—— Bàn về cách thức thu thập tư liệu.

Mỗi người đều có một bộ thủ pháp quen thuộc của riêng mình. Nhưng đại để không ngoài việc (1) cố gắng thu thập tất cả những tư liệu liên quan đến đề tài, (2) lại vô cùng nghiêm ngặt — gần như vạch lá tìm sâu mà chọn lựa những nguyên liệu này. Khi thu thập, phải tham lam muốn có được nhiều, cần giống như con buôn gian xảo, chỉ cần nghe phong thanh nơi nào có đường dây, có "hàng", liền tìm trăm phương ngàn kế đào bới, lấy được vào tay mới cam lòng, bất kể là thứ gì, chỉ cần có thể gọi là "hàng" thì đều tích trữ, không bao giờ chán nhiều. Khi chọn lựa, lại phải giống như gã quan thuế ở trạm kiểm soát mà khắt khe đủ đường; cả một xe tải "hàng" đều phải lật ngược lại, cái cứng phải gõ thử, cái mềm phải bóp thử, cái mỏng mà trong suốt thì phải soi dưới ánh mặt trời hết lần này đến lần khác — một lời thôi, phải dốc hết tâm lực, luôn muốn tìm ra một cái cớ nào đó để giữ lại, không cho qua trạm. Một số loại thuốc nội địa thương hiệu lâu đời, trên tờ quảng cáo của chúng thường in đậm dòng chữ này: Sản phẩm này được thu mua nguyên liệu chính tông từ danh sơn đại xuyên, và mời "chuyên gia" bào chế công phu theo "cổ phương" hoặc "bí phương gia truyền"... vân vân và vân vân. Những lời này, không ngại gì mà đem áp dụng vào việc viết văn nghệ, nhưng những loại như "cổ phương" và "bí phương gia truyền" đó, tuy có thể coi là có thật, nhưng chưa chắc bào chế đúng cách là đã thấy hiệu quả.

Tham lam muốn có nhiều, nói thì dễ, nhưng thực hiện lại có không ít khó khăn. Ví dụ như những văn nhân chỉ biết viết vài bài báo rồi bị chủ sách bóc lột, cho họ vốn, họ cũng không mua được "hàng", bởi vì họ không hiểu ngóc ngách bên trong, không chạm được vào những đường ngang ngõ tắt; hoặc giả có mua được, thì lại bị mắc lừa, toàn là hàng ế (tuy thời kháng chiến nghe nói đã có chuyện phàm là hàng hóa ắt sẽ nóng sốt), hoặc là những loại hàng thối hoắc không dùng được cũng chẳng để được. Đạt được đã chẳng dễ, thì làm sao mà tham nhiều. Thu thập tư liệu để viết cũng như vậy, không thể không có phương pháp. Theo tôi nghĩ, thứ nhất phải biết kéo dây nối nhợ, thứ hai phải biết làm lớn từ việc nhỏ. Thế nào mới coi là biết kéo dây nối nhợ? Ví dụ đề tài là đời sống của nhân viên cửa hàng trẻ tuổi, đương nhiên trước tiên phải thu thập tư liệu trong phạm vi của đề tài này, nhưng phạm vi đó cũng không hề nhỏ: nhân viên cửa hàng trẻ tuổi không chỉ phục vụ ở các loại cửa hiệu có tính chất khác nhau, mà tình hình gia đình (xuất thân) và môi trường sống (giáo dưỡng) trước khi làm nhân viên cửa hàng của họ cũng vô cùng khác biệt. Nếu chúng ta chỉ nhìn thấy một hai loại, thì cho dù có thể quan sát một hai loại đó tỉ mỉ đến từng chi tiết, thậm chí thấu tận chân tơ kẽ tóc, thì cũng chỉ là một bài mà thôi, vẫn là chưa đủ; mặc dù chúng ta chỉ định viết về nhân viên cửa hàng của một ngành nào đó, nhưng khi thu thập tư liệu, bắt buộc phải kéo từ ngành này sang ngành kia, từ ngành kia lại kéo sang ngành nọ... cứ như vậy cho đến khi tích trữ quá mức, cái gì cũng có. Tiếp theo, phải kéo sang cả ngoài phạm vi đề tài: tình hình các loại thương nghiệp, không thể không biết chút nào; các phương thức lớn nhỏ khác nhau của các ông chủ khi bóc lột nhân viên, càng không thể chỉ hiểu lơ mơ; các loại hủ tục thương nghiệp còn sót lại, cũng phải hiểu rõ; các phương thức kiếm tiền làm giàu mới nổi, cũng phải biết. Chúng ta viết về nhân viên cửa hàng, nhưng khi thu thập tư liệu, nhất định không được tự vạch ra giới hạn; đời sống nhân viên cửa hàng là chính, nhưng từ phía nhân viên, chúng ta phải kéo sang ông chủ, ông ta là khách, lại còn phải kéo sang khách của khách nữa.

Thế nào gọi là làm lớn từ việc nhỏ? Vẫn lấy ví dụ viết về đời sống nhân viên cửa hàng trẻ tuổi, trước tiên nếu bạn không có một khái niệm như thế về cái gọi là vấn đề thanh niên Trung Quốc giai đoạn hiện nay — một cái nhìn toàn cảnh, thì xin hỏi làm sao có thể xác định thái độ cần có đối với nhân viên cửa hàng trẻ tuổi mà bạn muốn viết? Xin hỏi lại làm sao để giải thích căn nguyên sự khổ sở và tiêu cực của nhân viên cửa hàng trẻ tuổi này? Thứ hai, vì thanh niên này phục vụ trong cái gọi là cơ quan thương nghiệp (bất kể lớn nhỏ thế nào), chúng ta tuy là muốn viết về "nhân viên cửa hàng" chứ không phải viết về "cửa hàng", nhưng cái thứ "cửa hàng" khi nhìn nhận nó như một môi trường sống, đối với ý thức cảm xúc của thanh niên này không thể không có ảnh hưởng, đây là một khía cạnh. Khía cạnh còn lại thì sao, cái thứ "cửa hàng" này khi nhìn nhận nó như một tế bào của tổ chức kinh tế xã hội, thì không thể tách rời nó ra mà nhìn một cách hời hời ngoài da, từ một tế bào này có thể phản ánh ra đời sống kinh tế xã hội là kiện toàn hay là bệnh tật, từ địa vị của tế bào này trong bộ phận thương nghiệp mà nó thuộc về, từ tác dụng mà nó gây ra, cũng như địa vị và tác dụng của bộ phận thương nghiệp này trong toàn bộ tổ chức kinh tế xã hội, lại có thể phản ánh ra bản chất của nền kinh tế xã hội. Nói như vậy, nếu bạn không định hạ thấp "cửa hàng" này xuống chỉ trở thành một vật trưng bày trong tác phẩm, mà muốn biến nó thành môi trường sống của nhân viên cửa hàng trẻ tuổi đó, thì sự hiểu biết của bạn đối với "cửa hàng" này cũng không thể không tương đối sâu sắc. Nếu bạn không có một sự thấu hiểu như vậy về bản chất kinh tế xã hội Trung Quốc giai đoạn hiện nay cũng như các vấn đề xã hội chung của Trung Quốc, xin hỏi làm sao có thể hiểu tương đối sâu sắc về "cửa hàng" đó? Đương nhiên, trong tác phẩm bạn không nhất thiết phải phân tích cái "cửa hàng" đó một cách lý thuyết như vậy, thậm chí hoàn toàn không cần phải từ chính cái "cửa hàng" đó mà thể hiện những sự thấu hiểu này, nhưng đằng sau những hình tượng trên ngòi bút của bạn, trước khi bạn cầm bút chấm mực, bạn lại không thể không có một nền tảng tri thức thâm sâu rộng lớn như vậy để hỗ trợ cho việc miêu tả đời sống của nhóm nhỏ nhân viên cửa hàng này. Cái gọi là hình ảnh lớn hơn bản thân, chính là ý này. Tôi gọi là làm lớn từ việc nhỏ, cũng là ý này. Tuy nhiên, chữ "làm" ở đây không phải là cái kiểu làm việc thực sự như bình thường; "làm" này chỉ công phu chuẩn bị, chỉ việc thu thập tư liệu. Công phu bạn bỏ ra ở đây, trong "lượng" của tác phẩm, tuyệt đối không nhìn thấy, nhưng trong "chất" của tác phẩm, nó lại phát huy tác dụng. Thông thường chúng ta nói một tác phẩm nào đó viết rất sâu sắc, nhưng sâu sắc đến mức độ nào? Phải xem bức xạ mà nó ám chỉ rộng lớn đến bao nhiêu, phải xem độ sâu của tầm nhìn xa đến bao nhiêu. Nhưng vì sao có thể sâu sắc như vậy? Tôi cho rằng vì nó từng "làm lớn từ việc nhỏ" như thế, công phu bỏ ra trong thời kỳ chuẩn bị mới "sâu sắc" như vậy.

Thế là có một vấn đề kỹ thuật nảy sinh. Mặc dù bạn có trí nhớ siêu đẳng, tốt nhất không nên quá tự phụ, vẫn nên là "siêng cầm bút đỡ phải nhọc công nhớ" thì hơn. Bạn phải viết sổ tay, siêng năng viết sổ tay như một học sinh chăm chỉ. Điều này có lẽ hơi hạ thấp phong thái tiêu sái phóng khoáng của nhà văn, tuy nhiên đối với tác phẩm thì không phải là không có ích lợi. Thế kỷ 19 ở Pháp có một tiểu thuyết gia vĩ đại là Dumas, quy mô thu thập, biên soạn tư liệu của ông, nhìn qua cũng có chút hơi hướng của công nghiệp cận đại, ông thuê một số thư ký giúp ông chép lại, cắt dán, biên tập, chỉnh lý, cho nên người ta nói ông mở một công xưởng tiểu thuyết. Chúng ta không nhất thiết phải học theo ông, cũng chưa chắc có tài lực như thế. Nhưng nước Nga cũ có một tiểu thuyết gia vĩ đại là Chekhov, sau khi ông qua đời người ta công bố sổ tay của ông, mới biết nhà văn "trong nụ cười có nước mắt" này cũng đã từng khổ tâm thu thập tư liệu và siêng năng ghi chép lại như thế nào.

Cách của Chekhov là phương thức thủ công nghiệp, nhưng xin đừng coi thường phương thức thủ công nghiệp, đây lại là cách thiết thực dễ làm.

Sau khi tham lam muốn có nhiều, thì phải khắt khe đủ đường, đây là mâu thuẫn, nhưng cũng trong sự thống nhất của mâu thuẫn này, mới thấy được công lực. Phàm là sự khắt khe, bị người bị khắt khe cho là "không có lý do", thì người khắt khe nhất định nói ra được lý do, hơn nữa còn rất đàng hoàng, ví dụ như: không liên quan đến kháng chiến. Một nhà văn đối với tư liệu do chính mình thu thập được, nhất định phải dùng tinh thần của quan thuế mà kiểm tra: may là tư liệu là vật câm, bạn có hà khắc một chút, nó cũng không kêu oan. Mọi vấn đề đều xuất phát từ chính bản thân nhà văn. Tư liệu là thứ này, tuy không phải là máu mủ ruột rà của nhà văn, nhưng ít nhiều cũng ngang hàng với địa vị của đứa con nuôi, nhà văn đối với nó luôn có chút thiên vị, rõ ràng là một miếng tư liệu không ra gì, nhưng thường không nỡ vứt đi, nhìn bên trái nhìn bên phải, mang tâm lý hy vọng đứa con hư hồi đầu, luôn muốn tìm ra vài phần trăm lợi ích để lấy cớ giữ lại, sự nhân từ đàn bà này, là điều tối kỵ.

Tuy nhiên sự khắt khe của chúng ta, tuyệt đối phải có nguyên tắc. Một, chủ đề là trên hết, mọi thứ đều phục tùng chủ đề. Hai, những chỗ vặt vãnh, phải nghiêm khắc loại bỏ. Một tác phẩm có một câu chuyện, câu chuyện này dù phức tạp đến đâu, cũng có một trung tâm; trung tâm này, nhìn từ khía cạnh "sự việc", nó gánh vác nhiệm vụ xuyên thấu hiện tượng để giải thích bản chất; nhìn từ khía cạnh "con người", nó biểu hiện một thế giới quan nào đó, hoặc cuộc xung đột, đấu quyết của hai thế giới quan khác nhau trở lên. Nhưng hai cái này, quan hệ giữa "sự" và "người", không phải là song song: "sự" sinh ra từ "người", cho nên cả hai lại thống nhất trong "quan hệ nhân sự". Tâm huyết lớn nhất của tác giả, chính là phải chọn lọc ra những thứ biểu hiện rõ nhất bản chất của một "quan hệ nhân sự" cụ thể trong số các tư liệu phong phú mà mình đã thu thập; phàm là những thứ không hợp với mục đích này, đều nằm trong danh sách loại bỏ. Nhưng tư liệu đủ để đạt được mục đích này, nếu nhìn từ bản thân tư liệu, lại có sự tinh tế; ví dụ như, đồng, sắt, thiếc... các loại vật liệu này đều có thể làm thành ấm nước, là ấm nước thì giống nhau, nhưng cái "dụng" thì không giống nhau. Ví dụ này đương nhiên quá thô thiển, nhưng người có tâm sáng từ đây chắc hẳn có thể hiểu được ý nghĩa của câu "viết về con người điển hình trong môi trường điển hình" mà mọi người thường nói. Do đó, phàm là tư liệu vặt vãnh, nhìn thoáng qua thì dường như rất có thể hoàn thành mục đích viết cụ thể, nhất định phải nghiêm ngặt thẩm tra. Nhà văn phải thận trọng tránh bị lóa mắt. Lại như một vài thứ vặt vãnh có thể gọi là "trò khoe mẽ", ngay cả khi có nó cũng không làm tổn hại đến "nhã" thì cũng phải nghiêm khắc loại bỏ, bởi vì những thứ "góp vui" này thường sẽ làm cho chủ đề của một bài văn trở nên mơ hồ.

Những điều trình bày trên đây, đều giả định rằng tư liệu bạn thu thập đã tương đương với gạch ngói gỗ đá đồng sắt...; tuy nhiên trên thực tế, rất ít có sự tiện lợi như thế. Trên thực tế, tư liệu thông thường chỉ là một loại nguyên liệu thô, ví dụ như quặng. Muốn từ đó lấy được nguyên liệu dùng được, còn phải tinh luyện; mà quá trình "tinh luyện" này, lại là việc diễn ra một cách vô thức trước khi bạn định viết tác phẩm gì. Ong mật thu thập tinh hoa của trăm hoa để luyện mật, bản năng này là thiên phú, tạo hóa chưa cho chúng ta bản năng này, phải dựa vào chính chúng ta tự học lấy loại năng lực này. Đến tận bây giờ, dường như vẫn chưa có loại sách giáo khoa nào dạy người ta cách học phương pháp tinh luyện nguyên liệu từ nguyên liệu thô. Nhưng để bồi dưỡng năng lực này cần hội đủ điều kiện gì, thì đó từ lâu đã không phải là một bí mật. Điều kiện đó là những gì?

Kinh nghiệm nhân sinh quảng bác và tri thức khoa học xã hội chính xác. "Tu dưỡng" của một nhà văn, không nên giới hạn ở những thứ như kỹ xảo viết lách, bởi vì ngay khi chọn tài liệu, anh ta đã cần có "con mắt", "con mắt" này tuyệt đối không phải thiên bẩm, mà là dựa vào sức mình mà bồi dưỡng thành.

Viết xong trong tiếng còi báo động ngày 26 tháng 5 năm 1942.