1

Thời khắc của một ngày trong trại được xác định chủ yếu dựa vào thời gian người ta mang đồ ăn đến, mặc dù thực ra tù nhân được ăn vào những giờ không cố định, mỗi ngày một khác, họ giết thì giờ bằng những trò chơi nhảm nhí và khi hoàng hôn buông xuống thì tuân theo một qui định ngầm là cùng đi nằm, họ ngủ không thèm quan tâm xem lúc ấy là đúng mấy giờ vì đằng nào cũng chẳng có ai biết được chính xác, thực ra mỗi người có cách tính giờ riêng của mình. Ban đầu, lúc họ mới bị bắt trong ba mươi hai người có ba cái đồng hồ chạy tốt và một cái báo thức cũ, đã được sửa chữa nhiều lần và theo ý kiến của những người có đồng hồ khác thì đã hỏng, hoàn toàn chẳng được tích sự gì. Hai đồng hồ đeo tay biến mất trước tiên : một hôm vào lúc bảy giờ, đồng hồ báo thức chỉ bảy giờ mười, chủ nhân của chúng bị đưa ra khỏi trại. Mấy ngày sao người ta lại thấy những cái đồng hồ ấy lủng lẳng trên thắt lưng hai tên lính gác.

Như vậy trong trại chỉ còn lại một cái đồng hồ báo thức và một cái đồng hồ quả quít khá to, mạ bạc với sợi dây chuyền lúc nào cũng nằm trong túi áo gilê của ông thị trưởng thành phố Buốcgia. Chủ nhân của cái đồng hồ báo thức là tay thợ máy tàu hỏa tên là Pie. Hai người này suốt ngày cãi nhau xem đồng hồ của ai đúng. Cả hai đều coi thời gian là thuộc về họ, còn hai mươi tám tù nhân khác thì chẳng có thời gian gì ráo. Nhưng thời gian thì lại có những hai và mỗi người đều nhất quyết cho rằng thời gian của mình là đúng. Sự kiên quyết đã tách họ khỏi những người khác, cho nên lúc nào người ta cũng thấy hai người đó ngồi sát nhau trong góc trại, nghĩa là trong một cái sân tráng xi măng rộng, ngay cả lúc ăn họ cũng ngồi cạnh nhau.

Nhưng có một hôm ông thị trưởng quên lên giây cái đồng hồ quả quít : hôm ấy là ngày chỉ được nói thầm, đêm trước có tiếng súng nổ ở hướng thành phố, hệt như hôm hai người có đồng hồ đeo tay bị đưa đi, từ “con tin” lập tức đặc lại trong óc mỗi người, như đám mây đen do sự bỡn cợt của luồng gió mà hình thành bằng chữ vậy. Trong tù người ta có thể tưởng tượng ra được đủ thứ và ý nghĩ cho rằng bọn Đức, có lẽ, đã cố tình đưa những người có đồng hồ đi hành quyết trước để tước của mọi người khái niệm về thời gian càng làm cho ông thị trưởng và tay thợ máy xích lại gần nhau hơn. Ông thị trưởng còn đề nghị các bạn tù giấu hai cái đồng hồ cuối cùng đi, dành chúng lại cho những người còn sống, nhưng khi phát thành lời ý nghĩ ấy lại giống như sự hèn nhát nên ông đành chấm dứt giữa chừng không dám nói hết.

Dù sao mặc lòng, hôm ấy ông thị trưởng cũng đã quên lên giây. Theo thói quen, vừa ngủ dậy, lúc ánh mặt trời đầu tiên hắt xuống khu trại là ông vội nhìn vào mặt đồng hồ.

- Sao, theo cái đồng hồ cổ lỗ sĩ của ông thì mấy giờ rồi? – Pie hỏi.

Những những cái kim đen nhẻm lại đứng bất động ở 12 giờ 45. Ông thị trưởng bỗng cảm thấy rằng đây là giờ phút khủng khiếp nhất trong đời ông, còn khủng khiếp hơn cả lúc ông bị bắt giam. Trong tù mọi thứ đều bị tiếp nhận một cách sai lệch, mà cảm giác về tỷ lệ là bị biến mất trước tiên. Ông nhìn khắp các bạn tù một lượt, thâm tâm cảm thấy như kể phản bội đã nhường cho quân địch cái thời gian chính xác duy nhất. May mà không có người Buốcgia nào ở đây cả. Có một người thợ cắt tóc ở Eten, ba tay viên chức, một lái xe, một người bán thuốc lá, tất cả bọn họ, trừ một người về địa vị xã hội đều thấp hơn ông và mặc dù ông cảm thấy phải có trách nhiệm đối với họ, nhưng lại cho rằng sẽ dễ xỏ mũi họ hơn, cũng tốt, ông tự nhủ, hãy để cho họ tin rằng vẫn còn một cái đồng hồ chỉ giờ đáng tin cậy chứ đừng dựa vào sự đoán mò vô tổ chức cũng như dựa vào cái đồng hồ báo thức cũ kĩ.

Ngước nhìn đồng hồ xám ngoét ngoài song sắt, ông thị trưởng dõng dạc đáp:

- Năm giờ hai mươi.

Đúng lúc ấy ông bắt gặp cái nhìn soi mói của tay luật sư người Pari tên là Savel, người duy nhất có thể lật tẩy trò bịp đó của ông. Lão luật sự này ít nói, khó gần, chỉ thỉnh thoảng mới vụng về chứng tỏ với mọi người rằng lão cũng là người giống như tất cả. Đối với họ lão có vẻ là một nhân vật khôi hài : trong đời thường luật sự là những con búp bê lớn chỉ được đưa ra khỏi rương vào những trường hợp đặc biệt, thế mà ở đây lão lại không có áo dài đen và cũng phải ngồi tù như ai.

- Nhảm nhí – Pie bảo – Hiện vật bảo tàng của ông làm sao thế ? đã sáu giờ kém mười lăm rồi.

- Những cái đồng hồ báo thức cũ bao giờ cũng nhanh.

Ngay lập tức luật sự, theo thói quen vội phản đối :

- Hôm qua ông bảo nó chạy chậm cơ mà.

Từ lúc đó ông thị trưởng bắt đầu thù Savel.

Trong trại chỉ có hai người là có địa vị xã hội khá, mà ông thì không bao giờ phản bội lại Savel theo kiểu đó. Chắc phải có lí do gì đấy, chắc hắn đang mưu mô chuyện gì bí hiểm, mà cũng có thể đang mưu mô chuyện xấu xa gì đó cũng nên. Và mặc dù lão luật sự suốt ngày ngậm miệng, không tỏ ra thân mật với ai, ông thị trưởng vẫn tự nhủ: “Tạo thanh thế đấy. Hắn cho rằng mọi người sẽ thuần phục hắn. Muốn thành bạo chúa đấy”.

- Này cho tôi xem xem cái ông hồ gia bảo của ông làm sao thế ? Pie chìa tay ra. Nhưng chiếc đồng hồ quả quít được gắn chắc vào áo gilê, khó mà dứt ra được. Cho nên ông thị trưởng chỉ khẽ nhún vai.

Nhưng ngày hôm đó sẽ vĩnh viễn nằm lại trong tâm trí ông như một ngày đen tối nhất với những âu lo khủng khiếp nhất, ngang hàng với ngày cưới, ngày sinh đứa con đầu lòng, ngày bầu cử thị trưởng, ngày vợ chết. Cần phải khéo léo lên giây cái đồng hồ rồi lấy lại giờ cho tương tối đúng, mà phải không ai được nhìn thấy, thế mà lão luật sự, thật là tai hại, hình như suốt ngày không rời mắt khỏi ông. Nói chung lên giây không phải là việc khó, đồng hồ đang chạy cũng cần phải lên giây cơ mà, đầu tiên hãy lên một nửa, sau đó đến trưa giả vờ lên lại quay mấy vòng nữa.

Nhưng Pie lập tức trông thấy.

- Ông làm gì thế ? – Hắn hỏi một cách ngờ vực – Ông đã lên giây rồi cơ mà. Cái đồ cổ ấy hỏng rồi à ?

- Tôi quên – Thị trưởng giải thích, thực ra lúc ấy ông đang suy nghĩ rất lung. Vặn lại kim là việc khó hơn. Đã già nửa ngày nay chúng ì ạch chạy sau cái đồng hồ báo thức đúng năm tiếng đồng hồ. Việc đi đại tiểu tiện cũng không giải quyết được. Hố xí là mấy cái bô xếp thành dãy ở ngay ngoài sân và để cho tiện, bọn gác ngục không cho ra từng người một mà phải đi thành các nhóm không ít hơn sáu người. Ban đêm lại càng không có ý nghĩa : đèn đóm chẳng có, không hi vọng nhìn thấy kim trong bóng tối. Đồng thời phải luôn luôn xác định trong đầu cái thời gian gần đúng để ngay khi có điều kiện là có thể xoay kim.

Cuối cùng, lúc gần tối, trong khi chơi bài có mấy người đột ngột cãi nhau – một số tù nhân chơi bài suốt ngày này sang ngày khác. Mọi cặp mắt lập tức đổ dồn vào đám cãi nhau, ông thị trưởng nhanh chóng rút cái quả quít ra, hấp tấp vặn.

- Mấy giờ rồi ? – Lão luật sự bất ngờ hỏi.

Ông thị trưởng giật mình, y như người làm chứng đang phát biểu trước tòa, bất thình lình gặp phải câu hỏi hóc hiểm : lão luật sư đang nhìn ông, khuôn mặt lão, cũng như mọi khi, vừa bối rối vừa bất hạnh, khuôn mặt không ghi lại dấu ấn gì của quá khứ để mà có thể dựa vào trong giây phút khủng khiếp này.

- Năm giờ hai mươi.

- Tôi nghĩ là muộn hơn rồi.

- Theo tôi đúng thế đấy – Thị trưởng vội nói.

Thực ra đấy là thời gian của ông ta, không thể nào sai được vì chính ông đã nghĩ ra nó.

2

Loui Savel không thể hiểu vì sao ông thị trưởng lại thù lão. Nhưng ông ta thù lão thì rõ rồi: ánh mắt thù hận như vậy của phạm nhân cũng như nhân chứng lão vẫn thường gặp trước tòa. Bây giờ, khi đã là tù nhân lão vẫn không thể nào quen được với tư duy mới và trong khi tỏ ra gần gũi với các bạn tù lão luôn luôn gặp phải thất bại vì lão côi họ là những phạm nhân thực thụ, bẩm sinh, trước sau gì rồi cũng rơi vào trại vì ăn cắp, thâm ô, hiếp dâm, còn lão chỉ là phạm nhân do một sai lầm nhất thời nào đó mà thôi. Đồng thời đáng ra lão và ông thị trưởng phải đoàn kết với nhau vì không thể coi thị trưởng lại là tù nhân bẩm sinh được, mặc dù lão vẫn còn nhớ vụ gian trá liên quan đến một tay thị trưởng nhà quê nào đó, cho nên lão đã cố thử làm một vài bước vụng về nhằm xích lại gần thị trưởng, sự thù địch công khai làm lão cực kì ngạc nhiên và lúng túng.

Những người khác tỏ ra hữu hảo với lão hơn, hộ luôn luôn lên tiếng nếu lão hỏi, mặc dù họ không chuyện trò gì ngoại trừ câu chào buổi sáng sớm : “bon matin” hoặc là “ bon soir”, họ nói với lão - đúng như khi gặp nhau giữa hành lang tòa án vậy. Nhưng thực ra tất cả bọn họ đang bị giam trong một cái sân xi măng chiều dài có mười mét và chiều rộng có năm mét rưỡi mà thôi.

Tuần đầu tiên lão đã cố gắng hành động giống như một phạm nhân thực thụ, lão chen cả vào đám chơi bời, nhưng hóa ra trò này vượt quá khả năng của lão. Lão không tiếc tiền, nhưng mấy đồng bạc chưa bị tịch thu lúc bị bắt là món tài sản lớn vượt quá khả năng của các con bạc thì tiền cái của họ lại vượt quá khả năng của lão. Thí dụ họ đặt đôi tất, và người thua, trong khi đợi cơ may trả thù sẽ buộc phải xỏ chân không vào giày. Còn lão luật sư thì lại rất sợ đánh mất những đồ vật dù là nhỏ chứng tỏ lão là một con người lịch sự, có địa vị và có của. Lão bỏ chơi bài mặc dù đã gặp may, lão đã được một cái áo gilê đứt cúc. Sau ván bài, lúc sẩm tối lão đã mang trả cái áo cho người kia và như vậy lão đã tự đánh mất phẩm giá trước các bạn tù. Nhưng những người kia cũng không phê phán lão vì thiếu máu mê cờ bạc, lão là luật sư, vậy còn đòi hỏi gì?

Cái trại này chật hơn bất kì một quảng trường thành phố đông người nào, và dần dần Savel nhận ra rằng người ta có thể cảm thấy cực kì cô đơn ngay giữa đám đông đồng loại. Lão tự an ủi rằng chiến tranh đã sắp kết thúc, sớm hay muộn thì cũng phải có người chiến thắng, ai chiến thắng cũng được, miễn là chấm dứt chiến tranh. Lão chỉ là con tin và ý nghĩ rằng con tin cũng có thể bị bắn chưa lần nào xuất hiện trong đầu lão. Cái chết của hai bạn tù có làm lão hoảng loạn phút chốc, nhưng tuy bị bối rối và chán nản lão không thể cho rằng ngay ngày mai người ta cũng có thể lôi lão ra khỏi đám đông này. Trong đám đông con người tuy cô đơn, nhưng khó nhận ra, hầu như tan đi.

Niềm hoài vọng về quá khứ, nhu cầu tự trấn an rằng mỗi người từng có một cuộc đời riêng, họ đã ra đi từ đấy và rồi sẽ lại được trở về với nó luôn luôn ngự trị trong lòng họ, buộc họ phải lên tiếng. Savel chuyển sang chỗ khác, cạnh một tay công chức gầy còm, còn rất trẻ, không hiểu sao lại được các bạn tù đặt cho một cái tên khá kì quặc : Tháng Giêng. Có thể một tay láu cá nào đó đã nhận ra một cơ thể trẻ trung đang lớn trong anh đã bị băng giá thui chột vĩnh viễn chăng ?

- Này Tháng Giêng – Savel hỏi – Anh đã có dịp ngao du khắp nước Pháp chưa?

Đấy là đặc điểm của các luật sự, ngay cả khi muốn tiếp xúc với người bên cạnh họ cũng bắt đầu bằng câu hỏi, hệt như đang thẩm vấn nhân chứng vậy.

- Thưa không ạ - , tôi chưa bao giờ đặt chân ra khỏi Pari – Tháng Giêng nói, sau đó anh suy nghĩ và tiếp – Vâng tôi đã đến Phôngtenơblô . Đã sống ở đấy một mùa hè.

- Thế chắc anh không biết thành phố Brinak nhỉ ? Đi từ ga Tây ấy.

- Tôi chưa nghe ai nói cái tên ấy bao giờ - Chàng trai buồn bã trả lời, tựa như người ta vừa kết tội anh về chuyện gì vậy, rồi anh ho khan, khá lâu, dòn như tiếng đậu lăn trên đáy chảo.

- Thế thì anh không biết làng tôi : Làng Saint-Gian-De-Brinak nhỉ ? khoảng hai dặm về phía tây thành phố là nhà tôi.

- Thế mà tôi cứ nghĩ ông là người Pari cơ dấy.

- Tôi là ở Pari – Savel giải thích – Còn khi nào về hưu thì tôi sẽ về Saint-Gian. Ngôi nhà ấy tôi được thừa kế của cha tôi. Còn cha tôi thì được ông tôi để lại cho.

- Thế bố ông làm gì ? – Tháng Giêng hỏi như vô tình.

- Luật sư.

- Thế ông ngài ?

- Cũng là luật sư.

- Mỗi người một ý – Anh khẽ nhún vai – Tôi mà phải làm việc đó thì tôi buồn chết mất.

- Nếu anh có mảnh giấy thì tôi sẽ vẽ cho anh xem địa thế nhà và vườn của tôi – Savel nói tiếp.

- Không có giấy- Tháng Giêng bảo – Mà vẽ làm gì. Nhà của ông chứ có phải của tôi đâu.

Và anh lại rũ ra ho, những ngón tay xương xẩu bấu chặt lấy hai đầu gối. Giống như anh vừa kết thúc câu chuyện với một người có ý định nhờ vả, mà anh thì, rất đáng tiếc, không thể giúp được gì.

Savel bỏ đi. Lão đến gần Pie để hỏi xem mấy giờ rồi.

- Mười hai giờ kém năm.

Ông thị trưởng đứng gần đấy càu nhàu:

- Lại chậm.

- Tôi nghĩ rằng do tính chất nghề nghiệp của mình – Savel nói với tay thợ máy – Chắc anh đã đi nhiều nơi.

Câu hỏi vang lên một cách thân mật giả tạo, y như luật sư định lật tẩy nhân chứng vậy.

- Vâng, biết nói thế nào – Pie trả lời lấp lửng.

- Thế anh có biết ga Brinak không ? từ ga Tây đến đó mất độ một giờ.

- Tôi chưa làm trên cung đường ấy bao giờ - Pie bảo – Tôi làm ở ga Bắc.

- À thế thì, tất nhiên anh không biết làm Saint-Gian.

Thất vọng Savel bỏ đi và lài ngồi gần bức tường bê tông lạnh, cách xa mọi người.

Đêm ấy, lần thứ ba có tiếng súng : lần này là loạt liên thanh ngắn, mấy tiếng súng trường rời rạc và cuối cũng là tiếng nổ có lẽ của lựu đạn. Tù nhân nằm ngổn ngang trên mặt đất yên lặng lắng nghe. Không ai ngủ. Họ đợi. Và thật khó nói trong sự chờ đợi đó nỗi sợ hãi hay là niềm hân hoan giống như khi người ta ngồi cạnh giường bệnh và bỗng phát hiện ra rằng con bệnh sau nhiều ngày nằm liệt đã khẽ cử động, nghĩa là từ nay có cơ bình phục, cái nào lớn hơn. Savel cũng nín thở giống như mọi người, lão không sợ : lão đã tan biến giữa đám đông này, chúng không thể tìm ra lão. Còn ông thị trưởng thì lấy hai tay ôm lấy ngực, che túi áo gilê với cái đồng hồ quả quít.

3

Ngày hôm sau, khi cái đồng hồ báo thức chỉ đúng ba giờ thì có một tay sĩ quan vào trại, suốt mấy tuần qua đây là tay sĩ quan đầu tiên tới trại, hắn còn rất trẻ, người ta nhận ra ngay sự non nớt của hắn ở cách cạo ria không đều: bên trái sạch hơn bên phải. Hắn lúng túng hệt như cậu học trò, lần đầu tiên được vào phòng lẽ tân nhận phần thưởng, vì vậy hắn nói từng câu ngắt quãng mong tạo ra nơi người nghe cảm giác quyền uy mà rõ ràng là hắn không có. Hắn bảo:

- Đêm qua trong thành phố có mấy vụ ám sát. Ông trợ lý của Tư lệnh quân quản thành phố, một ông cai và một phụ nữ Pháp đang đi xe đạp đã bị thiệt mạng. – Hắn nói thêm - Chúng tôi không quan tâm đến phụ nữ, chúng tôi không cấm đàn ông Pháp giết phụ nữ Pháp. Bài diễn văn của hắn rõ ràng đã được chuẩn bị từ trước, hắn đã nhắc lại với một vẻ khôi hài, dường như đang chơi trò đố chữ với người nghe. Hắn tiếp tục : - Các vị đã biết vì sao các vị được sống ở đây với đầy đủ tiện nghi, ăn uống khá, trong khi những người lính của chúng tôi phải chịu đựng thiếu thốn và chiến đấu. Như vậy, bây giờ các vị sẽ buộc phải trả giá. Tôi đã hạ lệnh là cứ mười người thì bắn bỏ một. Ở đây có bao nhiêu người? Đếm đi? Hắn thét. Họ cúi đầu thuần phục … Hai tám, hai chín, ba mười. – Họ thừa hiểu rằng không cần đếm hắn cũng đã biết. Có lẽ cách chơi chữ đòi hỏi như vậy. Hắn lại nói: thế là ba người. Còn cụ thể là ai thì chúng tôi không quan tâm. Các vị hãy tự lựa lấy. Lễ truy điệu sẽ bắt đầu vào bảy giờ sáng mai.

Thế là xong cuộc chơi đố chữ, mọi người nghe rõ tiếng bước chân hùng dũng của hắn trên vỉa hè sau bức tường.

Một phút im lặng kéo dài. Sau đó một người vùng Andats tên là Krog hỏi :

- Thế chẳng lẽ chúng ta tình nguyện à ?

- Vớ vẩn – một lão viên chức đeo kính kẹp mũi nói – tự nguyện làm gì. Chúng ta sẽ bốc thăm. Cũng có thể chọn theo tuổi tác, ai già hơn thì đi trước.

- Không, không được – Một người nào đó phản đối – như thế không công bằng.

- Nhưng như thế hợp tự nhiên hơn, qui luật đào thải.

- Chẳng có qui lật tự nhiên nào hết – Một người thứ ba lên tiếng – Con gái tôi chết ngay từ lúc mới năm tuổi đầu …

- Chỉ có bốc thăm – ông thị trưởng nói – đấy là biện pháp công bằng nhất – ông vẫn ngồi nguyền như cũ, hai tay ôm ngực, che cái đồng hồ quả quít, nhưng tiếng tích tắc đều đặn của nó vẫn vang vọng khắp phòng.

Nhưng chỉ những người độc thân thôi – Ông nói thêm – phải loại những người có gia đình ra. Họ có trách nhiệm …

- Hai, ba, khôn vật, khiếp chưa – Pie đáp lại – Tại sao lại ưu tiên những người có gia đình? Họ hết trách nhiệm rồi. Chính ông chắc cũng có vợ con rồi chứ ?

- Tôi góa vợ rồi – Thị trưởng nói – Bây giờ tôi cũng độc thân. Còn anh ?

- Tôi có vợ - Pie lầm bầm.

Ông thị trưởng bắt đầu tháo dây đeo cái quả quít : một mình, không còn đối thủ, là chủ nhân duy nhất của thời gian, ông bỗng cảm thấy tuyệt vọng. Nhìn khắp lượt các bạn tù, cuối cùng ông dừng lại ở lão Savel, có thể là do lão cũng mặc áo gilê, có chỗ để đeo đồng hồ. Thị trưởng bảo :

- Ngài Savel ạ, liệu ngài có thể cầm giúp tôi cái đồng hồ này nếu như …

- Tốt nhất là ông nên đề nghị người khác- Savel nói – tôi cũng chưa vợ.

Tay viên chức có tuổi lại lên tiếng. Lão bảo :

- Tôi có gia đình rồi, vì vậy tôi có quyền phát biểu. Như vậy không đúng. Mỗi người đều phải bốc thăm. Có thể chúng ta còn phải dùng thăm nhiều lần nữa và các vị thử tưởng tượng xem cuộc sống ở trong trại sẽ ra sao nếu như giữa chúng ta lại có những kẻ có đặc quyền đặc lợi, bất khả xâm phạm. Tất cả những người còn lại sẽ căm thù chúng tôi vì nỗi sợ hãi của các vị không phải là nỗi sợ hãi của chúng tôi…

- Ông nói đúng đấy – Pie bảo.

Ông thị trưởng lại lắp sợi dây chuyền vào.

- Các vị muốn thể nào cũng được – Ông thở dài – Nếu mà thuế cũng đánh theo kiểu đó …

Rồi ông buồn bã buông tay.

- Chúng ta sẽ giải quyết cách nào ? – Krog hỏi.

- Nhanh nhất là bỏ giấy vào rồi rút – Savel đề nghị.

Krog ngắt lời lão một cách khinh bỉ :

- Nhanh để làm gì. Đối với một số người đây sẽ là cuộc chơi cuối cùng. Thà rằng rút cuộc còn được vài phút vui vẻ. Theo tôi nên tung đồng xu.

- Không được – tay viên chức bảo – đồng xu không cho xác suất giống nhau.

- Không, phải tự tay mình bốc mới được – Thị trưởng phán. Lão viên chức già phải hi sinh bức thư mới nhận. Lão vội đọc lại lần cuối rồi xé ra làm ba mươi mảnh. Lão đánh chữ thập vào ba mảnh rồi cuộn tất cả thành những cái ống nhỏ.

- Krog có cái ủng to nhất – lão nói.

Họ trộn những tờ giấy ở trên nền nhà rồi ném vào cái ủng của Krog – Bốc theo vần chữ cái – ông thị trưởng hạ lệnh.

Savel không còn cảm thấy yên ổn nữa. Lão cảm thấy khát nước vô cùng. Những ngón tay tự động mân mê lớp da khô cứng trên môi.

- Thôi, xin mời – Tay tài xế xe tải nói – Có ai trước Vuazen không? nào bắt đầu nhé.

Rồi anh thò tay vào ủng, lục lọi rất lâu như có ý định tìm một mảnh giấy cụ thể nào vậy. Cuối cùng anh lôi ra một mảnh giấy, giở ra, nhìn và dường như không còn tin nổi vào mắt mình nữa. Anh bảo “ đây rồi “ và lập tức ngồi xuống đưa tay sờ soạng tìm thuốc lá, nhưng sau khi đã cắm vào miệng rồi thì lài quên châm lửa.

Lòng Savel tràn ngập một niềm sung sướng. Lão cho rằng đã thoát nạn: Còn hai mươi chín người mà chỉ có hai mảnh giấy có dấu chữ thập. Cơ may của lão đã tăng lên : vừa mới đây là mười chọi một, bây giờ đã là mười bốn chọi một, người thứ hai nhặt được tờ giấy trắng, anh ta bình thản giơ cho mọi người xem. Nói chung ngay lập tức người ta đã tự động xác định với nhau rằng không được phép biểu hiện nỗi hân hoan thắng lợi, không nên xoa tay trước những người đã nắm chắc cái chết.

Và một lần nữa nỗi lo ngại chán chường – chứ chưa phải là hoảng loạn – lại xâm chiếm tâm hồn Savel. Lão cảm thấy tức ngực và khi người thứ sáu lôi ra tờ giấy trắng thì lão mất tự chủ và khi người thứ mười – đấy là anh chàng Tháng Giêng trẻ măng được tờ giấy trắng - nghĩa là xác suất lại trở lại như lúc ban đầu thì lão cảm thấy như có một nỗi xúc phạm âm ỉ đang choán đầy tâm hồn. Một số người nhặt ngay tờ giấy đầu tiên họ vờ phải, số khác, có thể sợ rằng số mệnh hung tàn đang dẫn dắt họ, nên sau khi đã cầm mảnh giấy ngay lập tức lại bỏ ra và chọn mảnh khác. Việc bốc thăm tiến hành chậm chạp vô cùng, Vuaze vẫn ngồi một mình, miệng ngậm điếu thuốc chưa châm, chẳng thèm nhìn ai.

Lúc chỉ còn tám chọi một thì một tay viên chức tên là Lenoir nhặt phải tờ giấy có dấu chữ thập thứ hai. Lão húng hắng ho, rồi ấn kính kẹp mũi vào mắt như để khẳng định rằng lão không trông lầm.

- Hẹc … hẹc .. Thưa ông Vuazen, xin ông cho phép được ngồi cùng – lão nói và lúng túng mỉm cười.

Lần này Savel không còn cảm thấy phấn khởi nữa mặc dù cơ may của lão đã nhẩy lên cao chưa từng thấy : mười lăm chọi một . Lão cảm thấy xấu hổ trước lòng dũng cảm của những người bình dân. Sao cho mọi việc kết thúc nhanh lên. Giống như khi tham gia ván bài tulơkhơ kéo dài quá lâu vậy, người ta buộc phải ngồi và mong sao cho một người nào đó rút ra quân bài kết thúc. Lenoir sau khi đã ngồi xuống bên cạnh Vuazel sát bức tường liền lộn trái tờ giấy đầy chữ viết ra xem.

- Thư vợ à ? – Vuazel hỏi.

- Con gái – Lenoir nói – Xin lỗi.

Lão đi lại phía cái nệm được cuộn tròn lài , lôi ra quyển sổ, rồi đến ngồi cạnh Vuazel, nắn nót viết. Bây giờ đã lại là mười chọi một. Từ lúc đó vận may của Savel sụt xuống cực kì nhanh : chín chọi một, tám chọi một. Những người còn phải bốc thăm nhanh chóng rút và tránh sang một bên, dường như họ đã nắm được những tin tức mật và biết rằng chính lão là người được chọn.

Khi đến lượt lão thì trong ủng chỉ còn ba mảnh giấy, lão cho đấy là điều bất công khủng khiếp. Lão đã lôi ra một mảnh, nhưng nghĩ rằng tay đang bị những người xung quanh thôi miên và đấy chính là mảnh giấy cho đánh dấu chữ thập nên lão vứt đi và nhặt mảnh khác.

- Nhìn trộm rồi, luật sư ơi ! – Một trong hai người còn lại thét.

- Anh làm gì đấy ? ông ta vớ phải chữ thập rồi.

4

Lenoir gọi :

- Lại đây, ông Savel, ngồi xuống đây với chúng tôi.

Y như lão mời người ta ngồi lên bàn tiệc danh dự trong một buổi chiêu đãi.

- Không ! – Savel nói – Không !

Lão vất tờ thăm xuống đất và quát :

- Tôi không đồng ý bốc thăm ? Các vị không thể buộc tôi chết thay cho các vị được …

Họ nhìn lão đầy kinh ngạc, nhưng họ không thù lão. Lão không phải là loại đồng hội đồng thuyền với họ. Không thể sử dụng những tiêu chuẩn mà họ vẫn dùng để đánh giá nhau đối với lão được. Lão thuộc loại người khác, loại người hoàn toàn khó hiểu đối với họ và thoạt đầu họ cũng không cho rằng hành động của lão chính là sự hèn nhát mà ra.

Krog bảo lão:

- Ông hãy ngồi xuống nghỉ đi. Từ đây có thể không còn phải lo lắng gì nữa.

- Các vị không có quyền – Lão cãi. Bọn Đức không chấp nhận đâu. Tôi là người hữu sản.

- Ông đừng có lo lắng vô ích, ông Savel ạ. – Lenoir khuyên – Không lần này thì lần sau cũng vậy thôi …

- Các vị không thể ép tôi được – Savel nhắc lại

- Có phải chúng tôi ép ông đâu – Krog nói.

- Các vị nghe đây – Savel cầu khẩn. Lão nhặt lấy từ thăm và giơ về phía mọi người, còn họ thì nhìn lão, thương hại pha lẫn tò mò. – Tôi sẽ trả 100 ngàn Phơrăng cho người nào đồng ý lấy, đây, cái này.

Lão đang hành động như một người loạn óc, mà đúng là lão đang phát khùng – lúc đó một tay Saval khác, bình thản và vô hình đứng cách xa một chút nghe rõ những lời đề nghị kì quặc của lão, theo dõi điệu bộ và những lời cầu xin đáng khinh của lão, nói thầm thì trêu cợt : “ Diễn tuyệt đấy , ông bạn già. Bốc thêm chút nữa. Ông phải là diễn viên mới xứng, có quỉ thần hai vai chứng giám. Biết đâu đấy. Có kẻ cắn câu thì sao ? “

Lão bước từng bước ngắn, từ người này sang người khác, tay chia ra mảnh giấy hệt như bán đấu giá.

- Một trăm ngàn Phơrăng – Lão tha thiết cầu khẩn, còn họ thì nhìn lão bằng đôi mắt thương hại khinh khi : Lão là kẻ giàu có duy nhất, một nhân vật khác thường trong bọn họ. Không có ai để họ so sánh với lão và họ cho rằng hành động đó đặc trưng cho loại người thuộc giai cấp của lão, hệt như một du khách vừa ra khỏi con tàu bước vào một bến cảnh xa lạ đánh giá về những thổ dân qua cử chỉ cũng những người mà anh ra có dịp ngồi chung một bàn trong bữa ăn đầu tiên.

- Một trăm ngàn Phơrăng – Lão khẩn khoản nhắc lại.

Còn gã Savel thứ hai, trơ trẽn và bình tĩnh vẫn thì thầm bên tai “Anh bạn đã lặp đi lặp lại rồi đấy. Có dáng phải tẹp nhẹp thế không ? Anh nên đổi tất cả những gì anh có cho họ”.

- Hãy bình tĩnh lại đi, ông Savel – Lenoir khuyên – Ông hãy tự nghĩ mà xem : có ai lại đi đánh đổi cuộc sống lấy số tiền mà đằng nào người đó cũng không thể sử dụng được?

- Tôi sẽ đổi tất cả những gì tôi có – Savel nói, giọng đứt quãng vì xúc động – Tiền bạc, cơ ngơi, tất. Saint-Gian-De-Brinak…

Vuazen cáu kỉnh bảo:

- Chết thì chẳng ai muốn đâu thưa ông Savel.

Còn Lenoir nhắc lại với một vẻ tự đắc khả ố (lão Savel tuyệt vọng đến cùng cực cảm thấy như vậy ).

- Hãy bình tĩnh lại đi, bình tĩnh lại đi, ông Savel.

Savel đã khản giọng:

- Tôi sẽ đổi tất – Lão thều thào.

Nhưng cuối cùng họ cũng không chịu nổi. Thái độ khoan dung, độ lượng là vấn đề thần kinh, mà thần kinh của mọi người thì đã căng thẳng lắm rồi.

- Ngồi xuống – Krog quát – Im đi.

Nhưng lúc ấy, Lenoir khẽ dịch sang một bên, lấy tay vỗ vỗ xuống đất ngay bên cạnh một cách thân mật.

“Chưa cháy hoàn toàn đâu – Gã Savel thứ hai vẫn thản nhiên thầm thì – Anh bạn, nghệ thuật chưa đạt. Thử đưa ra cái gì hữu khả hơn.”

Đúng lúc ấy có giọng ai đó vang lên :

- Này, ông hãy kể kĩ hơn đi, có thể tôi sẽ mua cũng nên.

Đấy là Tháng Giêng.

5

Thực ra Savel không nghĩ là có người nào đó lại hưởng ứng đề nghị của lão, không phải niềm hi vọng mà là cơn hoảng loạn đã điều khiển lão và bây giờ lão cho rằng người ta đang chế giễu lão.

Lão nhắc lại lần nữa :

- Tất cả những gì tôi hiện có.

Nhưng cơn thần kinh đã chấm dứt, nó biến khỏi đầu óc lão như cái vỏ mục rụng khỏi thân cây, chỉ còn lại cảm giác xấu hổ.

- Đừng chế nhạo ông ấy – Lenoir bảo.

- Tôi có định nhạo ai đâu. Tôi nói là tôi mua cơ mà.

Không khí yên lặng bao trùm toàn trại, tất cả các tù nhân còn lại đều thấy lúng túng, không biết ra làm sao. Làm thế nào đưa được cho người khác tất cả những thứ mà anh có ? Họ chăm chú nhìn Savel, chắc là chờ lão lộn túi. Savel hỏi :

- Anh thế chỗ cho tôi chứ?

- Vâng, tôi sẽ thế chỗ ông.

Krog cáu kỉnh nhận xét:

- Nó sẽ làm gì với những đồng tiền ấy không biết?

- Tôi có thể để lại di chúc, đúng không?

Vuazen bất ngờ lôi điếu thuốc chưa châm ra khỏi miệng rồi ném mạnh xuống nền nhà.

- Tôi không thích cái trò gian trá này – Lão nói lớn – Cứ để như cũ đi. Tôi với Lenoir không có khả năng chuộc mạng, đúng không? Tại sao lão ấy lại có quyền?

- Kệ họ, ông Vuazel ạ. Lenoir bảo.

- Bất công – Lão khăng khăng nói.

Đa số tù nhân đồng tình với ý kiến của Vuazel. Khi Savel hoảng loạn họ đã tỏ ra khoan dung đối với lão: thực ra chết đâu phải chuyện đùa, và khó mà hi vọng là những người giàu có lại cũng ứng xử như những người khác, dân ấy đa số là quặt quẹo, đớn hèn, những bây giờ sự việc rõ ràng đã chuyển sang một hướng khác, Bất công, đúng như Vuazel nói. Chỉ có một mình Lenoir còn giữ được bình tĩnh : suốt cuộc đời thư lại, lão đã nhiều lần trông thấy người ta kí các giao kèo bất công.

Nhưng Tháng Giêng đã tham gia tranh luận :

- Tại sai lại bất công ? đây là ý kiến của tôi, không ai có quyền cản trở ! Các vị cũng thèm khát làm giàu lắm đấy, chỉ tội hèn nhát mà thôi. Tôi đã nhận ra cơ hội và tôi không để mất. Tôi sẽ chết như một người hữu sản, rõ chưa ? Hãy mặc cho những kẻ nói rằng như thế là bất công tức hộc máu ra.

Anh lại ho rũ ra.

Mọi cuộc tranh cãi lập tức chấm dứt – Tháng Giêng, hệt như một đấng quân vương đã quyết định như thế rồi, uy thế của con người thay đổi trong chớp mắt, kẻ vừa mới đây là người giàu có lụt xuống thành trắng tay giống như tất cả, còn Tháng Giêng đã vọt lên tầng mây cao thẳm của sự giàu sang. Anh lệnh:

- Lại đây. Ngồi xuống chỗ này này.

Savel tuân lạnh, bước lại, khúm núm vì xấu hổ cho chiến thắng của mình.

- Thế này nhé – Tháng Giêng bảo – Ông là luật sư vậy ông hãy viết theo đúng qui định đi. Ông có những gì nhỉ ? Bao nhiêu tiền ?

- Ba trăm ngàn Phơrăng . Con số chính xác thì tôi không nhớ được.

- Thế còn ngôi nhà mà ông kể ? Làng Saint-Gian.

- Nhà và sáu hecta đất nữa.

- Đất của ông hay là thuê.

- Đất riêng.

- Tại Pari thì ông ở đâu? Ông cũng có nhà chứ?

- Tôi thuê phòng.

- Đồ gỗ cũng của ông à?

- Không. Chỉ có sách thôi.

- Ông ngồi xuống đi. Ông viết cho tôi cái giấy gọi là gì ấy nhỉ. Chứng thư biếu tặng.

- Vâng. Nhưng phải có giấy đã chứ.

- Xé trong quyển sổ của tôi ấy – Lenoir đề nghị.

Savel ngồi xuống bên cạnh Tháng Giêng và bắt đầu viết : Tôi Gian-Lui Savel, luật sư, thường trú tại 119 phố Miromenil, Pari và ở Saint-Gian-De-Brinak… tất cả các cổ phiếu và công phiếu, tiền mặt trong tài khoản của tôi… toàn bộ đồ gỗ và bất động sản… đất riêng ở Saint-Gian-De-Brinak…

Đến đây lão bảo:

- Cần có nhân chứng.

Theo thói quen Lenoir lập tức xung phong, cũng như trước đây, lão luôn xuất hiện trước của văn phòng mỗi khi có tiếng chuông gọi của chủ.

- Không được – Tháng Giêng xẵng giọng nói – Tôi cần các nhân chứng sống cơ.

- Hay ông giúp cho vậy – Savel khẩn khoản đề nghị ông thị trưởng y như chứng thư dành cho lão vậy.

- Văn bản này bất bình thường – Thị trưởng tỏ vẻ ngờ vực – Tôi thực không rõ, một người ở vào địa vị tôi …

- Thế thì để tôi kí cho – Pie bảo rồi nghệch ngoạc kí vào bên dưới Savel.

- Ở đây cần một nhân chứng đáng tin hơn – Thị trưởng làu bàu – Anh này chỉ cần một li rượu là ai bảo chứng thế nào anh ta sẽ chứng thế ấy cho mà xem.

Rồi ông ghi tên họ mình vào giữa chữ kí của Savel và Pie. Trong khi gò lưng trên quyển sổ để kí, ông nghe rõ tiếng chiếc đồng hồ quả quít cũ trong túi áo gilê điếm nhịp, đếm những phút cuối cùng trước khi tối hẳn.

- Bây giờ đến di chúc – Tháng Giêng hạ lệnh – Viết đi : Tất cả những gì tôi có, tôi sẽ chia đều cho mẹ và chị gái tôi.

Savel bảo:

- Viết cái đó nhanh thôi – Một câu là xong.

- Không được – Tháng Giêng lập tức phản đối – Ông viết lại tất : Cả cổ phiếu , công phiếu, cả tiền trong ngân hàng và đất đai riêng nữa … mẹ và chị tôi sẽ phải cho xóm giềng xem để biết tôi là người như thế nào chứ

Di chúc được soạn thảo , nó được Krog và tên bán rau kí tên xác nhận.

- Ông hãy cầm lấy những giấy tờ này – Tháng Giêng nói với ông thị trưởng – Có thể sau khi giết tôi rồi thì bọn Đức sẽ cho gửi ra chăng ? nếu không thì ông phải giữ cho đến khi chiến tranh kết thúc. Anh ho rồi mệt mỏi ngả đầu vào tường. Sau đó anh nói thêm :

- Tôi là ngời giàu có, tôi luôn luôn hiểu rằng tôi sẽ trở nên giàu có…

Ánh ngày đang rút dần khỏi khu trại, tia sáng biến dần khỏi nền nhà như cuộn thảm. Bóng đen trùm kín gã thanh niên đang ho, nhưng người bạn già ngồi cạnh Vuazel thì vẫn có thể viết thư. Một sự im lặng nặng nề bao trùm khắp trại – nhiệt tình đã cạn. Chẳng còn gì để nói nữa. Chiếc quả quít và cái đồng hồ quả lắc lạc lõng đếm từng bước vào màn đêm. Khi đã tối hẳn Tháng Giêng dõng dạc gọi như gọi đầy tớ:

- Savel !

Savel lặng lẽ lại gần.

- Kể xem ngôi nhà của tôi ra sao.

- Nhà cách làng hai dặm.

- Có mấy buồng.

- Buồng lớn nhất là buồng làm việc của tôi, phòng khách, 5 phòng ngủ, phòng tiếp thân chủ của tôi, và tất nhiên còn phòng tắm, nhà bếp … buồng cho đầy tớ nữa.

- Kể cái bếp xem nào.

- Tôi không rành cái bếp lắm. Rộng, nền đá. Bà quản gia của tôi hài lòng lắm.

- Thế bây giờ bà ấy đâu ?

- Bà quản gia à? Hiện nay ở đấy không còn ai. Khi chiến tranh tới tôi đóng kín cửa rồi bỏ đi. May mà quân Đức không phát hiện ra đấy.

- Bây giờ đến vườn.

- Trước nhà là bãi trồng cỏ, từ đấy có thể nhìn thấy sông, bên kia là làng…

- Có nhiều rau không ?

- Có cả rau, cả trái cây nữa – táo này, mận này, hồ đào này. Có cả nhà kính nữa – Lão tiếp tục , lão không chỉ nói với Tháng Giêng mà còn nói với chính mình nữa. – Nếu đi từ dưới lên trên thì đứng ngay cạnh cánh cổng gỗ vào vườn vẫn chưa nhìn thấy nhà. Phải leo lên con đường nhỏ ngoằn ngoèo, hai bên đầy cây cối và bụi gai. Con đường sẽ dẫn đến đám cỏ trước nhà, ở đây nó rẽ làm hai : đoạn bên trái dẫn đến cổng sau, đoạn bên phải là một hình vòng cung rộng dẫn vào cổng chính. Mẹ tôi thường đứng ở hiên để quan sát xem ai vào : khách quí hay là không. Không ai có thể làm mẹ tôi bất ngờ được. Trước đây ông tôi cũng thường đứng quan sát khách tới thăm như thế…

- Ngôi nhà được bao nhiêu năm rồi – Tháng Giêng ngắt lời.

- Hai trăm hai mươi ba – Savel nói.

- Cũ quá nhỉ. Giá được cái mới hơn thì tốt. Mẹ tôi bị bệnh thấp khớp.

Họ ngồi đã lâu, màn đêm phủ đầy phía dưới, và bây giờ những tia sáng yếu ớt cuối cùng lăn khỏi mái trại, tù nhân không cần suy nghĩ lâu la lập tức dọn dẹp chỗ nằm ngủ. Người nào cũng giũ giũ, đập đập rồi ôm chặt cái gối vào lòng. Theo ý kiến của các nhà triết học thì quá khứ, hiện tại và tương lai cùng song song tồn tại, đúng như vậy, vào giờ này trong bóng tối thăm thẳm của nhà tù liền một lúc sống dậy mấy cuộc đời : trên đại lộ Mongpacnac một chiếc xe ải đang lăn bánh, một thiếu nữ chìa môi đón nhận nụ hôn, trong hội đồng thị chính có cuộc bầu cử thị trưởng, còn đối với ba người thì tương lai đã hiện diện tại đây bằng một sự kiện hiển nhiên, đã hoàn thành, giống như việc ra đời vậy – năm mươi bước theo con đường lát sỏi và ở phía cuối là bức tường gạch, đầy những vết nứt và vết đạn lỗ chỗ.

Còn đối với Savel, bây giờ, khi nỗi kinh hoàng không còn hành hạ nữa thì cái con đường đơn giản, rõ ràng ấy có vẻ quyến rũ hơn con đường dài dặc, bất cẩn mà lão đã bước chân vào.