Cảnh diễn ra tại khu vườn trong điền trang của Sorin. Một đại lộ rợp bóng cây kéo dài từ phía khán giả hướng về một hồ nước ẩn khuất sâu trong khuôn viên điền trang. Lối đi bị chắn bởi một sân khấu thô sơ, được dựng tạm để biểu diễn các vở kịch cây nhà lá vườn, che khuất tầm nhìn ra mặt hồ. Hai bên sân khấu là những rậm rạp bụi cây. Vài chiếc ghế và một chiếc bàn nhỏ được đặt phía trước sân khấu. Trời vừa sập tối. Tiếng Yakov cùng vài công nhân khác đang cộp cộp búa và ho hắng vang lên sau tấm màn nhung đang hạ xuống.

Masha và Medviedenko từ bên trái bước vào, vừa đi dạo về.

MEDVIEDENKO. Sao lúc nào cô cũng mặc đồ tang thế?

MASHA. Tôi mặc đồ đen cho hợp với cuộc đời mình. Tôi đang bất hạnh.

MEDVIEDENKO. Sao cô lại bất hạnh chứ? [Suy ngẫm] Tôi không tài nào hiểu nổi. Cô khỏe mạnh, dẫu bố cô không giàu nhưng cũng có một khoản gia tài khá giả. Cuộc đời tôi còn khốn đốn hơn cô nhiều. Mỗi tháng tôi chỉ có hai mươi ba rúp để sống, thế mà tôi có mặc đồ tang đâu. [Họ ngồi xuống].

MASHA. Hạnh phúc đâu phải do giàu có quyết định; kẻ nghèo đôi khi vẫn hạnh phúc đấy thôi.

MEDVIEDENKO. Về mặt lý thuyết thì đúng, nhưng thực tế thì không. Lấy trường hợp của tôi làm ví dụ nhé; mẹ tôi, hai cô em gái, cậu em út và tôi, tất cả đều phải sống bằng đồng lương hai mươi ba rúp một tháng của tôi. Chúng tôi cũng phải ăn phải uống chứ. Chẳng lẽ cô muốn chúng tôi nhịn trà với đường chắc? Hoặc nhịn cả thuốc lá nữa chứ? Trả lời tôi đi, nếu cô có thể.

MASHA. [Nhìn về phía sân khấu] Vở kịch sắp bắt đầu rồi kìa.

MEDVIEDENKO. Đúng vậy, Nina Zarietchnaya sẽ diễn trong vở kịch của Treplieff. Họ yêu nhau, và đêm nay hai tâm hồn ấy sẽ hòa quyện làm một để cùng diễn giải một tư tưởng bằng những phương thức khác nhau. Còn giữa tâm hồn cô và tôi thì chẳng có điểm chung nào để gặp gỡ cả. Tôi yêu cô. Vì quá bồn chồn và u buồn chẳng thể ngồi yên ở nhà, ngày nào tôi cũng lội bộ sáu dặm cả đi lẫn về đến đây, để rồi chỉ nhận lại sự lạnh nhạt từ cô. Tôi nghèo, gia đình lại đông con, cô chẳng có lý do gì để kết hôn với một kẻ đến cái ăn cho bản thân còn chẳng lo nổi.

MASHA. Không phải vì chuyện đó đâu. [Cô nhón một nhúm thuốc hít] Tôi cảm động trước tình cảm của anh, nhưng chỉ tiếc là tôi không thể đáp lại, thế thôi. [Cô đưa hộp thuốc hít cho anh] Anh dùng một ít chứ?

MEDVIEDENKO. Không, cảm ơn cô. [Khoảng lặng.]

MASHA. Trời oi bức quá; tối nay chắc sắp có giông bão rồi. Anh chẳng làm gì ngoài việc triết lý hoặc không thì bàn chuyện tiền bạc. Với anh, nghèo đói là tai họa lớn nhất có thể giáng xuống đời người, nhưng tôi lại nghĩ thà đi ăn mày rách rưới còn dễ chịu gấp một nghìn lần so với việc—Mà thôi, anh có hiểu được đâu.

Sorin chống gậy cùng Treplieff bước vào.

SORIN. Cháu ạ, chẳng hiểu sao cuộc sống điền viên cứ làm chú thấy ngột ngạt thế nào ấy, và chú chắc chắn mình sẽ chẳng bao giờ quen nổi. Tối qua chú lên giường từ lúc mười giờ mà sáng nay tận chín giờ mới dậy, cảm giác cứ như thể vì ngủ quá nhiều mà bộ não dính chặt vào xương sọ vậy. [Cười] Thế mà sau bữa trưa chú lại lỡ ngủ thiếp đi một lúc, để rồi lúc này thì mệt rã rời. Đúng là như một cơn ác mộng.

TREPLIEFF. Cháu chắc chắn là chú nên chuyển về thành phố sống. [Trông thấy Masha và Medviedenko] Khi nào vở kịch bắt đầu, cháu sẽ gọi hai bạn, nhưng bây giờ thì hai bạn không được ở đây đâu. Làm ơn đi chỗ khác giúp cháu.

SORIN. Cô Masha, phiền cô nhắc bố đừng xích con chó lại được không? Tối qua nó sủa dữ quá khiến em gái tôi chẳng tài nào chợp mắt nổi.

MASHA. Chú cứ tự đi mà nói chuyện với bố cháu. Xin lỗi chú; cháu không làm thế được đâu. [Nói với Medviedenko] Nào, chúng ta đi thôi.

MEDVIEDENKO. Khi nào vở kịch bắt đầu, cô nhớ gọi chúng tôi nhé?

Masha và Medviedenko đi ra.

SORIN. Chú đoán là tối nay con chó ấy lại chuẩn bị sủa suốt đêm cho mà xem. Ở vùng quê lúc nào cũng thế này; chú chẳng bao giờ được sống theo ý mình ở chốn này cả. Chú về nghỉ phép một tháng để tịnh dưỡng các thứ, thế mà cứ bị làm phiền bởi mấy thứ nhảm nhí của họ đến mức chỉ muốn trốn đi ngay từ ngày đầu tiên. [Cười] Lúc nào chú cũng thấy nhẹ nhõm khi rời khỏi nơi này, ngặt một nỗi giờ chú đã nghỉ hưu rồi, và đây lại là chỗ duy nhất chú có thể về. Dù muốn hay không thì người ta cũng phải sống ở đâu đó chứ.

YAKOV. [Nói với Treplieff] Chúng tôi chuẩn bị ra hồ bơi đây, thưa anh Constantine.

TREPLIEFF. Được rồi, nhưng mười phút nữa phải có mặt ở đây đấy nhé.

YAKOV. Vâng, thưa anh.

TREPLIEFF. [Nhìn ra sân khấu] Trông y hệt như một nhà hát thực thụ! Nhìn kìa, chúng ta có màn nhung, có cảnh trí tiền cảnh, hậu cảnh hẳn hoi. Chẳng cần đến phông nền nhân tạo nào sất. Tầm mắt người xem sẽ hướng thẳng ra hồ và dừng lại ở đường chân trời. Màn sẽ được kéo lên khi trăng lên lúc tám giờ rưỡi.

SORIN. Tuyệt vời!

TREPLIEFF. Tất nhiên toàn bộ hiệu ứng sẽ hỏng bét nếu Nina đến muộn. Lẽ ra giờ này cô ấy phải có mặt ở đây rồi, nhưng bố và mẹ kế kiểm soát cô ấy chặt đến mức đưa được cô ấy ra khỏi nhà cứ khác nào vượt ngục vậy. [Anh chỉnh lại cổ áo cho Sorin] Tóc tai và râu ria của chú bù xù cả lên kìa. Chú không định tỉa tót lại một chút sao?

SORIN. [Vuốt râu] Chúng là nỗi bi kịch trong đời chú đấy. Ngay cả hồi trẻ lúc nào trông chú cũng như đang say rượu, khổ thế cơ chứ. Phụ nữ chưa bao giờ thích chú cả. [Ngồi xuống] Sao em gái chú lại nổi cáu thế nhỉ?

TREPLIEFF. Sao á? Vì mẹ đang ghen tị và chán ngán chứ sao. [Ngồi xuống cạnh Sorin] Tối nay mẹ không diễn, nhưng Nina lại diễn, thế nên mẹ đâm ra chống lại cháu, chống lại buổi biểu diễn, và chống lại cả vở kịch mà chẳng thèm đọc lấy một lần.

SORIN. [Cười] Thế cơ à?

TREPLIEFF. Vâng, mẹ đang lồng lộn lên vì sợ Nina sẽ thành công trên sân khấu nhỏ này. [Nhìn đồng hồ] Mẹ cháu đúng là một ca kỳ lạ về tâm lý học. Rõ ràng là một người rực rỡ và tài năng, có thể sướt mướt khóc hơ hớ vì một cuốn tiểu thuyết, thuộc lòng toàn bộ thơ của Nekrasoff, và chăm sóc người bệnh như một thiên thần từ thiên đường bước xuống, thế mà chú cứ thử khen Duse trước mặt mẹ xem chuyện gì sẽ xảy ra! Chỉ có một mình mẹ là được khen ngợi, được viết bài ca tụng, được tung hô hết lời, rằng diễn xuất kỳ diệu của mẹ trong “Trà hoa nữ” phải được tôn vinh lên tận mây xanh. Vì không thể kiếm đâu ra mấy thứ phù phiếm ấy ở chốn đồng quê này, mẹ đâm ra cáu kỉnh, bực dọc, và nghĩ rằng tất cả chúng ta đều chống lại mình, đều là thủ phạm gây ra mọi chuyện. Mẹ lại còn mê tín nữa chứ. Mẹ sợ thắp ba ngọn nến cùng lúc, và sợ cả ngày mười ba hàng tháng. Đã thế lại còn keo kiệt nữa chứ. Cháu biết chắc chắn là mẹ có bảy mươi nghìn rúp trong một ngân hàng ở Odessa, thế mà ai hỏi vay dù chỉ một xu là mẹ sẵn sàng chực khóc ngay được.

SORIN. Cháu cứ tự ám thị rằng mẹ không thích vở kịch của cháu, rồi ý nghĩ đó làm cháu kích động lên, thế thôi. Bình tĩnh lại đi; mẹ cháu yêu cháu lắm.

TREPLIEFF. [Ngắt cánh một Δông hoa] Mẹ yêu mình, không yêu mình; yêu... không yêu mình; yêu... không yêu mình! [Cười] Chú thấy đấy, mẹ chẳng yêu cháu đâu, mà sao mẹ phải yêu cơ chứ? Mẹ thích cuộc sống, tình yêu và quần áo xúng xính rực rỡ, thế mà cháu đã hai mươi lăm tuổi rồi; đó là lời nhắc nhở không thể chối cãi rằng mẹ không còn trẻ nữa. Khi cháu đi vắng, mẹ chỉ mới ba mươi hai tuổi, nhưng trước mặt cháu, mẹ biến thành phụ nữ bốn mươi ba, và mẹ căm ghét cháu vì điều đó. Mẹ cũng biết cháu khinh thường sân khấu hiện đại thế nào. Mẹ tôn sờ sục nó, tưởng tượng rằng mình đang cống hiến cho nó vì lợi ích của nhân loại và nghệ thuật thiêng liêng, nhưng với cháu, nhà hát chỉ là phương tiện chuyên chở những lề thói ước lệ và định kiến mà thôi. Khi tấm màn nhung vén lên để lộ căn phòng ba mặt tường nhỏ bé ấy, khi những thiên tài vĩ đại, những vị tư tế tối cao của nghệ thuật ấy bày ra trước mắt chúng ta những con người đang ăn, đang uống, đang yêu, đang đi lại, đang mặc áo khoác, rồi cố moi móc một bài học luân lý từ những lời thoại nhạt nhẽo của họ; khi các nhà viết kịch nhồi nhét vào đầu chúng ta ngàn lẻ một hình thái của cùng một thứ văn dở hơi cũ rích y hệt nhau, thì cháu chỉ muốn chạy trốn khỏi nó, y như Maupassant đã chạy trốn khỏi tháp Eiffel vì sợ cái vẻ dung tục của nó sắp đè bẹp mình vậy.

SORIN. Nhưng chúng ta không thể sống thiếu nhà hát được.

TREPLIEFF. Không, nhưng chúng ta phải có nó dưới một hình thức mới. Nếu không làm được điều đó, thà chẳng có nó còn hơn. [Nhìn đồng hồ] Cháu yêu mẹ, yêu thiết tha gắn bó, nhưng cháu nghĩ cuộc sống của mẹ thật ngớ ngẩn. Mẹ lúc nào cũng kè kè gã nhà văn đó trong đầu, rồi mấy tờ báo cứ dọa mẹ sợ chết khiếp lên, cháu chán ngấy cảnh ấy lắm rồi. Đôi khi chủ nghĩa ích kỷ con người tầm thường trỗi dậy trong tim, và cháu lại tiếc nuối vì mẹ mình là một minh tinh nổi tiếng. Nếu mẹ chỉ là một người phụ nữ bình thường thôi thì có lẽ cháu đã hạnh phúc hơn rồi. Thưa chú, còn gì ngột ngẩn và dại dột hơn cái vị trí của cháu khi bản thân lại là kẻ vô tích sự duy nhất giữa một đám khách khứa toàn những nhà văn và nghệ sĩ nổi tiếng của mẹ? Cháu cảm thấy họ chỉ cố dung túng cho mình vì cháu là con trai của mẹ mà thôi. Về cá nhân mình, cháu chẳng là cái thá gì, chẳng là ai cả. Cháu lết qua nổi ba năm đại học cũng trầy trật lắm mới vớt vát được chút điểm, như người ta vẫn hay nói ấy. Cháu chẳng có tiền bạc cũng chẳng có tài cán gì, và trên hộ chiếu của cháu, người ta chỉ đọc được dòng chữ đơn giản rằng cháu là một công dân Kiev. Bố cháu cũng thế, nhưng ông là một diễn viên nổi tiếng. Khi những nhân vật tai mặt hay lui tới phòng khách của mẹ hạ cố chú ý đến cháu, cháu biết họ chỉ nhìn mình để đánh giá xem mình kém cỏi đến mức nào; cháu đọc được suy nghĩ của họ và quằn quại trong nỗi nhục nhã.

SORIN. Nhân tiện, cháu nói xem Trigorin là người thế nào? Chú chẳng tài nào hiểu nổi hắn, lúc nào cũng lầm lì ít nói.

TREPLIEFF. Trigorin là kẻ thông minh, giản dị, lịch thiệp, và có chút tính tình u sầu, nếu cháu có thể nói thế. Dù chưa đầy bốn mươi tuổi, anh ta đã chán ngấy những lời ca tụng rồi. Còn về truyện ngắn của anh ta—cháu nên diễn tả thế nào nhỉ?—khá dễ chịu, đầy tài năng, nhưng nếu chú đã đọc Tolstoy hoặc Zola thì chẳng hiểu sao chú sẽ không tài nào thích nổi Trigorin.

SORIN. Cháu biết không, chú rất thích những người làm văn chương. Hồi trẻ chú từng có hai khao khát mãnh liệt: được kết hôn, và trở thành nhà văn. Chú chẳng đạt được cái nào cả. Làm một nhà văn dẫu có tầm thường đi chăng nữa thì chắc cũng thú vị lắm.

TREPLIEFF. [Lắng nghe] Cháu nghe thấy tiếng bước chân! [Anh ôm chầm lấy ông chú] Cháu không thể sống thiếu cô ấy; ngay cả tiếng bước chân của cô ấy đối với cháu cũng là âm nhạc rồi. Cháu hạnh phúc phát cuồng lên được. [Anh bước nhanh đi đón Nina, người vừa bước vào lúc đó] Nữ thần của lòng cháu! Thiếu nữ trong mơ của cháu!

NINA. [Hồi hộp] Chắc là em không đến muộn chứ? Không, em không muộn đâu.

TREPLIEFF. [Hôn lên đôi bàn tay cô] Không, không, không!

NINA. Cả ngày nay em cứ thấp thỏm như phát sốt lên ấy, chỉ sợ bố ngăn cản không cho đến, nhưng vừa lúc nãy ông với mẹ kế đi dạo bằng xe ngựa rồi. Trời quang mây tạnh, trăng đang lên. Em đã vội vã chạy đến đây làm sao! Em giục ngựa phi nhanh hết sức có thể! [Cười] Em mừng quá được gặp anh! [Cô bắt tay Sorin.]

SORIN. Ồ kìa! Trông mắt cháu cứ như vừa khóc xong ấy. Không được thế đâu nhé.

NINA. Không có gì đâu ạ, chẳng có gì đâu. Nhanh lên thôi anh. Em chỉ được đi nửa tiếng thôi. Không, không, vì trời Phật xin đừng giục em ở lại. Bố em không biết em ra đây đâu.

TREPLIEFF. Thực ra thì đã đến lúc bắt đầu rồi. Cháu phải đi gọi khán giả đây.

SORIN. Để chú gọi họ cho—chú đi ngay đây. [Chú bước về phía bên phải, cất giọng hát “Hai người lính”, rồi khựng lại.] Hồi xưa chú từng hát bài này thì một gã đồng nghiệp luật sư bảo chú rằng: “Giọng anh khỏe thật đấy.” Rồi hắn ngẫm nghĩ một lát và bồi thêm câu nữa, “Nhưng mà nghe khó chịu quá!” [Chú vừa đi vừa cười lớn.]

NINA. Bố và vợ ông ấy đời nào chịu để em đến đây; họ gọi chốn này là ổ bohemian và sợ em sẽ trở thành diễn viên. Nhưng cái hồ này cứ vẫy gọi em hệt như lũ hải âu vậy. Tim em ngập tràn hình bóng anh. [Cô liếc nhìn xung quanh.]

TREPLIEFF. Chúng ta chỉ có hai người.

NINA. Kia có phải ai đang đứng ở đằng đó không anh?

TREPLIEFF. Không. [Họ hôn nhau.]

NINA. Kia là cây gì vậy anh?

TREPLIEFF. Cây du.

NINA. Sao trông nó tối thui vậy?

TREPLIEFF. Trời tối rồi mà em; giờ thì vật gì trông cũng tối tăm cả. Đừng về sớm nhé, anh nài nỉ đấy.

NINA. Em bắt buộc phải về chứ.

TREPLIEFF. Hay là anh đi theo em nhé, Nina? Anh sẽ đứng ngoài vườn nhà em suốt đêm mà dán mắt vào cửa sổ phòng em.

NINA. Không đời nào được đâu; bác gác cổng sẽ thấy anh mất, với lại Treasure chưa quen hơi anh nên nó sẽ sủa đấy.

TREPLIEFF. Anh yêu em.

NINA. Suỵt!

TREPLIEFF. [Lắng nghe tiếng bước chân đang đến gần] Ai thế nhỉ? Có phải anh không, Yakov?

YAKOV. [Trên sân khấu] Vâng, thưa anh.

TREPLIEFF. Vậy vào vị trí đi. Trăng đang lên rồi; vở kịch phải bắt đầu thôi.

NINA. Vâng, thưa anh.

TREPLIEFF. Cồn đã sẵn sàng chưa? Lưu huỳnh đã sẵn sàng chưa? Phải có khói lưu huỳnh bay thoang thoảng trong không khí khi những đốm mắt đỏ rực lóe lên nhé. [Nói với Nina] Đi nào em, mọi thứ đã sẵn sàng rồi. Em có hồi hộp không?

NINA. Có, hồi hộp lắm ạ. Em sợ Trigorin hơn là sợ mẹ anh. Em vừa sợ vừa ngượng khi phải diễn trước mặt ông ấy; ông ấy nổi tiếng quá mà. Ông ấy còn trẻ không anh?

TREPLIEFF. Có chứ.

NINA. Ông ấy viết truyện hay tuyệt!

TREPLIEFF. [Lạnh lùng] Anh chưa đọc truyện nào của ông ta cả nên chẳng biết đường nào mà nói.

NINA. Vở kịch của anh khó diễn thật đấy; chẳng có lấy một nhân vật sống động nào trong đó cả.

TREPLIEFF. Nhân vật sống động cơ à! Cuộc đời phải được khắc họa không phải như nó vốn có, mà phải như nó nên thế; như nó hiện lên trong những giấc mơ ấy.

NINA. Ít hành động quá; nghe cứ như một bài ngâm thơ ấy nhỉ. Em nghĩ vở kịch nào thì cũng phải có chuyện tình yêu góp mặt mới đúng.

Nina và Treplieff bước lên sân khấu nhỏ; Paulina và Dorn bước vào.

PAULINA. Trời bắt đầu ẩm ướt rồi đấy. Quay lại đi và đi ủng cao su vào đi anh.

DORN. Anh thấy người ấm lắm.

PAULINA. Anh chẳng bao giờ chịu chăm sóc bản thân gì cả; cứ bướng bỉnh thế không biết, trong khi anh lại là bác sĩ, thừa biết là không khí ẩm ướt không tốt cho sức khỏe cơ mà. Anh thích nhìn em đau khổ thì có, chứ gì nữa. Cố tình ngồi lì ngoài hiên suốt tối hôm qua đấy thôi.

DORN. [Hát]

“Ồ, xin đừng bảo tuổi trẻ đã trôi qua hoài phí.”

PAULINA. Anh bị mấy câu chuyện của phu nhân Arkadina làm cho mê mẩn đến nỗi chẳng thèm để ý đến cái lạnh nữa. Thừa nhận đi là anh ngưỡng mộ cô ta đi.

DORN. Anh năm mươi lăm tuổi rồi em ạ.

PAULINA. Chuyện nhỏ. Độ tuổi đó có gì gọi là già đối với đàn ông đâu. Trông anh vẫn phong độ ngời ngời, và phụ nữ thì vẫn cứ mê mẩn anh đấy thôi.

DORN. Em đang định ám chỉ điều gì thế?

PAULINA. Đàn ông các anh ai cũng sẵn sàng quỳ rạp dưới chân một nữ minh tinh, tất cả các anh đều thế cả.

DORN. [Hát]

“Một lần nữa anh đứng trước dung nhan em.”

Nghệ sĩ được xã hội tung hô và đối xử khác biệt so với, ví dụ như những người buôn bán, đó là điều hiển nhiên thôi. Đó là một dạng chủ nghĩa lý tưởng mà.

PAULINA. Khi phụ nữ yêu anh và cứ ngã nhào vào lòng anh, thế cũng là chủ nghĩa lý tưởng à?

DORN. [Nhún vai] Anh chịu thôi. Những mối quan hệ của anh với phái đẹp có rất nhiều điều đáng trân trọng. Ở anh, họ thích nhất là cái mác bác sĩ tài giỏi. Mười năm trước, em nhớ không, anh là vị bác sĩ đàng hoàng duy nhất ở vùng quê này—với lại, lúc nào anh cũng hành xử như một người đàn ông đích thực.

PAULINA. [Nắm lấy tay ông] Anh yêu!

DORN. Im lặng nào! Họ đến kìa.

Arkadina bước vào trên tay vịn của Sorin; cùng đi có Trigorin, Shamraeff, Medviedenko và Masha.

SHAMRAEFF. Hồi hội chợ Poltava năm 1873 cô ấy diễn hay tuyệt cú mèo; đúng là đỉnh cao thật sự. Mà này, cho tôi hỏi gã hề Tchadin giờ đang ở đâu nhỉ? Hắn diễn vai Rasplueff cứ gọi là xuất thần, còn hay hơn cả Sadofski ấy chứ. Giờ hắn dạt về đâu rồi nhỉ?

ARKADINA. Đừng có hỏi tôi mấy lão tiền sử ấy ở đâu! Tôi chẳng biết quái gì sảng về bọn họ hết. [Bà ngồi xuống.]

SHAMRAEFF. [Thở dài] Pashka Tchadin! Giờ chẳng còn ai bì kịp hắn nữa rồi. Sân khấu giờ không còn được như thời của hắn ngày trước. Thời ấy những cây sồi cổ thụ sừng sững mọc lên, còn giờ thì chỉ toàn gốc cây mục nát sót lại.

DORN. Đúng là thời nay chúng ta có rất ít thiên tài chói lọi, nhưng bù lại, mặt bằng diễn xuất chung lại cao hơn rất nhiều.

SHAMRAEFF. Tôi không đồng tình với anh; tuy nhiên, đó là chuyện khẩu vị, de gustibus.

Treplieff từ sau sân khấu bước ra.

ARKADINA. Khi nào vở kịch mới bắt đầu thế con trai cưng?

TREPLIEFF. Sắp rồi ạ. Xin mẹ vui lòng kiên nhẫn một lát.

ARKADINA. [Trích dẫn từ Hamlet] Con ơi, “Mắt con, con hướng thẳng vào hồn tôi; Và ở đó tôi thấy bao vết đen nham nháp Chẳng cách nào phai nổi sắc màu.” [Tiếng kèn cất lên sau sân khấu.]

TREPLIEFF. Xin kính mời các quý ông quý bà chú ý! Vở kịch chuẩn bị bắt đầu. [Khoảng lặng] Cháu xin phép được mở màn. [Anh gõ gõ cây gậy xuống cửa, cất cao giọng] Ồ, hỡi những làn sương mù cổ kính tự ngàn đời lướt qua mặt hồ này vào ban đêm, xin hãy phủ lấp đôi mắt chúng ta trong giấc ngủ, và hé lộ cho chúng ta thấy trong những giấc mơ điều sẽ xảy ra sau hai vạn năm nữa!

SORIN. Sau hai vạn năm nữa thì chẳng còn cái quái gì tồn tại nổi đâu.

TREPLIEFF. Vậy thì xin hãy để chúng bày tỏ cõi hư vô ấy ngay lúc này.

ARKADINA. Ừ, cứ để chúng bày ra đi—chúng ta đang ngủ thiếp đi đây này.

Màn nhung vén lên. Cảnh sắc trải dài phía bên kia hồ. Mặt trăng treo lơ lửng sát đường chân trời và soi bóng xuống mặt nước. Nina mặc váy trắng, đang ngồi trên một tảng đá lớn.

NINA. Mọi muôn loài thú dữ, sư tử, đại bàng và chim cút, hươu sừng tấm, ngỗng trời, nhện, những loài cá lặng thầm ngự trị dưới sóng nước, sao biển từ đại dương, và những sinh vật mắt thường không nhìn thấy được—nói tóm lại là sự sống—tất thảy, toàn bộ sự sống, khi đã hoàn tất vòng quay ảm đạm mà số phận áp đặt lên mình, cuối cùng cũng đã lụi tàn. Đã một nghìn năm trôi qua kể từ lần cuối cùng mặt đất ôm ấp một sinh linh sống trên lồng ngực mình, và vầng trăng bất hạnh giờ đây đang uổng công thắp lên ngọn đèn của nó. Chẳng còn nghe thấy tiếng cò kêu trên những cánh đồng cỏ, hay tiếng bọ rầy vo ve trong những lùm cây đoạn. Mọi thứ đều lạnh lẽo, lạnh lẽo. Tất thảy đều trống hoác, trống hoác, trống hoác. Tất thảy đều kinh hoàng, kinh hoàng—[Khoảng lặng] Thể xác của mọi sinh linh đã hóa thành bụi tro, và vật chất vĩnh cửu đã nhào nặn chúng thành đá, thành nước và mây trời; nhưng linh hồn của chúng đã hòa quyện lại làm một, và đại linh hồn thế giới ấy chính là ta! Trong ta ẩn chứa linh hồn của vị đại đế Alexander, linh hồn của Napoleon, của Caesar, của Shakespeare, và của cả con đỉa nhỏ bé nhất đang bơi lội. Trong ta, ý thức của con người đã bắt tay cùng bản năng của loài thú; ta thấu hiểu tất cả, tất cả, tất cả, và mỗi một mảnh đời lại được hồi sinh trong ta.

[Những đốm ma trơi chập chờn vụt tắt dọc theo bờ hồ.]

ARKADINA. [Thì thầm] Cái thứ rác rưởi suy đồi gì thế này?

TREPLIEFF. [Nài nỉ] Mẹ!

NINA. Ta cô độc biết bao. Cứ trăm năm đôi môi ta mới hé mở một lần, tiếng vọng của ta u sầu vang lên khắp mặt đất hoang vu, mà chẳng một ai thấu tỏ. Còn các ngươi, những ánh sáng tội nghiệp chốn đầm lầy, các ngươi chẳng hề hay biết tiếng ta. Các ngươi sinh ra lúc hoàng hôn giữa lớp bùn hôi tanh, rồi bập bùng bay lượn quanh hồ cho đến tận bình minh, vô tri, vô giác, chẳng hề được sưởi ấm bởi hơi thở của sự sống. Satan, cha đẻ của vật chất vĩnh cửu, nơm nớp lo sợ tia lửa sự sống sẽ bùng lên trong các ngươi, đã ra lệnh cho các nguyên tử cấu thành nên các ngươi phải chuyển động không ngừng nghỉ, cứ thế các ngươi xoay vần và biến đổi mãi mãi. Ta, linh hồn của vũ trụ, chỉ có mình ta là bất biến và trường tồn. [Khoảng lặng] Hệt như kẻ tù nhân trong ngục sâu tối tăm trống trải, ta chẳng biết mình đang ở đâu, hay điều gì đang chờ đón mình. Chỉ có một điều duy nhất không bị che giấu khỏi ta: trong cuộc chiến khốc liệt và ngoan cường chống lại Satan, nguồn cội của những sức mạnh vật chất, định mệnh đã an bài rằng cuối cùng ta sẽ là kẻ chiến thắng. Khi ấy vật chất và linh hồn sẽ hòa làm một trong sự hòa hợp huy hoàng, và vương quốc của sự tự do sẽ khởi nguyên trên mặt đất. Nhưng điều đó chỉ có thể xảy ra từng chút một, khi sau vô số kỷ nguyên, vầng trăng, trái đất và cả ngôi sao Sirius sáng rực kia đều sẽ rã thành bụi cát. Cho đến khoảnh khắc ấy, ôi, kinh hoàng thay! kinh hoàng thay! kinh hoàng thay! [Khoảng lặng. Hai đốm sáng đỏ rực xuất hiện lập lòe bên kia hồ] Satan, kẻ thù hùng mạnh của ta, đang tiến đến; ta đã thấy ánh mắt kinh hoàng và đỏ rực của hắn.

ARKADINA. Ngửi thấy mùi lưu huỳnh rồi đấy. Cố tình làm thế đấy à?

TREPLIEFF. Vâng ạ.

ARKADINA. Ồ, tôi hiểu rồi; đó là một phần của hiệu ứng đấy mà.

TREPLIEFF. Mẹ!

NINA. Hắn đang khát khao con người—

PAULINA. [Nói với Dorn] Anh lại cởi mũ ra rồi đấy à! Đội vào đi, không lại cảm lạnh bây giờ.

ARKADINA. Bác sĩ cởi mũ chào Satan cha đẻ của vật chất vĩnh cửu kìa—

TREPLIEFF. [To tiếng và tức giận] Thế là đủ lắm rồi! Chấm dứt buổi diễn ở đây thôi. Hạ màn xuống!

ARKADINA. Ơ hay, sao mà cáu kỉnh dữ vậy con?

TREPLIEFF. [Dậm chân] Tấm màn; hạ nó xuống! [Tấm màn sập xuống] Xin lỗi mọi người, cháu quên mất rằng chỉ có một số ít kẻ được tuyển chọn mới được viết kịch hay diễn kịch thôi. Cháu đã xâm phạm vào độc quyền rồi. Cháu—cháu—

Anh định nói thêm nhưng lại thôi, chỉ phất tay một cái rồi bước thẳng sang bên trái.

ARKADINA. Nó bị cái quái gì thế nhỉ?

SORIN. Em không nên đối xử với lòng tự ái của tuổi trẻ phũ phàng thế chứ, em gái.

ARKADINA. Tôi đã nói gì nó đâu cơ chứ?

SORIN. Em làm tổn thương tự trọng của thằng bé rồi đấy.

ARKADINA. Nhưng chính nó bảo với tôi rằng tất cả chỉ là trò đùa vui mà, thế nên tôi mới đối xử với vở kịch của nó như một vở hài kịch chứ bộ.

SORIN. Dẫu sao thì—-

ARKADINA. Giờ thì hóa ra nó vừa cho ra lò một kiệt tác cơ đấy, nếu anh thích thế! Chắc là nó chẳng có ý định mua vui cho chúng ta đâu, mà là sắp xếp buổi biểu diễn rồi xông khói chúng ta bằng lưu huỳnh để chứng minh cho chúng ta thấy kịch phải được viết thế nào và thế nào mới đáng diễn đây mà. Tôi chán ngấy nó lắm rồi. Chẳng ai chịu thấu nổi mấy trò đả kích và khích bác liên miên của nó đâu. Đúng là một thằng nhóc bướng bỉnh, ích kỷ.

SORIN. Nó những mong mang lại niềm vui cho em mà.

ARKADINA. Thế à? Nhưng tôi thấy nó đâu có chọn một vở kịch bình thường, mà lại nhồi nhét cái thứ rác rưởi suy đồi của nó lên đầu chúng ta. Tôi sẵn sàng ngồi nghe bất cứ lời sảng giọng nào, miễn là nó không mang tính chất nghiêm túc, đằng này khi trưng bày thứ này ra, nó lại ra vẻ như đang giới thiệu cho chúng ta một hình thức nghệ thuật mới và khai sương một kỷ nguyên mới. Theo quan điểm của tôi, chẳng có gì mới mẻ ở đây sất, đó đơn thuần chỉ là một màn bày tỏ sự bực dọc cáu bẳn mà thôi.

TRIGORIN. Ai nấy đều có quyền viết theo cảm xúc và khả năng tốt nhất của mình.

ARKADINA. Cứ để anh ta viết theo cảm xúc và khả năng đi, nhưng làm ơn tha cho tôi cái thứ vớ vẩn ấy đi.

DORN. Ngài giận dữ rồi đấy, hỡi thần Jove!

ARKADINA. Tôi là đàn bà, chứ có phải thần Jove đâu. [Bà châm một điếu thuốc] Và tôi chẳng giận gì sất, tôi chỉ thấy tiếc cho một thanh niên đang uổng phí thời gian một cách ngu ngốc thôi. Tôi đâu có ý định làm tổn thương nó.

MEDVIEDENKO. Chẳng ai có lý do gì để tách bạch sự sống khỏi vật chất cả, vì linh hồn rất có thể được hợp thành từ sự liên kết của các nguyên tử vật chất. [Hứng chí, quay sang Trigorin] Có ngày anh nên viết một vở kịch, và đưa lên sân khấu cuộc đời của một ông giáo làng xem sao. Cuộc sống ấy khổ cực, khổ cực lắm đấy.

ARKADINA. Tôi đồng ý với anh, nhưng giờ thì đừng bàn chuyện kịch cờ hay nguyên tử gì nữa nhé. Buổi tối đẹp trời thế này cơ mà. Mọi người nghe tiếng hát kìa, nghe ngọt ngào làm sao.

PAULINA. Ừ, họ đang hát bên kia sông kìa. [Khoảng lặng.]

ARKADINA. [Nói với Trigorin] Ngồi xuống cạnh em đây này. Mười hay mười lăm năm về trước, trên cái hồ này đêm nào cũng vang tiếng nhạc với tiếng hát. Xung quanh bờ hồ có tận sáu ngôi nhà cơ mà. Hồi đó lúc nào cũng ngập tràn tiếng cười nói và những mối tình lãng mạn, lãng mạn vô cùng! Ngôi sao trẻ tuổi và là thần tượng của tất cả mọi người vào những ngày tháng ấy chính là người đàn ông này đây, [Hất cằm về phía Dorn] Bác sĩ Eugene Dorn. Giờ chú ấy vẫn cuốn hút đấy, nhưng ngày xưa thì đúng là sức hút không thể cưỡng lại nổi. Mà lương tâm em bắt đầu cắn rứt rồi đấy. Sao em lại đi làm tổn thương đứa con tội nghiệp của mình cơ chứ? Em thấy lo lắng cho nó quá. [Cất cao giọng] Constantine! Constantine!

MASHA. Để cháu đi tìm anh ấy nhé?

ARKADINA. Phiền em nhé, cưng.

MASHA. [Đi về phía bên trái, gọi lớn] Anh Constantine ơi! Ơi anh Constantine!

NINA. [Từ sau sân khấu bước ra] Em thấy vở kịch sẽ chẳng bao giờ diễn xong nổi đâu, nên giờ em có thể về nhà rồi. Chào buổi tối mọi người. [Cô hôn chào Arkadina và Paulina.]

SORIN. Hoan hô! Hoan hô!

ARKADINA. Hoan hô! Hoan hô! Chúng tôi vô cùng ấn tượng trước diễn xuất của cháu đấy. Với ngoại hình và chất giọng ngọt ngào nhường ấy mà cháu lại đi vùi mình ở chốn thôn quê thì đúng là tội ác. Cháu chắc chắn có năng khiếu lớn đấy. Cháu có trách nhiệm phải bước lên sân khấu, cháu có nghe thấy lời cô không?

NINA. Đó là giấc mơ cả đời em, nhưng sẽ chẳng bao giờ thành hiện thực đâu ạ.

ARKADINA. Ai mà biết được cơ chứ? Biết đâu lại thành hiện thực thì sao. Nhưng để cô giới thiệu với cháu, đây là nhà văn Boris Trigorin.

NINA. Em rất vinh hạnh được gặp anh ạ. [Lúng túng] Em đã đọc tất cả các sáng tác của anh.

ARKADINA. [Kéo Nina ngồi xuống cạnh mình] Đừng sợ anh ấy thế chứ, cưng. Anh ấy là một người giản dị, tốt tính lắm, dẫu cho có là người nổi tiếng đi chăng nữa. Nhìn kìa, chính anh ấy cũng đang bẽn lẽn kìa.

DORN. Không kéo màn lên được nữa hay sao nhỉ? Hạ màn xuống thế này nhìn ảm đạm quá.

SHAMRAEFF. [Nói lớn] Yakov này! Kéo màn lên mau!

NINA. [Nói với Trigorin] Vở kịch lạ lùng thật đấy, phải không anh?

TRIGORIN. Rất lạ. Tôi chẳng tài nào hiểu nổi, nhưng tôi vẫn xem với sự thích thú tột cùng vì cô diễn rất chân thành, và cảnh trí thì quá đẹp. [Khoảng lặng] Chắc dưới hồ này nhiều cá lắm nhỉ.

NINA. Vâng, nhiều lắm ạ.

TRIGORIN. Tôi thích đi câu cá lắm. Chẳng có niềm vui nào sánh bằng việc được ngồi bên bờ hồ lúc chiều tà mà dán mắt nhìn chiếc phao nổi bập bềnh trên mặt nước.

NINA. Ơ hay, em cứ nghĩ rằng đối với người đã nếm trải những ngọt bùi của sự sáng tạo thì sẽ chẳng còn niềm vui nào khác tồn tại trên đời nữa chứ ạ.

ARKADINA. Đừng có nói thế chứ. Cứ hễ có ai khen ngợi là thế nào anh ấy cũng đâm ra lúng túng lúng túng ngay cho mà xem.

SHAMRAEFF. Tôi nhớ hồi danh ca Silva hát tại Nhà hát Nhạc kịch ở Moscow, tất cả chúng tôi đã phấn khích làm sao khi ông ấy ngân nốt C trầm. Chà, các vị cứ tưởng tượng xem chúng tôi đã kinh ngạc thế nào khi một thầy cúng nhà thờ ngồi trên ban công bỗng đột nhiên cất giọng oang oang: “Bravo, Silva!” thấp hơn hẳn một quãng tám. Kiểu thế này này: [Cất giọng trầm hùng] “Bravo, Silva!” Khán giả lúc đó nín thở luôn. [Khoảng lặng.]

DORN. Có một thiên thần tĩnh lặng đang bay qua đầu chúng ta kìa.

NINA. Em phải về đây ạ. Em chào mọi người.

ARKADINA. Đi đâu thế? Sao lại phải về sớm thế hả cháu? Bọn ta không cho phép đâu đấy.

NINA. Bố đang đợi em ở nhà rồi ạ.

ARKADINA. Sao ông bố ấy tàn nhẫn thế cơ chứ, thật đấy. [Họ hôn tạm biệt nhau] Thế thì chắc bọn ta không giữ cháu lại được rồi, nhưng để cháu đi đúng là tiếc đứt ruột.

NINA. Ước gì cô chú biết được việc phải rời xa tất cả mọi người khó khăn đến nhường nào đối với em.

ARKADINA. Phải có ai đó đưa cháu về tận nhà chứ, cục cưng.

NINA. [Giật mình] Không, không cần đâu ạ!

SORIN. [Nài nỉ] Đừng về vội mà cháu!

NINA. Cháu bắt buộc phải về ạ.

SORIN. Ở lại thêm đúng một tiếng nữa thôi, thế nhé. Nào, ở lại đi mà, cháu biết đấy.

NINA. [Đấu tranh với mong muốn được ở lại; ngấn lệ] Không, không thể được ạ. [Cô bắt tay ông rồi nhanh chóng bước đi.]

ARKADINA. Một cô gái bất hạnh! Người ta bảo mẹ nó để lại toàn bộ gia tài kếch xù cho chồng, thế mà giờ đứa bé lại trắng tay vì ông bố đã sang tên toàn bộ tài sản cho người vợ thứ hai mất rồi. Thật đáng thương.

DORN. Đúng vậy, bố con bé đúng là một tên khốn đích thực, tôi chẳng ngại nói thẳng điều đó đâu—hắn ta đáng đời lắm.

SORIN. [Xoa hai bàn tay đang lạnh cóng] Nào, chúng ta vào nhà thôi; trời đêm ẩm ướt quá, chân tôi lại bắt đầu nhức mỏi rồi.

ARKADINA. Đấy, anh cứ làm như chân bị hóa đá ấy; nhấc lên còn chẳng nổi nữa là. Nào, ông lão tội nghiệp của tôi ơi. [Bà đỡ tay ông.]

SHAMRAEFF. [Cử tay đỡ vợ] Xin phép em, phu nhân.

SORIN. Lại nghe thấy tiếng con chó đó sủa rồi. Shamraeff, anh làm ơn xích nó ra được không?

SHAMRAEFF. Không, thưa ngài, tôi thực sự không làm thế được đâu. Kho lúa đang chứa đầy kê, tôi sợ kẻ trộm sẽ đột nhập mất nếu không có con chó canh giữ. [Vừa đi cạnh Medviedenko vừa lẩm bẩm] Đúng thế, thấp hơn hẳn một quãng tám: “Bravo, Silva!” mà hắn có phải ca sĩ gì cho cam, chỉ là một thầy cúng nhà thờ bình thường thôi đấy.

MEDVIEDENKO. Nhà thờ trả lương cho các ca sĩ bao nhiêu vậy ạ? [Tất cả đi ra, chỉ còn lại Dorn.]

DORN. Có thể tôi đã lú lẫn mất trí khôn thật rồi, nhưng tôi phải thú nhận là tôi thích vở kịch đó. Nó có cái chất riêng của nó. Khi cô bé nói về sự cô đơn của mình và ánh mắt của Quỷ dữ lóe lên bên kia hồ, tôi đã cảm thấy đôi tay mình run lên vì phấn khích. Nó mới mẻ và ngây thơ làm sao. Nhưng kìa cậu ta đến rồi; để tôi nói vài câu dễ nghe với cậu ta xem sao.

Treplieff bước vào.

TREPLIEFF. Mọi người đi hết rồi sao?

DORN. Ta vẫn ở đây mà.

TREPLIEFF. Masha vừa đi khắp công viên gọi réo tên cháu. Đúng là một sinh vật không tài nào chịu nổi.

DORN. Constantine, vở kịch của cháu làm ta mê mẩn đấy. Đương nhiên là nó kỳ lạ, và ta cũng chưa xem đoạn kết, nhưng nó đã để lại trong ta ấn tượng sâu sắc. Cháu có rất nhiều tài năng, phải kiên trì theo đuổi con đường này đấy.

Treplieff chộp lấy tay ông siết chặt, rồi bốc đồng lao đến hôn ông.

DORN. Nào, nào! Sao mà kích động thế hả cháu. Mắt ngấn lệ cả kìa. Nghe ta nói đây. Cháu chọn đề tài thuộc lĩnh vực tư duy trừu tượng, và cháu đã làm hoàn toàn chính xác. Một tác phẩm nghệ thuật bắt buộc phải thể hiện được tư tưởng cao cả nào đó. Chỉ những gì được suy tính một cách nghiêm túc mới có thể trở thành cái đẹp. Sao mà mặt cháu tái mét thế này?

TREPLIEFF. Thế chú khuyên cháu nên kiên trì ạ?

DORN. Đúng vậy, nhưng hãy dùng tài năng của mình để diễn tả những chân lý sâu sắc và vĩnh cửu thôi. Ta đã có một cuộc đời tĩnh lặng như cháu biết đấy, và là một người mãn nguyện, nhưng nếu có lúc nào đó ta trải nghiệm được trạng thái thăng hoa mà một nghệ sĩ cảm nhận trong những khoảnh khắc sáng tạo, ta nghĩ ta sẽ vứt bỏ cái lớp vỏ vật chất này của linh hồn cùng mọi thứ gắn liền với nó, để bay vút lên những tầm cao vượt qua cả trái đất này.

TREPLIEFF. Cháu xin phép được hỏi, thế Nina đâu rồi ạ?

DORN. Và một điều nữa: mỗi tác phẩm nghệ thuật phải có một mục đích rõ ràng trước mắt. Cháu phải biết tại sao mình viết, bởi vì nếu cháu bước đi trên con đường nghệ thuật mà không có mục tiêu trước mắt, cháu sẽ tự lạc lối, và thiên tài sẽ hủy hoại chính cháu.

TREPLIEFF. [Bốc đồng] Nina đâu rồi ạ?

DORN. Con bé về nhà rồi.

TREPLIEFF. [Tuyệt vọng] Về nhà rồi á? Cháu phải làm sao đây? Cháu muốn gặp cô ấy; cháu phải gặp cho bằng được! Cháu sẽ đi theo cô ấy.

DORN. Cháu trai của ta ơi, bình tĩnh lại nào.

TREPLIEFF. Cháu đi đây. Cháu phải đi.

Masha bước vào.

MASHA. Mẹ anh gọi anh vào kìa, anh Constantine. Bà đang đợi và lo lắng lắm đấy.

TREPLIEFF. Bảo với mẹ là cháu đi vắng rồi. Và vì trời Phật, tất cả mọi người hãy để cháu yên! Đi chỗ khác mau! Đừng có bám theo cháu nữa!

DORN. Thôi nào, thôi nào anh bạn trẻ, đừng hành xử thế chứ; cư xử thế là không đẹp chút nào đâu.

TREPLIEFF. [Nức nở qua làn nước mắt] Cháu chào bác, và cảm ơn bác.

Treplieff đi ra.

DORN. [Thở dài] Ảo ảnh tuổi trẻ ơi!

MASHA. Hết chuyện để nói thì lúc nào cũng lặp lại câu “Tuổi trẻ, tuổi trẻ”.

Cô nhón một nhúm thuốc hít. Dorn giật lấy hộp thuốc hít từ tay cô rồi ném thẳng vào bụi cây.

DORN. Đừng làm thế nữa, ghê tởm lắm. [Khoảng lặng] Ta nghe thấy tiếng nhạc vọng ra từ trong nhà rồi. Ta phải vào trong thôi.

MASHA. Đợi một lát đã bác.

DORN. Cháu muốn gì nào?

MASHA. Cho cháu nói lại lần nữa đi. Cháu đang muốn tâm sự quá. [Cô ngày càng trở nên kích động] Cháu chẳng yêu bố cháu chút nào, nhưng trái tim cháu lại hướng về bác. Chẳng hiểu sao, với tất cả tâm hồn mình, cháu cảm thấy bác thật gần gũi. Hãy giúp cháu với! Giúp cháu đi, bằng không cháu sẽ làm điều gì đó ngu ngốc để chế giễu cuộc đời mình, rồi hủy hoại nó mất. Cháu hết chịu nổi nữa rồi.

DORN. Có chuyện gì thế cháu? Ta giúp gì được cho cháu nào?

MASHA. Cháu đang quằn quại trong đớn đau. Không ai, chẳng một ai tưởng tượng được cháu phải chịu đựng nhường nào đâu. [Cô tựa đầu vào vai ông và thì thầm] Cháu yêu Constantine.

DORN. Ồ, sao tất cả các cháu cứ hay xúc động mạnh thế nhỉ? Và quanh cái hồ bùa phép này có biết bao nhiêu là tình yêu! [Trìu mến] Nhưng ta biết làm gì cho cháu đây, hỡi đứa con gái bé bỏng? Làm gì đây? Làm gì đây?

Tấm màn sập xuống.