn giản để có thể hiểu được anh.

TREPLIEFF. Tất cả chuyện này bắt đầu từ khi vở kịch của anh thất bại thảm hại. Phụ nữ không bao giờ có thể tha thứ cho sự thất bại. Anh đã thiêu rụi bản thảo đến trang cuối cùng rồi. Ồ, giá như em có thể thấu hiểu sự bất hạnh của anh! Sự xa lánh của em đối với anh thật khủng khiếp, thật không thể tin nổi; cứ như thể anh vừa bừng tỉnh giấc và phát hiện ra cái hồ này đã cạn khô và chìm sâu vào lòng đất. Em bảo em quá đơn giản để hiểu anh; nhưng ơ kìa, có cái gì mà phải hiểu chứ? Em không thích vở kịch của anh, em chẳng có chút niềm tin nào vào năng lực của anh, em đã sớm coi anh chẳng khác gì những kẻ tầm thường vô tích sự ngoài kia như bao kẻ khác. [Giậm mạnh chân xuống đất] Anh hiểu rõ cảm giác của em lắm chứ! Và sự thấu hiểu đó đối với anh chẳng khác nào một nhát dao đâm thẳng vào đại não. Nguyền rủa nó đi, cùng với cả cái sự ngu ngốc của anh, thứ đang gặm nhấm máu mủ cuộc đời anh như một con rắn độc! [Anh nhìn thấy TRIGORIN đang đi tới vừa đọc sách] Kìa, thiên tài thực sự đây rồi, đang sải bước hệt như một Hamlet phiên bản khác, lại còn cầm theo cả cuốn sách nữa chứ. [Giễu cợt] “Lời nói, lời nói, lời nói.” Em cảm nhận được hơi ấm của vầng thái dương đó rồi phải không, em đang mỉm cười, đôi mắt em đang tan chảy và long lanh dưới những tia nắng của hắn kìa. Anh sẽ không làm phiền hai người nữa. [Anh bỏ đi.]

TRIGORIN. [Vừa đi vừa ghi chép vào sổ] Hay hít thuốc lá và uống vodka; lúc nào cũng mặc váy đen; được một cô giáo làng đem lòng yêu—

NINA. Cháu chào chú ạ.

TRIGORIN. Chào cô Nina. Do một vài diễn biến bất ngờ của hoàn cảnh, có vẻ như hôm nay chúng tôi phải rời khỏi đây rồi. Chắc là cô và tôi sẽ chẳng bao giờ gặp lại nhau nữa, và tôi lấy làm tiếc vì điều đó. Bây giờ tôi rất ít khi gặp được một cô gái trẻ trung và xinh đẹp; tôi gần như không còn nhớ cảm giác ở tuổi mười chín nó thế nào nữa, và những cô gái trẻ trong tiểu thuyết của tôi hiếm khi nào là những con người sống động bằng xương bằng thịt cả. Tôi rất muốn được đổi chỗ cho cô, dẫu chỉ là trong một tiếng đồng hồ, để được nhìn ngắm thế giới qua đôi mắt của cô, và từ đó tìm xem cô thực chất là một tiểu thư thế nào.

NINA. Còn cháu thì lại rất muốn được đổi chỗ cho chú đấy ạ.

TRIGORIN. Tại sao thế?

NINA. Để biết được cảm giác khi trở thành một thiên tài nổi tiếng sẽ ra sao. Làm một người nổi tiếng thì có cảm giác gì thế ạ? Nó mang lại cho chú những xúc cảm gì vậy?

TRIGORIN. Xúc cảm ư? Tôi không tin là nó mang lại cảm giác gì sất. [Trầm ngâm] Hoặc là cô đã phóng đại sự nổi tiếng của tôi lên, hoặc giả, nếu nó thực sự tồn tại, thì tất cả những gì tôi có thể nói là người ta đơn giản là chẳng hề cảm nhận được sự nổi tiếng bằng bất kỳ cách nào cả.

NINA. Thế còn khi chú đọc những bài viết về chính mình trên báo chí thì sao ạ?

TRIGORIN. Nếu các nhà phê bình ca ngợi tôi, tôi thấy vui; còn nếu họ chê bai, tôi sẽ bực bội khó chịu mất veo hai ngày hôm sau.

NINA. Thế giới này thật kỳ diệu. Giá mà chú biết được cháu ghen tị với chú đến nhường nào! Con người sinh ra được định đoạt những số phận khác nhau. Có những kẻ cứ lủi thủi kéo lê một cuộc đời mệt mỏi, vô ích phía sau mình, chìm nghỉm giữa đám đông, bất hạnh, trong khi cứ một triệu người mới có một người, như chú chẳng hạn, được ban cho một số phận tươi sáng đầy ắp sự thú vị và ý nghĩa. Chú thật là may mắn.

TRIGORIN. Tôi, may mắn á? [Anh nhún vai] Hừm—tôi nghe cô nhắc đến sự nổi tiếng, và hạnh phúc, cùng những số phận tươi sáng, và những mỹ từ đó của cô đối với tôi mà nói – xin phép được nói thật lòng nhé – cũng chẳng khác nào những viên kẹo ngọt mà tôi chưa từng bao giờ ăn đến. Cô còn quá trẻ, và rất tốt bụng.

NINA. Cuộc đời của chú thật đẹp đẽ biết bao.

TRIGORIN. Tôi chẳng thấy nó có gì đặc biệt đáng yêu cả. [Anh nhìn đồng hồ] Xin lỗi cô, tôi phải đi ngay đây, còn phải bắt tay vào viết lách tiếp. Tôi đang vội lắm. [Anh cười] Cô vừa giẫm phải chỗ đau của tôi rồi đấy, người ta hay nói thế, và tôi đang đâm ra hào hứng, lại hơi cáu kỉnh một chút nữa. Dù sao thì, cứ thử bàn về cái cuộc đời tươi đẹp rực rỡ này của tôi xem nào. [Sau vài phút trầm ngâm] Đôi khi những nỗi ám ảnh mãnh liệt bủa vây lấy một con người: chẳng hạn như anh ta có thể ngày đêm chỉ nghĩ về mặt trăng và chẳng nghĩ gì khác nữa. Tôi cũng có một vầng trăng như thế. Ngày đêm tôi bị kìm kẹp bởi một ý nghĩ duy nhất cứ bám riết lấy mình: viết, viết, và viết! Vừa mới viết xong cuốn sách này là lại có cái gì đó thúc giục tôi phải viết cuốn khác, rồi cuốn thứ ba, rồi cuốn thứ tư – tôi cứ viết không ngừng nghỉ. Tôi cứ như thể đang đứng trên một chiếc máy chạy bộ vậy. Tôi cứ vội vã lao từ câu chuyện này sang câu chuyện khác chẳng thể nào cưỡng lại được. Cô có thấy điều gì tươi sáng và đẹp đẽ trong cái cảnh đó không? Ồ, đó là một cuộc đời điên rồ! Ngay lúc này đây, dẫu đang vô cùng phấn khích khi được trò chuyện cùng cô, tôi vẫn không thể quên dù chỉ một giây rằng đang có một cốt truyện còn dang dở chờ đợi tôi phía trước. Ánh mắt tôi bắt gặp đám mây đằng kia, có hình dáng hệt như một chiếc đàn đại dương cầm; ngay lập tức trong đầu tôi nảy ra ý định phải nhớ đưa vào tác phẩm của mình chi tiết về một đám mây trôi qua trông giống như chiếc đàn đại dương cầm. Tôi ngửi thấy mùi hoa vòi voi; tôi lầm bầm trong miệng: một thứ mùi ngai ngái, cái màu sắc thường mặc của những bà góa phụ; mình phải nhớ lấy điều này khi viết miêu tả cảnh một buổi chiều mùa hè tiếp theo. Tôi chộp lấy một ý tưởng trong từng câu nói của cô hoặc của chính mình, và vội vã khóa chặt tất cả những món báu vật đó vào kho chứa văn chương của mình, bụng bảo dạ rằng biết đâu có ngày chúng sẽ hữu ích. Ngay khi vừa dừng tay công việc là tôi lao ngay đến nhà hát hoặc đi câu cá, với hy vọng tìm được sự quên lãng ở đó, thế nhưng không! Một đề tài mới cho một câu chuyện thể nào cũng lăn lộn trong đại não tôi hệt như một quả đại bác bằng sắt. Tôi nghe thấy chiếc bàn làm việc của mình đang gọi giật gạt, và lại phải quay trở lại đó để bắt đầu viết, viết, và viết, một lần nữa. Cứ thế mãi chẳng bao giờ dứt. Tôi không thể trốn chạy khỏi chính mình, dẫu cảm thấy bản thân đang thiêu rụi cả cuộc đời. Để chắt chiu ra thứ mật ong dâng hiến cho những đám đông không quen biết, tôi buộc phải rứt bỏ lớp phấn hoa đẹp đẽ nhất trên những đóa hoa thương yêu của mình, bứt chúng khỏi cành, và giẫm nát cả phần rễ đã sinh ra chúng dưới gót chân. Chẳng phải tôi là một kẻ điên sao? Chẳng phải tôi nên được đối xử như một kẻ mắc bệnh tâm thần bởi những ai hiểu rõ về tôi hay sao? Thế nhưng mọi chuyện cứ lặp đi lặp lại mãi cái điệp khúc cũ kỹ ấy, cho đến tận khi tôi bắt đầu nghĩ rằng tất cả những lời ca tụng và ngưỡng mộ này chắc hẳn chỉ là một trò lừa bịp, rằng tôi đang bị dắt mũi vì họ biết tôi đã điên rồi, và thỉnh thoảng tôi lại run lên bần bật vì sợ có kẻ thộp cổ từ phía sau rồi tống khứ mình vào nhà thương điên mất. Những năm tháng tươi đẹp nhất thời trai trẻ của tôi đã biến thành một chuỗi đau khổ giằng xé liên miên chỉ vì việc viết lách. Một nhà văn trẻ, nhất là khi mới bước chân vào nghề mà chưa gặp may mắn thành công ngay, sẽ cảm thấy mình thật vụng về, lạc lõng, và thừa thãi trên cõi đời này. Dây thần kinh của anh ta lúc nào cũng căng như dây đàn và kéo giãn đến mức chực đứt tung; anh ta bị hấp dẫn một cách không thể cưỡng lại bởi những con người văn nghệ và nghệ sĩ, cứ lảng vảng quanh họ một cách vô danh chẳng ai hay biết, chẳng dám nhìn thẳng vào mắt họ một cách đường hoàng, hệt như một kẻ nghiện cờ bạc đã nhẵn sạch túi tiền. Tôi chẳng quen biết gì độc giả của mình, nhưng chẳng hiểu sao cứ tưởng tượng họ là những kẻ đa nghi và thù địch; tôi sợ hãi công chúng đến chết đi được, và khi vở kịch đầu tay của tôi ra mắt, tôi có cảm giác như tất cả những đôi mắt màu sẫm trong khán phòng đều đang nhìn nó với vẻ căm thù, còn những đôi mắt màu xanh thì nhìn với sự dửng dưng lạnh lẽo. Ồ, khủng khiếp làm sao! Thật là đớn đau tột cùng!

NINA. Nhưng chẳng lẽ cảm hứng và hành động sáng tạo không mang lại cho chú những khoảnh khắc hạnh phúc cao cả hay sao ạ?

TRIGORIN. Có chứ. Viết lách là một niềm vui đối với tôi, đọc bản thảo in thử cũng vậy, nhưng một khi cuốn sách vừa rời khỏi nhà in là tôi đâm ra căm ghét nó ngay lập tức; nó chẳng được như những gì tôi hằng mường tượng; tôi đã lầm khi viết ra nó từ đầu chí cuối; tôi cảm thấy bực bội và nản lòng. Rồi công chúng đọc nó và bảo: “Ừ, thông minh và xinh xắn đấy, nhưng chẳng thấm vào đâu so với Tolstoy cả,” hoặc là “Đọc cũng hay đấy, nhưng không bằng ‘Cha và con’ của Turgenev đâu,” và mọi chuyện sẽ mãi mãi như thế. Cho đến tận ngày nhắm mắt xuôi tay, tôi sẽ vẫn phải nghe người ta bảo rằng: “Thông minh và xinh xắn; thông minh và xinh xắn,” chứ chẳng có gì hơn thế nữa; và khi tôi đã đi rồi, những kẻ từng quen biết tôi sẽ vừa bước ngang qua nấm mồ tôi vừa lẩm bẩm: “Nằm ở đây là Trigorin, một cây bút thông minh, nhưng lão ta chẳng thể tài hoa bằng Turgenev.”

NINA. Xin chú thứ lỗi, nhưng cháu từ chối không thể hiểu nổi những gì chú đang nói. Thực tế là chú đã bị sự thành công làm cho hư hỏng mất rồi.

TRIGORIN. Tôi thành công cái nỗi gì cơ chứ? Tôi chưa từng làm cho chính mình cảm thấy vừa lòng; với tư cách là một nhà văn, tôi hoàn toàn chẳng ưa gì bản thân mình cả. Vấn đề là tôi đang bị chuốc cho say mèm, ví như thế, bởi làn hơi men bốc lên từ chính khối óc của mình, và thường thì tôi chẳng mấy khi biết rõ mình đang viết cái gì nữa. Tôi yêu cái hồ này, những hàng cây này, bầu trời xanh thẳm ấy; tiếng gọi của thiên nhiên thì thầm bên tai tôi và đánh thức ngọn lửa đam mê trong lồng ngực, và tôi bị khuất phục bởi một khao khát viết lách không tài nào kiểm soát nổi. Nhưng tôi không chỉ là một kẻ vẽ phong cảnh, tôi còn là một con người của phố thị nữa. Tôi cũng yêu đất nước mình, và những con người nơi đây; tôi cảm thấy rằng, với tư cách là một nhà văn, bổn phận của tôi là phải cất lên tiếng nói về những nỗi đau khổ của họ, về tương lai của họ, và cả về khoa học, về quyền con người, vân vân và vân vân. Thế nên tôi viết về mọi đề tài, và công chúng thì săn đuổi tôi từ mọi phía, đôi khi bằng cả sự phẫn nộ, còn tôi thì cứ cắm cổ chạy và lẩn trốn hệt như một con cáo bị cả đàn chó săn bám riết sau đuôi. Tôi nhìn thấy cuộc đời và tri thức cứ ào ạt trôi tuột đi trước mắt mình. Tôi bị bỏ lại phía sau chúng giống như một bác nông dân lỡ tàu ở sân ga, và cuối cùng tôi lại đi đến kết luận rằng tất cả những gì tôi có năng lực làm là miêu tả phong cảnh, còn bất cứ thứ gì khác mà tôi dấn thân vào viết đều dở ông dở thằng giả tạo đến ghê tởm.

NINA. Chú làm việc quá sức nên mới không nhận ra tầm quan trọng của các tác phẩm do chính mình viết ra. Dù chú có đang bất mãn với bản thân đi chăng nữa thì trong mắt người khác, chú vẫn là một con người vĩ đại và lẫy lừng. Giá mà cháu là một nhà văn như chú, cháu sẽ hiến dâng toàn bộ cuộc đời mình để phục vụ nhân dân Nga, đồng thời biết rõ rằng hạnh phúc ấm no của họ phụ thuộc vào việc họ có vươn lên được đến những tầm cao mà cháu đã đạt tới hay không, và khi ấy nhân dân sẽ phải kiệu cháu đi trước họ trên một cỗ xe khải hoàn.

TRIGORIN. Trên một cỗ xe khải hoàn ư? Cô tưởng tôi là Agamemnon chắc? [Cả hai cùng mỉm cười.]

NINA. Đổi lại lấy niềm hạnh phúc được làm một nhà văn hay một nữ diễn viên, cháu có thể chịu đựng mọi cảnh nghèo túng, vỡ mộng, sự hằn học của bạn bè, và cả những đớn đau do sự bất mãn của chính mình; nhưng bù lại cháu sẽ đòi hỏi sự nổi tiếng, một sự nổi tiếng thực sự vang dội! [Nàng lấy hai tay ôm mặt] Ồ chao! Đầu óc cháu muốn quay cuồng đi mất!

TIẾNG CỦA ARKADINA. [Vọng ra từ trong nhà] Boris! Boris!

TRIGORIN. Cô ấy đang gọi tôi đấy, chắc là bảo vào thu dọn hành lý, nhưng tôi chẳng muốn rời khỏi chốn này chút nào cả. [Ánh mắt anh dừng lại trên mặt hồ] Thật là một hồng phúc khi có được vẻ đẹp nhường này!

NINA. Chú có thấy ngôi nhà đằng kia, ở mãi tận bờ bên kia không ạ?

TRIGORIN. Có chứ.

NINA. Đó là nhà của người mẹ quá cố của cháu. Cháu được sinh ra ở đó, và đã sống suốt cuộc đời mình bên bờ hồ này. Cháu thuộc làu từng hòn đảo nhỏ ngoài kia.

TRIGORIN. Quả là một nơi tuyệt đẹp để sinh sống. [Anh bắt gặp hình ảnh con mòng biển đã chết nằm đó] Cái gì thế kia?

NINA. Một con mòng biển ạ. Konstantin đã bắn chết nó.

TRIGORIN. Quả là một chú chim đáng yêu! Thật tình, tôi chẳng nỡ rời đi chút nào. Cô có thể thuyết phục Irina ở lại thêm được không? [Anh viết cái gì đó vào sổ tay.]

NINA. Chú đang viết gì thế ạ?

TRIGORIN. Không có gì nhiều đâu, chỉ là một ý chợt lóe lên trong đầu thôi. [Anh đút cuốn sách vào túi áo] Ý tưởng cho một truyện ngắn. Một cô thiếu nữ lớn lên bên bờ một hồ nước, giống như cô vậy. Cô ấy yêu cái hồ như loài mòng biển, và hồn nhiên tự do như chúng. Thế nhưng có một người đàn ông tình cờ đi ngang qua nhìn thấy cô ấy, và hắn ta hủy hoại đời cô chỉ vì rảnh rỗi chán chường, hệt như con mòng biển này đã bị hủy hoại vậy. [Khoảng lặng. ARKADINA xuất hiện ở một ô cửa sổ.]

ARKADINA. Boris! Anh đang ở đâu thế?

TRIGORIN. Tôi ra ngay đây.

Anh bước về phía ngôi nhà, vừa đi vừa ngoái nhìn NINA. ARKADINA vẫn đứng ở khung cửa sổ.

TRIGORIN. Em gọi gì thế?

ARKADINA. Hóa ra chúng ta không đi nữa đâu anh ạ.

TRIGORIN bước vào nhà. NINA bước lên phía trước và đứng chết lặng trong dòng suy tưởng.

NINA. Đúng là một giấc mơ!

Hạ màn.