[CẢNH TRÊN VẪN GIỮ NGUYÊN.—Chiếc bàn được kê ở giữa sân khấu, xung quanh bày mấy chiếc ghế. Trên bàn có một ngọn đèn đang cháy. Cửa mở toè ra hành lang. Từ tầng trên vọng xuống tiếng nhạc khiêu vũ. Bà Linde đang ngồi bên bàn, thẫn thờ lật giở từng trang sách; bà cố đọc nhưng hình như không tài nào tập trung được suy nghĩ. Thỉnh thoảng bà lại chăm chú lắng nghe động tĩnh ở ngoài cửa lớn.]

BÀ LINDE.

[nhìn đồng hồ]. Vẫn chưa thấy tới—mà sắp đến giờ hẹn rồi. Giá như anh ấy đừng có... [Lại lắng nghe.] A, anh ấy tới kìa. [Đi ra hành lang và cẩn thận mở cửa lớn. Tiếng bước chân nhẹ nhàng vang lên trên cầu thang. Bà thì thầm.] Vào đi. Ở đây không có ai cả.

KROGSTAD.

[ở ngưỡng cửa]. Tôi tìm thấy mẩu giấy cô để lại ở nhà. Thế này là thế nào?

BÀ LINDE.

Tôi buộc phải có một cuộc trò chuyện với anh.

KROGSTAD.

Thật thế sao? Và nhất thiết phải là ở đây ư?

BÀ LINDE.

Nơi tôi ở không tiện chút nào; nhà tôi không có lối đi riêng. Vào đi; chúng ta hoàn toàn ở một mình. Người hầu đã ngủ rồi, còn vợ chồng Helmer thì đang dự tiệc khiêu vũ trên lầu.

KROGSTAD.

[bước vào phòng]. Vợ chồng Helmer tối nay thực sự đi dự khiêu vũ à?

BÀ LINDE.

Đúng vậy, sao lại không chứ?

KROGSTAD.

Đương nhiên rồi—sao lại không cơ chứ?

BÀ LINDE.

Này Nils, bây giờ chúng ta trò chuyện đi.

KROGSTAD.

Hai chúng ta thì có chuyện gì để mà trò chuyện cơ chứ?

BÀ LINDE.

Chúng ta có rất nhiều điều để nói với nhau.

KROGSTAD.

Tôi lại không nghĩ thế.

BÀ LINDE.

Không, anh chưa bao giờ thực sự hiểu tôi cả.

KROGSTAD.

Còn gì để mà hiểu ngoài cái điều rành rành ra ai cũng thấy thiên hạ đều biết nữa—rằng một người đàn bà nhẫn tâm đá văng một kẻ khác khi xuất hiện một cơ hội kiếm chác béo bở hơn?

BÀ LINDE.

Anh tin là tôi hoàn toàn nhẫn tâm đến thế sao? Và anh tin là tôi làm điều đó mà lòng dạ nhẹ nhàng lắm chắc?

KROGSTAD.

Chẳng phải cô thế sao?

BÀ LINDE.

Nils, anh thực sự nghĩ vậy ư?

KROGSTAD.

Nếu đúng như cô nói, sao hồi đó cô lại viết thư cho tôi như vậy?

BÀ LINDE.

Tôi không thể làm khác được. Vì đã phải dứt tình với anh, nên tôi cũng có bổn phận phải chấm dứt mọi tình cảm mà anh dành cho tôi.

KROGSTAD.

[vò tay bứt rứt]. Hóa ra là vậy. Và tất cả những chuyện này—chỉ vì tiền bạc thôi sao!

BÀ LINDE.

Anh phải nhớ rằng lúc đó tôi còn người mẹ già yếu phụ thuộc và hai đứa em nhỏ. Chúng tôi không thể chờ đợi anh được đâu, Nils; tương lai của anh khi đó mịt mờ không hy vọng.

KROGSTAD.

Điều đó có thể đúng, nhưng cô không có quyền vứt bỏ tôi vì lợi ích của bất cứ kẻ nào khác.

BÀ LINDE.

Thực lòng tôi cũng chẳng biết nữa. Đã bao nhiêu lần tôi tự hỏi liệu mình có quyền làm thế hay không.

KROGSTAD.

[dịu giọng hơn]. Khi mất cô, tôi cảm thấy như toàn bộ mặt đất vững chắc dưới chân mình đều sụp đổ. Nhìn tôi bây giờ xem—tôi chẳng khác gì kẻ đắm tàu đang bám víu lấy một mảnh ván vỡ.

BÀ LINDE.

Nhưng sự cứu giúp có lẽ đang ở gần.

KROGSTAD.

Nó đã từng ở gần; nhưng rồi cô xuất hiện và ngáng đường tôi.

BÀ LINDE.

Tôi vô tình thôi, Nils. Mãi đến hôm nay tôi mới biết chiếc ghế ở Ngân hàng mà tôi sắp nhận chính là chỗ của anh.

KROGSTAD.

Tôi tin cô, nếu cô đã nói thế. Nhưng giờ thì cô đã biết rồi đấy, cô không định nhường lại nó cho tôi sao?

BÀ LINDE.

Không, bởi vì làm thế chẳng đem lại chút lợi ích nào cho anh cả.

KROGSTAD.

Ôi, lợi ích với chả không lợi ích—dù thế nào tôi cũng vẫn làm.

BÀ LINDE.

Tôi đã học được cách hành xử cẩn trọng. Cuộc đời, cùng những nhu cầu bức thiết cay đắng và nghiệt ngã đã dạy cho tôi điều đó.

KROGSTAD.

Và cuộc đời cũng dạy cho tôi biết không nên tin vào những lời hoa mỹ.

BÀ LINDE.

Thế thì cuộc đời đã dạy cho anh một điều rất thực tế đấy. Nhưng những hành động thực tế thì anh phải tin chứ?

KROGSTAD.

Ý cô là gì?

BÀ LINDE.

Anh vừa bảo anh giống như kẻ đắm tàu bám víu vào mảnh ván vỡ.

KROGSTAD.

Tôi có đầy đủ lý do để nói như vậy.

BÀ LINDE.

Vâng, còn tôi thì giống như người đàn bà đắm tàu đang bám víu vào mảnh ván vỡ—chẳng có ai để thương khóc, chẳng có ai để chăm lo.

KROGSTAD.

Đó là sự lựa chọn của chính cô.

BÀ LINDE.

Lúc đó nào có sự lựa chọn nào khác.

KROGSTAD.

Thế còn bây giờ thì sao?

BÀ LINDE.

Nils, nếu hai kẻ đắm tàu chúng ta về chung một mối thì sẽ thế nào nhỉ?

KROGSTAD.

Cô đang nói gì thế?

BÀ LINDE.

Hai người bám chung một mảnh ván dĩ nhiên sẽ có cơ hội sống sót cao hơn là mỗi người tự bám một mình.

KROGSTAD.

Christine tôi...

BÀ LINDE.

Anh đoán xem điều gì đã đưa tôi đến thị trấn này?

KROGSTAD.

Ý cô là cô đã dành chút tâm trí nghĩ đến tôi ư?

BÀ LINDE.

Tôi không thể chịu đựng nổi một cuộc sống không có việc làm. Suốt cuộc đời mình, từ khi còn nhớ được thì tôi đã luôn làm việc, và đó là niềm vui lớn nhất cũng là duy nhất của tôi. Nhưng giờ đây tôi hoàn toàn cô độc trên cõi đời này—cuộc sống của tôi trống trải khủng khiếp và tôi cảm thấy bơ vơ xiết bao. Làm việc chỉ cho riêng mình thì chẳng có chút thú vị nào cả. Nils, hãy cho tôi một người và một việc để tôi phấn đấu vì họ.

KROGSTAD.

Tôi không tin điều đó đâu. Chẳng qua chỉ là tấm lòng rộng lượng đến mức thái quá của đàn bà xui khiến cô đưa ra lời đề nghị gắn bó với tôi như vậy.

BÀ LINDE.

Anh đã bao giờ thấy ở tôi có biểu hiện nào như thế chưa?

KROGSTAD.

Cô thực sự làm được ư? Nói cho tôi biết—cô có biết rõ toàn bộ quá khứ của tôi không?

BÀ LINDE.

Có.

KROGSTAD.

Và cô có biết thiên hạ ở đây nghĩ gì về tôi không?

BÀ LINDE.

Anh dường như muốn cho tôi thấy rằng nếu ở bên tôi, anh có thể đã trở thành một con người hoàn toàn khác.

KROGSTAD.

Tôi chắc chắn là như thế.

BÀ LINDE.

Bây giờ đã quá muộn chưa?

KROGSTAD.

Christine, cô nói điều này một cách có suy nghĩ chứ? Đúng, tôi chắc chắn là thế rồi. Tôi nhìn thấy điều đó trên khuôn mặt cô. Vậy là cô thực sự có can đảm để—?

BÀ LINDE.

Tôi muốn làm người mẹ của ai đó, và các con anh đang cần một mẹ. Hai chúng ta cần có nhau. Nils, tôi đặt niềm tin vào bản chất thực sự của anh—tôi dám đương đầu với mọi thứ khi có anh bên cạnh.

KROGSTAD.

[nắm chặt tay bà]. Cảm ơn, cảm ơn em, Christine! Giờ thì tôi sẽ tìm ra cách để minh oan cho mình trước mặt thiên hạ. Ồ, nhưng tôi quên mất—

BÀ LINDE.

[lắng nghe]. Suỵt! Tiếng nhạc điệu Tarantella kìa! Đi đi, đi đi!

KROGSTAD.

Sao thế? Có chuyện gì vậy?

BÀ LINDE.

Anh có nghe thấy tiếng họ trên lầu không? Khi bản nhạc đó dứt, chúng ta có thể sẽ phải đón họ quay lại đấy.

KROGSTAD.

Đúng, đúng—tôi sẽ đi. Nhưng tất cả cũng vô ích thôi. Dĩ nhiên là cô chưa biết tôi đã có những hành động gì đối với vụ việc của vợ chồng Helmer.

BÀ LINDE.

Có, tôi biết hết chuyện đó rồi.

KROGSTAD.

Và bất chấp điều đó mà cô vẫn có can đảm để—?

BÀ LINDE.

Tôi thừa hiểu một người như anh có thể bị đẩy đến bước đường cùng nào vì sự tuyệt vọng.

KROGSTAD.

Ước gì tôi có thể rút lại những gì mình đã làm!

BÀ LINDE.

Anh không thể đâu. Bức thư của anh bây giờ đang nằm trong hòm thư rồi còn gì.

KROGSTAD.

Cô chắc chứ?

BÀ LINDE.

Rất chắc, nhưng—

KROGSTAD.

[nhìn bà dò xét]. Ý cô là thế cả ư?—rằng cô muốn cứu người bạn của mình bằng mọi giá? Thành thật nói cho tôi nghe đi. Có phải thế không?

BÀ LINDE.

Nils, một người đàn bà đã từng bán rẻ bản thân vì lợi ích của người khác, sẽ không làm điều đó lần thứ hai đâu.

KROGSTAD.

Tôi sẽ đòi lại bức thư.

BÀ LINDE.

Không, không.

KROGSTAD.

Có chứ, đương nhiên là tôi sẽ đòi. Tôi sẽ đợi ở đây cho đến khi Helmer về; tôi sẽ bảo anh ta phải trả lại bức thư cho tôi—rằng nó chỉ liên quan đến việc sa thải tôi—rằng anh ta không được đọc nó—

BÀ LINDE.

Không, Nils, anh không được đòi lại bức thư.

KROGSTAD.

Nhưng nói cho tôi biết đi, chẳng phải chính vì mục đích đó mà cô hẹn gặp tôi ở đây sao?

BÀ LINDE.

Trong phút hoảng sợ đầu tiên thì đúng là thế. Nhưng đã hai mươi tư tiếng trôi qua kể từ lúc đó rồi, và trong khoảng thời gian ấy tôi đã chứng kiến những chuyện không thể tin nổi trong ngôi nhà này. Helmer phải biết toàn bộ sự thật. Bí mật bất hạnh này phải được đưa ra ánh sáng; họ phải thấu hiểu lẫn nhau một cách trọn vẹn, điều đó vốn là bất khả thi chừng nào mọi sự che đậy và dối trá này còn tiếp diễn.

KROGSTAD.

Thôi được, nếu cô đã gánh lấy trách nhiệm. Nhưng có một việc tôi có thể làm trong bất kỳ hoàn cảnh nào, và tôi sẽ làm ngay lập tức.

BÀ LINDE.

[lắng nghe]. Anh phải mau chóng đi đi! Điệu nhảy đã tàn rồi; chúng ta không thể nán lại đây thêm một giây nào nữa đâu.

KROGSTAD.

Tôi sẽ đợi cô ở dưới nhà.

BÀ LINDE.

Vâng, hãy đợi nhé. Anh phải đưa tôi về tận cửa nhà đấy...

KROGSTAD.

Chưa bao giờ trong đời tôi lại gặp được một vận mây kinh ngạc đến thế này! [Đi ra ngoài qua cửa lớn. Cửa giữa căn phòng và hành lang vẫn để mở.]

BÀ LINDE.

[dọn dẹp căn phòng gọn gàng và để sẵn mũ cùng áo choàng]. Thật là một trời một vực! Thật là một trời một vực! Có người để mà phấn đấu và mưu sinh—có một mái ấm để mang lại sự ấm áp. Tôi thực sự sẽ làm điều đó. Ước gì họ mau chóng về cho—[Lắng nghe.] A, họ về tới nơi rồi kìa. Tôi phải mặc đồ vào thôi. [Nhận lấy mũ và áo choàng. Tiếng HELMER và NORA vang lên ngoài cửa; tiếng chìa khóa vặn cạch một cái, và HELMER kéo NORA gần như bằng vũ lực bước vào hành lang. Cô đang mặc trang phục kiểu Ý với một chiếc khăn choàng đen lớn quấn quanh người; anh mặc lễ phục buổi tối, chiếc áo khoác domino màu đen buông thõng phấp phới.]

NORA.

[nấn ná ở ngưỡng cửa, giãy giụa chống cự lại anh]. Không, không, không!—đừng kéo em vào. Em muốn lên lầu lại cơ; em không muốn về sớm thế này đâu.

HELMER.

Nhưng Nora yêu dấu của anh ơi—

NORA.

Làm ơn đi, anh Torvald thân yêu—làm ơn, làm ơn mà—cho em ở lại thêm một tiếng nữa thôi.

HELMER.

Đến một phút cũng không được, Nora ngọt ngào của anh ạ. Em biết đó là thỏa thuận của chúng ta mà. Vào trong phòng đi em; đứng ở đó nhiễm lạnh bây giờ. [Anh dịu dàng kéo cô vào phòng, mặc cho cô chống cự.]

BÀ LINDE.

Chào buổi tối.

NORA.

Christine!

HELMER.

Cô ở đây muộn thế này cơ à, bà Linde?

BÀ LINDE.

Vâng, hai anh chị phải thứ lỗi cho tôi; tôi nóng lòng muốn được ngắm Nora trong bộ trang phục này quá.

NORA.

Chị đã ngồi đây đợi em suốt à?

BÀ LINDE.

Đúng vậy, ngặt nỗi tôi đến muộn quá, em đã lên lầu mất rồi; và tôi nghĩ mình không thể ra về mà chưa gặp được em.

HELMER.

[cởi khăn choàng của NORA ra]. Đúng thế, hãy ngắm cô ấy cho thật kỹ đi. Anh nghĩ cô ấy rất đáng để ngắm đấy. Trông cô ấy có quyến rũ không hả bà Linde?

BÀ LINDE.

Thật sự là rất quyến rũ.

HELMER.

Trông cô ấy có xinh đẹp một cách kỳ lạ không nào? Ai ở buổi khiêu vũ cũng trầm trồ như vậy đấy. Nhưng cô nhóc ngọt ngào này bướng bỉnh khủng khiếp. Chúng ta phải trị cô ấy thế nào đây? Chắc cô khó mà tin được là suýt chút nữa thì anh phải lôi cô ấy về bằng vũ lực đấy.

NORA.

Torvald, anh sẽ phải hối hận vì đã không để em ở lại đấy, dù chỉ thêm nửa tiếng thôi cũng được.

HELMER.

Cô nghe cô ấy nói kìa, bà Linde! Cô ấy đã nhảy điệu Tarantella, và nó đã thành công rực rỡ, hoàn toàn xứng đáng với nỗ lực bỏ ra—dù có lẽ màn biểu hiện ấy hơi mang tính hiện thực một chút xíu—ý anh là, hơi vượt quá giới hạn cho phép ngặt nghèo của nghệ thuật một chút. Nhưng chuyện đó không quan trọng! Điều cốt yếu là, cô ấy đã thành công—thành công một cách vang dội. Cô nghĩ là anh lại để cô ấy ở lại đó sau màn trình diễn ấy để rồi làm hỏng mất hiệu ứng chắc? Không đời nào! Anh đã choàng tay ôm lấy nàng thiếu nữ Capri đáng yêu của anh—à nhợ, nàng thiếu nữ Capri đầy capricious của anh chứ; quay một vòng thật nhanh quanh căn phòng; cúi chào hai phía, và đúng như người ta hay viết trong tiểu thuyết, bóng hình xinh đẹp ấy đã biến mất. Một màn lui sân lúc nào cũng phải tạo được ấn tượng mạnh, bà Linde ạ; thế mà Nora chẳng tài nào hiểu nổi điều đó. Chà! Căn phòng này nóng quá. [Quẳng chiếc áo domino lên ghế và đẩy cửa phòng mình ra.] Ơ kìa! Trong này tối thui thế này. À, phải rồi—xin lỗi nhé—. [Anh bước vào và châm một vài ngọn nến.]

NORA.

[thì thầm một cách vội vã và thở hổn hển]. Thế nào rồi?

BÀ LINDE.

[giọng nhỏ nhẹ]. Tôi đã nói chuyện với anh ấy rồi.

NORA.

Và sao nữa—

BÀ LINDE.

Nora, em phải kể hết mọi chuyện cho chồng em nghe đi.

NORA.

[giọng vô hồn]. Em biết ngay mà.

BÀ LINDE.

Em chẳng có gì phải sợ gã Krogstad nữa cả; nhưng em phải nói cho anh ấy biết.

NORA.

Em sẽ không nói đâu.

BÀ LINDE.

Thế thì bức thư sẽ nói thay em.

NORA.

Cảm ơn chị, Christine. Giờ thì em biết mình phải làm gì rồi. Suỵt—!

HELMER.

[bước ra]. Thế nào hả bà Linde, cô đã ngắm nghía cô ấy thỏa thích chưa?

BÀ LINDE.

Rồi ạ, và bây giờ tôi xin phép được chúc ngủ ngon.

HELMER.

Ơ hay, đã về rồi cơ à? Đồ đan này là của cô phải không?

BÀ LINDE.

[nhận lấy]. Vâng, cảm ơn anh, suýt chút nữa thì tôi quên mất nó ở đây.

HELMER.

Thế ra cô biết đan lát cơ à?

BÀ LINDE.

Đương nhiên rồi.

HELMER.

Cô biết không, cô nên tập thêu thùa thì hơn.

BÀ LINDE.

Thật thế sao? Tại sao vậy ạ?

HELMER.

Vâng, thêu thùa trông duyên dáng hơn nhiều. Để tôi chỉ cho cô nhé. Cô cầm khung thêu bằng tay trái thế này, rồi dùng kim bằng tay phải—như thế này này—với một đường đưa thật dài và uyển chuyển. Cô thấy thế nào?

BÀ LINDE.

Vâng, có lẽ thế—

HELMER.

Nhưng còn việc đan lát—thì chẳng bao giờ trông thanh nhã được cả; nhìn đây này—hai tay khép chặt vào nhau, hai cây kim đan cứ đưa lên đưa xuống—trông có vẻ gì đó rất giống phong cách người Trung Hoa—. Mà chai sâm-panh họ khoản đãi chúng ta lúc nãy thực sự là hảo hạng đấy chứ.

BÀ LINDE.

Thôi,—chúc ngủ ngon nhé Nora, và đừng bướng bỉnh nữa đấy nhé.

HELMER.

Nói rất chuẩn, bà Linde ạ.

BÀ LINDE.

Chúc anh Helmer ngủ ngon.

HELMER.

[tiễn cô ra cửa]. Chúc ngủ ngon, chúc ngủ ngon nhé. Hy vọng cô về nhà bình an. Tôi rất sẵn lòng—nhưng nhà cô cũng chẳng ở xa mấy. Chúc ngủ ngon, chúc ngủ ngon. [Cô đi ra; anh khép cửa lại sau lưng cô, rồi quay bước vào nhà.] A!—cuối cùng chúng ta cũng tống khứ được cô ta rồi. Người đàn bà ấy đúng là phiền phức khủng khiếp.

NORA.

Anh có mệt lắm không, Torvald?

HELMER.

Không, chẳng mệt tẹo nào.

NORA.

Cũng không buồn ngủ à?

HELMER.

Một chút cũng không. Ngược lại, anh đang cảm thấy vô cùng phấn chấn là đằng khác. Thế còn em?—trông em thực sự vừa mệt mỏi lại vừa buồn ngủ kìa.

NORA.

Vâng, em rất mệt. Em muốn đi ngủ ngay lập tức đây.

HELMER.

Đấy thấy chưa, em thấy anh quyết định không cho em ở lại đó nữa là hoàn toàn chính xác chưa nào.

NORA.

Mọi việc anh làm đều hoàn toàn chính xác hết, Torvald ạ.

HELMER.

[hôn lên trán cô]. Giờ thì con chim sơn ca nhỏ của anh mới ăn nói phải lẽ chứ. Em có để ý thấy tối nay bác sĩ Rank có tâm trạng rất tốt không?

NORA.

Thật thế á? Ông ấy vậy sao? Em chẳng nói chuyện gì với ông ấy cả.

HELMER.

Còn anh thì nói ít, nhưng đã lâu lắm rồi anh mới thấy bác ấy phong độ đến thế. [Đứng ngắm cô một lúc rồi tiến lại gần hơn.] Thật tuyệt vời làm sao khi được ở nhà một mình thế này, được ở riêng với một mình em—cục cưng quyến rũ và đáng yêu của anh!

NORA.

Đừng nhìn em kiểu đó chứ, Torvald.

NORA.

Sao anh lại không được nhìn món báu vật quý giá nhất của đời mình chứ?—nhìn tất cả những nét kiều diễm thuộc về anh, hoàn toàn là của riêng một mình anh chứ?

NORA.

[bước sang phía bên kia bàn]. Tối nay anh không được nói những lời như thế với em.

HELMER.

[đi theo cô]. Anh thấy điệu nhảy Tarantella vẫn còn đang sục sôi trong máu em kìa. Và nó làm cho em càng trở nên cuốn hút hơn bao giờ hết. Lắng nghe đi em—khách khứa bắt đầu ra về cả rồi đấy. [Giọng trầm xuống.] Nora—chẳng mấy chốc nữa là cả căn nhà này sẽ yên tĩnh thôi.

NORA.

Vâng, em cũng mong là thế.

NORA.

Đúng thế, cục cưng Nora của anh ơi. Em có biết không, những lúc anh cùng em đi dự tiệc thế này, vì sao anh lại ít nói với em, cứ đứng tránh xa em, và thỉnh thoảng mới dám liếc trộm em một cái không?—em có biết tại sao anh lại làm thế không? Đó là vì anh vẫn luôn tự tưởng tượng rằng chúng ta đang yêu nhau thầm kín, rằng em là người vợ đính hôn bí mật của anh, và chẳng một ai mảy may nghi ngờ giữa chúng ta có chuyện gì.

NORA.

Vâng, vâng—em thừa biết lúc nào tâm trí anh cũng hướng về em mà.

HELMER.

Và khi chúng ta chuẩn bị ra về, lúc anh choàng chiếc khăn lên bờ vai xuân trẻ trung của em—trên chiếc cổ kiều diễm của em—thì khi ấy anh lại hình dung rằng em chính là nàng tân nương trẻ tuổi của anh, rằng chúng ta vừa mới bước ra từ lễ đường cưới hỏi, và anh đang đưa em về tổ ấm lần đầu tiên—để được ở riêng với em lần đầu tiên—được hoàn toàn ở một mình với cục cưng nhút nhát của anh! Suốt buổi tối hôm nay, trong lòng anh chẳng khao khát điều gì khác ngoài em. Khi ngắm nhìn những dáng điệu khiêu gợi của điệu Tarantella, máu trong người anh như đang bốc cháy; anh không thể chịu đựng thêm được nữa, và đó chính là lý do vì sao anh kéo em về sớm đến thế—

NORA.

Đi ra đi, Torvald! Anh phải để em đi. Em không muốn—

HELMER.

Gì thế em? Em đang đùa đấy à, Nora nhỏ bé của anh! Em không muốn—em không muốn cơ à? Chẳng lẽ anh không phải là chồng của em sao—? [Tiếng gõ cửa lớn vang lên.]

NORA.

[giật mình]. Anh có nghe thấy không—?

HELMER.

[đi ra hành lang]. Ai thế nhỉ?

RANK.

[ở bên ngoài]. Là tôi đây. Tôi vào trong này một lát được chứ?

HELMER.

[thì thầm bực dọc]. Ơ hay, giờ này hắn còn muốn gì nữa không biết? [Nói lớn.] Chờ một lát nhé! [Mở khóa cửa.] Vào đi anh, thật là tử tế khi anh không đi ngang qua cửa nhà chúng tôi đấy.

RANK.

Tôi tưởng nghe thấy tiếng anh, nên thấy hình như mình muốn ghé vào chơi một lát. [Đảo mắt nhìn quanh một thoáng.] À, vâng!—những căn phòng thân quen đáng yêu này. Hai người ngồi đây thật là đầm ấm và ấm cúng quá nhỉ.

HELMER.

Tôi thấy ở trên lầu anh cũng tự chăm sóc bản thân mình khá chu đáo đấy chứ.

RANK.

Quá chu đáo là đằng khác. Sao lại không chứ? Tại sao con người ta không tận hưởng mọi thứ ở trên đời này cơ chứ?—dù sao thì cũng cứ hưởng thụ bao nhiêu có thể và chừng nào còn có thể chứ. Rượu thì tuyệt hảo—

HELMER.

Nhất là món sâm-panh ấy nhỉ.

RANK.

Thế ra anh cũng nhận ra điều đó cơ à? Thật gần như không thể tin nổi là tôi đã nốc vào bụng được từng ấy thứ đấy!

NORA.

Tối nay Torvald cũng uống rất nhiều sâm-panh đấy, bác sĩ Rank ạ.

RANK.

Thế á?

NORA.

Vâng, và hễ cứ uống vào là sau đó thể nào anh ấy cũng phấn chấn vui vẻ như thế đấy.

RANK.

Thì hà cớ gì mà sau một ngày làm việc hiệu quả, người ta lại không được phép tận hưởng một buổi tối vui vẻ cơ chứ?

HELMER.

Làm việc hiệu quả á? e rằng tôi chẳng dám nhận cái công trạng ấy đâu.

RANK.

[vỗ vai anh]. Nhưng tôi thì dám đấy nhé, anh bạn trẻ!

NORA.

Bác sĩ Rank, chắc hôm nay bác lại bận bịu với công trình nghiên cứu khoa học nào đó rồi phải không ạ.

RANK.

Chính xác.

HELMER.

Cứ nghe kìa!—cô vợ nhỏ Nora mà lại đi bàn về nghiên cứu khoa học cơ đấy!

NORA.

Và em có được phép chúc mừng bác về kết quả đạt được không ạ?

RANK.

Cô hoàn toàn được phép chứ.

NORA.

Thế là khả quan lắm phải không bác?

RANK.

Không thể tốt hơn được nữa, cho cả bác sĩ lẫn bệnh nhân—đó là sự chắc chắn.

NORA.

[vội vã và dò xét]. Sự chắc chắn ư?

RANK.

Chắc chắn tuyệt đối. Thế thì tôi có quyền quẩy tưng bừng một buổi tối sau đó chứ hả?

NORA.

Vâng, bác hoàn toàn có quyền đó, bác sĩ Rank ạ.

HELMER.

Tôi cũng nghĩ thế, miễn là sáng hôm sau không phải trả giá cho buổi vui ấy là được.

RANK.

À thì, ở đời này chẳng có cái gì là miễn phí cả, muốn có thứ gì thì phải trả giá cho thứ đó thôi.

NORA.

Bác sĩ Rank—bác có thích những buổi khiêu vũ hóa trang không ạ?

RANK.

Có chứ, nếu ở đó có thật nhiều bộ trang phục đẹp mắt.

NORA.

Nói cho bác cháu nghe đi—lần tới chúng cháu sẽ mặc trang phục gì đây?

HELMER.

Đồ cái quân đầu đất này!—em đã tính đến chuyện lần tới rồi cơ à?

RANK.

Hai người á? Vâng, tôi có thể mách nước cho cô cậu đấy. Cô sẽ hóa trang thành một nàng tiên tốt bụng—

HELMER.

Được đấy, nhưng bác có gợi ý bộ trang phục nào phù hợp cho tạo hình đó không?

RANK.

Hãy để vợ anh mặc nguyên bộ đồ thường ngày mà cô ấy vẫn mặc ấy.

HELMER.

Câu nói ấy thực sự rất có duyên đấy. Thế còn bác, bác có thể tiết lộ cho chúng cháu biết bác sẽ hóa thành nhân vật gì không?

RANK.

Vâng, bạn hiền của tôi ơi, tôi đã quyết định dứt khoát về chuyện đó rồi.

HELMER.

Gì thế bác?

RANK.

Trong buổi khiêu vũ hóa trang tới, tôi sẽ xuất hiện với tư cách là một kẻ vô hình.

HELMER.

Đúng là một câu nói đùa hay!

RANK.

Có một chiếc mũ màu đen to sụ—anh chưa bao giờ nghe nói về loại mũ giúp người ta biến thành vô hình sao? Nếu anh đội nó lên, chẳng ai có thể nhìn thấy anh nữa cả.

HELMER.

[cố nén nụ cười]. Vâng, anh nói hoàn toàn chính xác.

RANK.

Nhưng tôi quên béng mất mục đích chính khi mình đến đây rồi. Helmer, cho tôi xin một điếu xì-gà đi—loại Habana vỏ sậm ấy.

HELMER.

Quá hân hạnh luôn. [Đưa hộp xì-gà cho ông.]

RANK.

[nhận lấy một điếu và cắt đầu lọc]. Cảm ơn anh.

NORA.

[bật diêm]. Để cháu châm lửa cho bác nhé.

RANK.

Cảm ơn cô. [Cô đưa diêm cho ông châm xì-gà.] Và bây giờ thì tạm biệt hai người nhé!

HELMER.

Tạm biệt, tạm biệt nhé bác già kính mến!

NORA.

Chúc bác sĩ Rank ngủ ngon.

RANK.

Cảm ơn lời chúc của cô.

NORA.

Chúc lại cháu câu tương tự đi chứ ạ.

RANK.

Cô ư? À thì, nếu cô muốn tôi ngủ ngon nhé! Và cảm ơn vì ngọn lửa hồi nãy nha. [Ông gật đầu chào cả hai rồi bước ra ngoài.]

HELMER.

[giọng trầm buồn]. Hắn uống quá chén rồi đấy.

NORA.

[lơ đễnh]. Có lẽ thế. [HELMER lấy chùm chìa khóa trong túi ra rồi đi ra hành lang.] Torvald! Anh định làm gì ngoài đó thế?

HELMER.

Dọn hòm thư; nó đầy ắp rồi kìa, sáng mai thể nào cũng chẳng còn chỗ để nhét tờ báo vào nữa đâu.

NORA.

Tối nay anh còn định làm việc à?

HELMER.

Em thừa biết là anh không làm rồi mà. Cái gì thế này nhỉ? Có ai đó đã động đến ổ khóa.

NORA.

Động đến ổ khóa ư—?

HELMER.

Đúng thế, có người đã táy máy. Chuyện này có nghĩa là gì nhỉ? Đời nào anh lại nghĩ con nhỏ hầu phòng lại đi làm chuyện đó—. Đây có một chiếc kẹp tóc bị gãy. Nora, đây là kẹp tóc của em mà.

NORA.

[vội vã]. Thế thì chắc là mấy đứa trẻ rồi—

HELMER.

Thế thì em phải uốn nắn lại tật xấu ấy của chúng nó mới được. Rồi, cuối cùng cũng mở được rồi. [Lấy toàn bộ đồ đạc trong hòm thư ra, và gọi với vào bếp.] Helen!—Helen, tắt cái đèn ở ngoài cửa chính đi. [Quay trở lại phòng và khép cửa hành lang lại. Anh xòe bàn tay đầy những thư từ ra.] Em nhìn xem này—nhìn xem có cả một đống thư thế này này. [Lật giở mấy bức thư.] Cái quái gì thế này trời?

NORA.

[đứng bên cửa sổ]. Bức thư đó—Không! Torvald, không!

HELMER.

Hai tấm danh thiếp—của bác sĩ Rank.

NORA.

Của bác sĩ Rank ư?

HELMER.

[nhìn vào mấy tấm danh thiếp]. Bác sĩ Rank. Chúng nằm ở trên cùng. Chắc bác ấy đã nhét vào lúc ra về.

NORA.

Trên đó có viết gì không anh?

HELMER.

Có một dấu thánh giá màu đen đè lên tên. Nhìn kìa—một ý tưởng thật gở miệng làm sao! Trông cứ như thể bác ấy đang thông báo về cái chết của chính mình vậy.

NORA.

Đó chính xác là những gì bác ấy đang làm đấy.

HELMER.

Gì cơ? Em biết gì về chuyện này à? Bác ấy đã nói gì với em phải không?

NORA.

Vâng. Bác ấy bảo em rằng khi nào danh thiếp được gửi tới thì đó chính là lúc bác ấy từ biệt chúng ta. Bác ấy định tự giam mình trong phòng và chết ở trỏng.

HELMER.

Người bạn già tội nghiệp của tôi! Dĩ nhiên là tôi biết chúng ta sẽ chẳng giữ bác ấy ở bên mình được lâu đâu. Nhưng sao lại sớm thế cơ chứ! Và thế là bác ấy lại tự trốn tránh đi như một con thú bị thương.

NORA.

Nếu chuyện đó đằng nào cũng phải xảy ra, thì tốt nhất là cứ diễn ra trong lặng lẽ—anh không nghĩ thế sao, Torvald?

HELMER.

[đi qua đi lại]. Bác ấy đã gắn bó quá sâu sắc với cuộc đời chúng ta. Anh không tài nào hình dung nổi viễn cảnh bác ấy đã biến mất khỏi cuộc đời này. Bác ấy, với những nỗi thống khổ và sự cô độc của mình, tựa như một phông nền u ám làm nổi bật hạnh phúc ngập tràn ánh dương của chúng ta. Thôi thì, có lẽ thế lại là tốt nhất. Dù sao thì cũng tốt cho bác ấy. [Đứng khựng lại.] Và có lẽ cũng tốt cho cả chúng ta nữa, Nora ạ. Hai chúng ta giờ đây chỉ biết dựa vào mỗi mình nhau thôi. [Vòng tay ôm lấy cô.] Vợ yêu dấu của anh, anh cảm giác như mình không tài nào ôm em cho thật chặt được. Em biết không, Nora, anh đã từng ước mong sao em gặp phải hiểm họa lớn nào đó, để anh có thể đem cả sinh mạng và mọi thứ của mình ra đánh đổi vì em.

NORA.

[gỡ tay anh ra, nói một cách kiên quyết và dứt khoát]. Bây giờ anh phải đọc thư đi thôi, Torvald.

HELMER.

Không, không; không phải tối nay. Anh muốn ở bên em cơ, vợ yêu của anh ạ.

NORA.

Với ý nghĩ về cái chết của người bạn thân—

HELMER.

Em nói đúng, chuyện đó đã tác động đến cả hai chúng ta. Một điều gì đó tồi tệ đã chen vào giữa chúng ta—ý nghĩ về sự kinh hoàng của cái chết. Chúng ta phải tìm cách xua tan điều đó khỏi tâm trí thôi. Tối nay thôi—mỗi chúng ta hãy về phòng nấy đi.

NORA.

[ôm chầm lấy cổ anh]. Chúc anh ngủ ngon, Torvald—Ngủ ngon nhé!

HELMER.

[hôn lên trán cô]. Ngủ ngon nhé, con chim sơn ca nhỏ của anh. Ngủ cho ngon giấc vào nhé Nora. Giờ thì anh sẽ đọc hết mấy bức thư này đây. [Anh cầm xấp thư bước vào phòng mình, rồi khép cửa lại sau lưng.]

NORA.

[lần mò trong tuyệt vọng, vớ lấy chiếc áo khoác domino của HELMER, quấn nó quanh người, rồi thì thầm với giọng đứt quãng, khàn đặc và gấp gáp]. Sẽ không bao giờ được gặp lại anh ấy nữa. Không bao giờ! Không bao giờ! [Trùm chiếc khăn choàng lên đầu.] Sẽ không bao giờ được gặp lại các con của mình nữa—không bao giờ nữa. Không bao giờ! Không bao giờ!—A! Làn nước lạnh buốt màu đen—vực sâu thăm thẳm—Giá mà mọi chuyện chấm dứt quách đi cho rồi! Anh ấy đã cầm nó rồi đấy—bây giờ anh ấy đang đọc nó kìa. Tạm biệt Torvald và các con của mẹ! [Cô toan lao vun vút ra ngoài hành lang thì cửa phòng HELMER bỗng bật mở và anh đứng sững lại ở đó, tay cầm một bức thư đang mở.]

HELMER.

Nora!

NORA.

A!—

HELMER.

Thế này là thế nào? Em có biết trong bức thư này viết gì không?

NORA.

Vâng, em biết chứ. Để em đi! Để em ra ngoài!

HELMER.

[giữ chặt cô lại]. Em định đi đâu hả?

NORA.

[giãy giụa tìm cách thoát thân]. Anh không cứu được em đâu, Torvald!

HELMER.

[lảo đảo lùi lại]. Thật ư? Những gì anh đọc được ở đây là sự thật sao? Kinh hoàng quá! Không, không—không thể nào có chuyện đó là thật được.

NORA.

Đó là sự thật. Em đã yêu anh hơn bất cứ thứ gì trên đời này.

HELMER.

Thôi đi, đừng có đưa ra mấy lời ngụy biện ngớ ngẩn ấy nữa.

NORA.

[bước tới một bước]. Torvald—!

HELMER.

Đồ khốn nạn—cô đã làm những trò gì thế này?

NORA.

Để em đi. Anh không được phép gánh chịu tai họa thay cho em. Anh không được phép gánh lấy nó.

HELMER.

Thôi ngay cái vẻ bi lụy ấy đi. [Khóa cửa hành lang lại.] Cô phải ở lại đây và giải thích cho tôi rõ ràng. Cô có hiểu mình đã gây ra tội ác gì không? Trả lời tôi! Cô có hiểu mình đã làm những gì không?

NORA.

[nhìn thẳng vào anh và nói với ánh mắt ngày càng trở nên lạnh lùng trên khuôn mặt]. Vâng, giờ thì em bắt đầu hiểu rõ lắm rồi.

HELMER.

[đi vòng quanh phòng]. Thật là một sự thức tỉnh kinh hoàng! Suốt tám năm trời nay—người mà tôi từng coi là niềm vui và niềm kiêu hãnh của mình—lại là một kẻ đạo đức giả, một con mồi dối trá—tệ hơn thế nữa, tồi tệ hơn nhiều—một tội phạm! Sự bỉ oỉ không thể thốt nên lời của tất cả chuyện này!—Thật đáng xấu hổ! Thật nhục nhã! [NORA im lặng và nhìn thẳng vào anh. Anh khựng lại trước mặt đáng người cô.] Lẽ ra tôi phải ngờ ngợ là sẽ có chuyện tương tự xảy ra chứ. Lẽ ra tôi phải lường trước được điều đó mới phải. Toàn bộ bản tính vô nguyên tắc của cha cô—im mồm ngay!—toàn bộ sự vô nguyên tắc của cha cô đều di truyền hết vào người cô. Chẳng có tôn giáo, chẳng có đạo đức, chẳng có chút ý thức bổn phận nào cả—. Tôi đúng là đang phải trả giá đắt cho việc làm ngơ trước những gì lão ta đã làm! Tôi làm tất cả là vì cô, thế mà đây là cách cô báo đền tôi đấy phỏng.

NORA.

Vâng, chính xác là thế đấy.

HELMER.

Bây giờ thì cô đã phá nát toàn bộ hạnh phúc của tôi rồi. Cô đã hủy hoại cả tương lai của tôi. Thật kinh khủng khi phải nghĩ đến điều đó! Tôi đang nằm trong quyền lực của một kẻ chẳng từ thủ đoạn nào; hắn muốn làm gì tôi cũng được, đòi hỏi bất cứ thứ gì hắn muốn ở tôi, sai khiến tôi bất cứ điều gì hắn thích—mà tôi chẳng dám từ chối. Và tôi lại phải rơi xuống cái vực thẳm khốn cùng nhường này chỉ vì một người đàn bà vô ý thức!

NORA.

Khi em biến mất khỏi cuộc đời này rồi, anh sẽ được tự do.

HELMER.

Thôi ngay mấy cái lời hoa mỹ đấy đi. Cha cô lúc nào cũng sẵn có ngần ấy văn vở để nói. Cô biến đi rồi thì tôi được tích sự gì nào? Chẳng được mảy may ích lợi gì. Hắn có thể bêu rếu vụ việc này ra khắp nơi; và nếu hắn làm thế, tôi rất có thể sẽ bị vu oan là đồng lõa trong hành vi phạm tội của cô. Rất có thể người ta sẽ nghĩ chính tôi đứng sau giật dây tất cả—rằng chính tôi là kẻ xúi giục cô! Và tôi phải mang ơn cô về tất cả những chuyện này—chính cô, người mà tôi đã nâng niu chiều chuộng suốt cả cuộc đời vợ chồng chúng ta. Bây giờ thì cô đã hiểu cô đã gây họa gì cho tôi chưa?

NORA.

[lạnh lùng và điềm tĩnh]. Rồi.

HELMER.

Mọi chuyện hoang đường đến mức tôi chẳng tài nào nuốt trôi nổi. Nhưng chúng ta phải đi đến một sự thống nhất nào đó. Cởi cái khăn choàng ấy ra. Cởi nó ra, tôi bảo cô đấy. Tôi phải tìm cách xoa dịu hắn bằng cách này hay cách khác. Vụ việc này phải được ém nhẹm đi bằng mọi giá. Còn về phần cô và tôi, mọi thứ phải được bày tỏ ra ngoài như thể giữa chúng ta chẳng có chuyện gì xảy ra cả—nhưng dĩ nhiên là chỉ ở trước mắt thiên hạ thôi. Cô vẫn sẽ ở lại trong nhà tôi, đó là điều hiển nhiên. Nhưng tôi sẽ không cho phép cô nuôi dạy các con; tôi không dám tin tưởng giao chúng cho cô nữa. Nghĩ đến việc tôi lại phải thốt ra những lời này với một người mà tôi từng yêu thương sâu sắc đến thế, và người mà tôi vẫn còn—. Không, tất cả chấm hết rồi. Kể từ giây phút này trở đi, hạnh phúc không còn là vấn đề quan trọng nữa; tất cả những gì chúng ta cần quan tâm là cứu vấy những tàn dư, những mảnh vỡ, và cái vỏ bọc bên ngoài thôi—

[Tiếng chuông cửa trước vang lên.]

HELMER.

[giật mình]. Gì thế kia? Muộn thế này rồi cơ à! Liệu điều tồi tệ nhất có—? Liệu hắn có—? Trốn đi, Nora. Nói là em đang bị ốm ấy.

[NORA đứng bất động. HELMER bước ra mở khóa cửa hành lang.]

NGƯỜI HẦU.

[mặc quần áo xộc xệch, bước ra cửa]. Có thư gửi phu nhân ạ.

HELMER.

Đưa đây cho tôi. [Nhận lấy bức thư và đóng sập cửa lại.] Đúng rồi, thư của hắn đây rồi. Cô không được đọc nó đâu; để tự tôi đọc.

NORA.

Vâng, anh đọc đi.

HELMER.

[đứng cạnh ngọn đèn]. Tôi hầu như chẳng đủ can đảm để mở nó ra. Nó có thể có nghĩa là sự sụp đổ cho cả hai chúng ta. Không, tôi bắt buộc phải biết. [Xé toạc bức thư ra, liếc qua vài dòng, nhìn vào tờ giấy đính kèm, rồi reo lên vui sướng.] Nora! [Cô nhìn anh với vẻ đầy thắc mắc.] Nora!—Không, tôi phải đọc lại lần nữa xem nào—. Đúng rồi, sự thật là thế! Tôi được cứu rồi! Nora, tôi được cứu rồi!

NORA.

Thế còn em thì sao?

HELMER.

Cả em nữa chứ đương nhiên rồi; chúng ta đều được cứu cả, cả em và anh nữa. Nhìn này, hắn trả lại giấy nhận nợ cho em đây này. Hắn bảo hắn rất hối tiếc và ăn năn—rằng một bước ngoặt hạnh phúc trong cuộc đời hắn—thây kệ hắn nói gì đi! Chúng ta được cứu rồi, Nora ạ! Chẳng ai làm gì được em nữa đâu. Ôi, Nora, Nora!—không, trước tiên tôi phải hủy hoại những thứ gớm ghiếc này đã. Để tôi xem nào—. [Đưa mắt nhìn tờ giấy nhận nợ.] Không, không, tôi không thèm nhìn nó nữa. Toàn bộ chuyện này sẽ chỉ giống như một cơn ác mộng tồi tệ đối với tôi mà thôi. [Xé nát tờ giấy nhận nợ và cả hai bức thư, vứt tất cả vào lò sưởi, và đứng nhìn chúng cháy rụi.] Xong—giờ thì nó không còn tồn tại trên đời này nữa rồi. Hắn nói rằng kể từ đêm Giáng sinh em đã—. Chắc ba ngày qua phải là khoảng thời gian khủng khiếp đối với em lắm nhỉ, Nora.

NORA.

Em đã phải chiến đấu một trận chiến vô cùng khốc liệt trong ba ngày qua.

HELMER.

Và phải chịu đựng những cơn dằn vặt đớn đau, không thấy lối thoát nào khác ngoài việc—. Không, chúng ta sẽ không nhắc lại bất cứ sự kinh hoàng nào nữa đâu. Chúng ta sẽ chỉ reo hò sung sướng và lặp đi lặp lại rằng, “Mọi chuyện qua rồi! Mọi chuyện qua rồi!” Lắng nghe anh đây này, Nora. Dường như em vẫn chưa nhận thức được rằng mọi chuyện đã chấm dứt thật rồi. Gì thế này?—cái vẻ mặt lạnh lùng và cứng ngắc ấy là thế nào! Con bé Nora tội nghiệp của anh, anh hoàn toàn hiểu mà; em vẫn chưa dám tin là anh đã tha thứ cho em. Nhưng đó là sự thật, Nora, anh thề đấy; anh đã tha thứ cho em mọi chuyện rồi. Anh biết những gì em làm đều xuất phát từ tình yêu dành cho anh.

NORA.

Đúng là như thế.

HELMER.

Em đã yêu anh bằng tình yêu của một người vợ phải dành cho chồng. Chỉ có điều là em thiếu kiến thức để đánh giá đúng đắn các phương tiện mà em sử dụng thôi. Nhưng em có cho rằng vì em không biết cách tự đứng trên đôi chân mình để hành động mà em trở nên kém quan trọng đi trong mắt anh không? Không, không hề; cứ tựa vào vai anh đây này; anh sẽ khuyên bảo và dẫn dắt em. Anh sẽ chẳng còn ra dáng đàn ông nữa nếu sự bất lực thuần chất nữ nhi ấy không làm cho em trở nên hấp dẫn gấp bội trong mắt anh. Em đừng nghĩ ngợi gì đến những lời cay đắng mà anh đã thốt ra trong phút hoảng loạn ban đầu khi tưởng chừng mọi thứ sắp sụp đổ đè bẹp chúng ta nữa. Anh đã tha thứ cho em rồi, Nora; anh thề với em là anh đã tha thứ cho mọi lỗi lầm của em rồi.

NORA.

Cảm ơn sự tha thứ của anh. [Cô bước ra ngoài qua cánh cửa phía bên phải.]

HELMER.

Không, đừng đi vội—. [Né người nhìn vào.] Em đang làm gì trong đấy thế?

NORA.

[từ trong vọng ra]. Cởi bộ trang phục hóa trang này ra.

HELMER.

[đứng ở cửa phòng đang mở]. Đúng rồi, thay đồ đi em. Cố gắng bình tĩnh lại, và trút bỏ gánh nặng trong lòng đi nhé, con chim sơn ca hoảng hốt của anh. Hãy cứ yên tâm và cảm thấy an toàn đi; anh có đôi cánh rộng để che chở cho em bên dưới mà. [Đi qua đi lại trước cửa phòng.] Căn nhà của chúng ta thật ấm áp và ấm cúng làm sao, Nora ạ. Nơi đây là chốn nương thân cho em; ở đây anh sẽ bảo vệ em tựa như chú chim bồ câu hoảng loạn được anh cứu thoát khỏi móng vuốt diều hâu; anh sẽ mang lại sự bình yên cho trái tim đang thổn thức tội nghiệp của em. Nó sẽ đến thôi, từng chút một thôi Nora ạ, hãy tin anh đi. Sáng mai thôi là em sẽ nhìn nhận mọi việc hoàn toàn khác hẳn; chẳng mấy chốc mọi thứ lại trở lại như xưa thôi. Chẳng mấy chốc nữa em sẽ chẳng cần anh phải đảm bảo rằng anh đã tha thứ cho em đâu; chính em sẽ cảm nhận được sự chắc chắn rằng anh đã làm thế. Em có thể tưởng tượng được rằng có bao giờ anh lại nghĩ đến chuyện ruồng bỏ em, hay thậm chí là trách móc em cơ chứ? Em chẳng thể hình dung nổi trái tim của một người đàn ông chân chính trông như thế nào đâu, Nora ạ. Có một điều gì đó thật ngọt ngào và thỏa mãn đến không tả xiết đối với một người đàn ông khi biết rằng mình đã tha thứ cho vợ—tha thứ một cách hào phóng và bằng toàn bộ trái tim mình. Cảm giác như điều đó đã khiến cô ấy trở thành của riêng anh ấy gấp bội; có thể nói anh ấy đã ban cho cô ấy một cuộc đời mới; và bằng cách nào đó cô ấy vừa là vợ vừa là đứa trẻ trong mắt anh ấy. Từ nay về sau em sẽ mãi là như thế đối với anh, cục cưng bé bỏng hoảng hốt và bất lực của anh ạ. Đừng lo lắng bận tâm về bất cứ điều gì hết Nora nhé; cứ việc thành thật cởi mở với anh, và anh sẽ vừa là lý trí vừa là lương tâm cho em—. Cái gì thế này? Vẫn chưa đi ngủ cơ à? Em đã thay đồ rồi á?

NORA.

[trong trang phục thường ngày]. Vâng, Torvald, bây giờ thì em đã thay trang phục rồi đây.

HELMER.

Nhưng để làm gì chứ?—muộn thế này rồi cơ mà.

NORA.

Tối nay em sẽ không ngủ đâu.

HELMER.

Nhưng, Nora yêu dấu của anh—

NORA.

[nhìn đồng hồ]. Đâu có muộn lắm đâu. Ngồi xuống đây với anh đi, Torvald. Anh và em có rất nhiều điều cần phải nói với nhau đấy. [Cô ngồi xuống một bên bàn.]

HELMER.

Nora—chuyện gì thế này?—cái vẻ mặt lạnh lùng cứng ngắc ấy là sao hả em?

NORA.

Ngồi xuống đi anh. Sẽ mất khối thời gian đấy; em có rất nhiều chuyện cần phải trao đổi với anh cơ.

HELMER.

[ngồi xuống phía đối diện bên kia bàn]. Em làm anh hoảng hốt đấy, Nora ạ!—và anh chẳng hiểu nổi em đang định nói gì nữa.

NORA.

Vâng, vấn đề chính là ở chỗ đó đấy. Anh chẳng hiểu gì về em cả, và trước đêm nay thì em cũng chưa từng hiểu nổi anh. Không, anh không được phép cắt lời em đâu. Anh cứ việc lắng nghe những gì em nói thôi. Torvald, đây là lúc chúng ta tổng kết lại mọi sổ sách đấy.

HELMER.

Ý em nói thế là thế nào?

NORA.

[sau một thoáng im lặng]. Anh không thấy có điều gì kỳ lạ trong việc chúng ta đang ngồi đây thế này sao?

HELMER.

Chuyện gì cơ?

NORA.

Chúng ta đã kết hôn được tám năm nay rồi. Anh không thấy rằng đây là lần đầu tiên hai chúng ta, anh và em, vợ chồng với nhau, có một cuộc trò chuyện thực sự nghiêm túc hay sao?

HELMER.

Thế nào là nghiêm túc theo ý em?

NORA.

Trong suốt tám năm trời đằng đẵng này—thậm chí còn lâu hơn thế nữa—từ tận buổi ban đầu chúng ta quen biết nhau, chúng ta chưa từng trao đổi một lời nào về bất kỳ đề tài nghiêm túc nào cả.

HELMER.

Chẳng lẽ anh lại cứ mãi mãi đem những nỗi lo toan mà em nào có gánh vác hộ anh được ra để mà lải nhải với em suốt ngày sao?

NORA.

Em không đang nói về chuyện làm ăn buôn bán. Ý em là chúng ta chưa từng nghiêm túc ngồi lại bên nhau để cố gắng đi đến tận cùng của bất cứ vấn đề gì.

HELMER.

Nhưng Nora yêu quý của anh ơi, làm thế thì có ích gì cho em chứ?

NORA.

Chính điểm đó đấy; anh chưa bao giờ hiểu em cả. Em đã phải chịu đựng biết bao bất công, Torvald ạ—trước hết là từ bố và sau đó là từ anh.

HELMER.

Cái gì cơ! Do cả hai chúng tôi ư—do hai chúng tôi, những kẻ yêu thương em hơn bất kỳ ai trên đời này sao?

NORA.

[lắc đầu]. Các anh chưa từng yêu em. Các anh chỉ cảm thấy thích thú khi được yêu một đứa như em thôi.

HELMER.

Nora, anh đang nghe thấy em thốt ra những lời gì thế này?

NORA.

Đó hoàn toàn là sự thật đấy, Torvald ạ. Hồi em còn ở nhà với bố, bố nêu quan điểm của mình về mọi thứ, thế là em cũng có những quan điểm y hệt như thế; và nếu em có bất đồng với bố thì em giấu tiệt đi, bởi vì bố sẽ chẳng thích thế đâu. Bố gọi em là con búp bê của bố, và bố chơi đùa với em hệt như cách em vẫn hay chơi với búp bê của mình vậy. Và rồi khi em dọn về sống chung với anh—

HELMER.

Cách dùng từ kiểu gì mà lại đem ra áp dụng cho cuộc hôn nhân của chúng ta thế hả em?

NORA.

[vẫn bình tĩnh]. Ý em là em chỉ đơn thuần được chuyển giao từ tay bố sang tay anh mà thôi. Anh sắp đặt mọi thứ theo đúng sở thích của mình, thế là em cũng nhiễm lấy sở thích giống như anh—hoặc không thì em cố tình giả vờ như thế, thực sự thì em cũng chẳng rõ lắm đâu—có lúc thì em nghĩ thế này, có lúc lại nghĩ thế khác. Khi nhìn lại quãng thời gian ấy, em có cảm giác như mình sống ở đây chẳng khác nào một mụ đàn bà khốn khổ—kiểu sống giật gấu vá vai qua ngày đoạn tháng. Em tồn tại chỉ để biểu diễn mấy trò hề mua vui cho anh thôi, Torvald ạ. Nhưng chính anh muốn thế mà. Cả anh và bố đã phạm một tội lỗi tày trời đối với em. Chính lỗi của các anh đã khiến cho cuộc đời em trở thành một con số không tròn trĩnh.

HELMER.

Em mới vô lý và vô ơn làm sao, Nora! Chẳng lẽ em chưa từng được hạnh phúc khi ở đây ư?

NORA.

Không, em chưa bao giờ hạnh phúc cả. Em cứ tưởng là mình hạnh phúc, nhưng thực ra thì chưa bao giờ được như thế cả.

NORA.

Không—không hạnh phúc á!

NORA.

Vâng, chỉ là vui vẻ thôi. Và anh lúc nào cũng đối xử rất tốt với em. Nhưng tổ ấm của chúng ta chẳng qua chỉ là một căn phòng đồ chơi mà thôi. Em chỉ là người vợ búp bê của anh, hệt như hồi ở nhà em là đứa con búp bê của bố; và ở đây lũ trẻ lại đóng vai trò là búp bê của em. Em từng thấy rất vui thú khi anh chơi đùa với em, cũng giống như lũ trẻ thấy vui thú khi em chơi đùa với chúng vậy. Cuộc hôn nhân của chúng ta chỉ có chừng ấy thứ thôi đấy, Torvald ạ.

HELMER.

Những gì em nói cũng có phần đúng đấy—dù cách nhìn nhận vấn đề của em đã bị phóng đại và bóp méo lên. Nhưng từ nay về sau mọi chuyện sẽ khác. Thời gian chơi bùa đã chấm dứt, và giờ là lúc bài học bắt đầu.

NORA.

Bài học của ai cơ ạ? Của em, hay của bọn trẻ?

HELMER.

Của cả em lẫn bọn trẻ nữa, cục cưng Nora của anh.

NORA.

Than ôi, Torvald, anh không phải là người có đủ tư cách để dạy dỗ em thành một người vợ tử tế cho anh được đâu.

HELMER.

Em mà lại có thể thốt ra được câu đó ư!

NORA.

Còn em—thì em có tư cách gì để nuôi dạy các con cơ chứ?

HELMER.

Nora!

NORA.

Chính miệng anh vừa mới nói cách đây lúc lát còn gì—rằng anh không dám tin tưởng giao phó bọn trẻ cho em nuôi dạy đấy thôi?

HELMER.

Đó chỉ là trong phút giận hờn thôi mà! Sao em cứ phải bận tâm chấp nhất mấy chuyện đó làm gì?

NORA.

Thực ra, anh đã hoàn toàn đúng. Em không có tư cách đảm đương nhiệm vụ đó. Vẫn còn một nhiệm vụ khác mà em buộc phải thực hiện trước tiên. Em phải tự cố gắng giáo dục chính mình—còn anh thì không phải là người có thể giúp em làm việc đó. Em phải tự thân vận động lấy thôi. Và đó chính là lý do vì sao bây giờ em phải rời bỏ anh.

HELMER.

[chồm vùng dậy]. Em vừa nói gì cơ?

NORA.

Em phải tự mình đứng vững trên đôi chân thì mới mong hiểu được bản thân mình và mọi thứ xung quanh được. Chính vì thế mà em không thể tiếp tục ở lại với anh thêm được nữa.

HELMER.

Nora, Nora!

NORA.

Bây giờ em sẽ rời khỏi đây ngay lập tức. Em chắc chắn là chị Christine sẽ cho em tá túc qua đêm—

HELMER.

Em điên rồ mất rồi! Anh không cho phép đâu! Anh cấm em!

NORA.

Bây giờ anh cấm đoán cái gì cũng vô ích thôi. Em sẽ mang theo những gì thuộc về chính mình. Em sẽ không nhận bất cứ thứ gì từ anh, dù là bây giờ hay sau này đi nữa.

HELMER.

Trò điên rồ quái quỷ gì thế này!

NORA.

Ngày mai em sẽ về nhà—ý em là về ngôi nhà cũ của em. Ở đó em sẽ dễ tìm việc gì đó để làm hơn.

HELMER.

Đồ đàn bà mù quáng và ngu ngốc!

NORA.

Em phải tìm cách khôn ra thôi, Torvald ạ.

HELMER.

Lại dám ruồng bỏ tổ ấm, ruồng bỏ chồng và con cái! Mà em chẳng thèm màng tới thiên hạ người ta sẽ bàn ra tán vào thế nào nữa cơ chứ!

NORA.

Em chẳng thể bận tâm đến những chuyện đó được nữa đâu. Em chỉ biết rằng điều đó là cần thiết cho chính em.

HELMER.

Thật là sốc nổi. Cô định chà đạp lên những nghĩa vụ thiêng liêng nhất của mình thế này ư.

NORA.

Theo anh thì đâu là những nghĩa vụ thiêng liêng nhất của em?

HELMER.

Anh còn phải nói cho em biết nữa à? Chẳng lẽ đó không phải là bổn phận đối với chồng và con cái ư?

NORA.

Em còn có những nghĩa vụ khác cũng thiêng liêng không kém.

HELMER.

Em làm gì có cái nghĩa vụ nào khác. Thế thì đó là những nghĩa vụ gì nào?

NORA.

Bổn phận đối với chính bản thân em.

HELMER.

Trước hết và trên hết, em là một người vợ và một người mẹ.

NORA.

Em không còn tin vào điều đó nữa rồi. Em tin rằng trước hết và trên hết, em là một con người có lý trí, hệt như anh vậy—hoặc ít ra đi nữa, em phải cố gắng để trở thành một con người như thế. Em thừa biết, Torvald ạ, phần đông thiên hạ sẽ cho rằng anh đúng, và những quan điểm kiểu đó được viết đầy trong sách vở; nhưng em không thể cứ mãi bằng lòng với những gì số đông thiên hạ nói, hay với những gì tìm thấy trong sách vở được nữa. Em phải tự mình suy ngẫm mọi thứ và tìm cách thấu hiểu chúng.

HELMER.

Em không tài nào nhận thức nổi vị trí của mình ngay trong chính tổ ấm của mình sao? Chẳng lẽ em không có một vị kim chỉ nam đáng tin cậy trong những chuyện thế này ư?—chẳng lẽ em không có tôn giáo hay sao?

NORA.

Em e rằng, Torvald ạ, thực ra em cũng chẳng biết chính xác tôn giáo là gì đâu.

HELMER.

Em đang thốt ra cái gì thế hả?

NORA.

Em chẳng biết gì sất ngoài những điều vị linh mục đã giảng khi em đi học giáo lý xác tín cả. Thầy giảng rằng tôn giáo là thế này, thế nọ, và thế kia. Khi em rời khỏi chốn này và ở một mình, em sẽ tự mình nghiên cứu kỹ vấn đề đó. Em sẽ xem những điều vị linh mục nói có đúng sự thật không, hoặc ít ra thì xem nó có đúng với riêng em hay không.

HELMER.

Chuyện này chưa từng nghe thấy bao giờ ở một đứa con gái bằng tuổi em! Nhưng nếu tôn giáo không thể dẫn lối đưa đường cho em được nữa, thì để anh thử đánh thức lương tâm em xem nào. Chắc là em cũng có chút ý thức đạo đức chứ nhỉ? Hay là—trả lời anh đi—anh phải nghĩ là em hoàn toàn không có tí nào hả?

NORA.

Em đảm bảo với anh, Torvald, đó không phải là câu hỏi dễ trả lời đâu. Thực tình là em chịu. Mọi chuyện làm em rối tinh rối mù lên hết cả. Em chỉ biết rằng anh và em nhìn nhận mọi việc theo những góc độ hoàn toàn khác nhau. Em cũng đang dần nhận ra rằng luật pháp là một thứ hoàn toàn khác so với những gì em từng tưởng tượng; nhưng em thấy không tài nào tự thuyết phục nổi mình rằng luật pháp lại đúng đắn được. Theo luật pháp thì một người đàn bà không có quyền cứu lấy người cha già sắp chết của mình, hay cứu lấy mạng sống của chồng mình. Em không sao tài nào tin nổi điều đó.

HELMER.

Em ăn nói hệt như một đứa trẻ. Em chẳng hiểu gì về những điều kiện thực tế của thế giới mà em đang sống cả.

NORA.

Vâng, em không hiểu. Nhưng giờ thì em sẽ thử tìm hiểu xem sao. Em sẽ xem ai mới là kẻ đúng, thế giới này hay là em.

HELMER.

Em ốm rồi, Nora ạ; em đang mê sảng đấy; suýt nữa thì anh tưởng em phát điên lên rồi ấy chứ.

NORA.

Chưa bao giờ em cảm thấy tâm trí mình minh mẫn và chắc chắn như tối nay đâu.

HELMER.

Và việc em nhẫn tâm ruồng bỏ chồng con lại được thực hiện với một cái đầu minh mẫn và chắc chắn thế ư?

NORA.

Vâng, đúng là thế.

HELMER.

Thế thì chỉ có duy nhất một lời giải thích khả dĩ thôi.

NORA.

Là gì thế anh?

HELMER.

Em không còn yêu anh nữa chứ sao.

NORA.

Vâng, chính xác là thế đấy.

HELMER.

Nora!—và em lại có thể thốt ra câu đó cơ à?

NORA.

Em thấy rất đau lòng, Torvald ạ, bởi vì anh luôn đối xử rất tốt với em, nhưng em đành chịu thôi. Em không còn yêu anh nữa rồi.

HELMER.

[lấy lại được vẻ điềm tĩnh]. Đó cũng là một sự xác tín minh mẫn và chắc chắn nốt chứ?

NORA.

Vâng, hoàn toàn minh mẫn và chắc chắn. Đó chính là lý do vì sao em không thể tiếp tục ở lại đây thêm được nữa.

NORA.

Và em có thể cho anh biết anh đã làm gì nên nỗi để đánh mất tình yêu của em không?

NORA.

Vâng, em hoàn toàn có thể chứ. Đó là vào tối nay, khi điều kỳ diệu không xảy ra; lúc đó em nhận ra anh không phải là con người mà em từng lầm tưởng.

HELMER.

Giải thích rõ hơn xem nào. Anh chẳng hiểu nổi em đang nói gì cả.

NORA.

Em đã kiên nhẫn chờ đợi suốt tám năm trời; vì Chúa biết rõ, em thừa hiểu những điều kỳ diệu đâu có xảy ra hằng ngày. Thế rồi cơn hoạ nạn kinh hoàng này giáng xuống đầu em; và khi ấy em tràn trề tin tưởng rằng cuối cùng thì điều kỳ diệu cũng sắp sửa xuất hiện. Khi bức thư của Krogstad nằm ngoài kia, chưa một giây phút nào em mảy may tưởng tượng rằng anh lại đồng ý chấp nhận những điều kiện của gã đó. Em vô cùng chắc chắn rằng anh sẽ bảo với gã ta rằng: Cứ bêu rếu chuyện này ra cho thiên hạ thấy đi. Và khi chuyện đó đã rồi—

HELMER.

Vâng, rồi sao nữa?—khi anh đã đẩy vợ mình ra giữa sự xấu hổ và nhục nhã ư?

NORA.

Khi chuyện đó đã rồi, em vững vàng tin chắc rằng anh sẽ bước ra gánh vác tất cả mọi chuyện vào mình, và dõng dạc nói rằng: Chính tôi mới là kẻ có tội.

HELMER.

Nora—!

NORA.

Ý anh là em sẽ không bao giờ chấp nhận sự hy sinh đó từ phía anh ư? Không, dĩ nhiên là thế rồi. Nhưng những lời đảm bảo của em thì có giá trị gì khi đặt lên bàn cân so sánh với của anh chứ? Đó chính là điều kỳ diệu mà em vừa hy vọng lại vừa sợ hãi; và chính để ngăn chặn điều đó xảy ra mà em đã định tự vẫn.

HELMER.

Anh sẵn sàng làm việc ngày đêm vì em, Nora ạ—chịu đựng muôn vàn đau khổ và túng thiếu vì em. Nhưng đời nào có người đàn ông nào chịu hy sinh danh dự của mình vì người mình yêu chứ.

NORA.

Đó là điều mà hàng trăm ngàn người phụ nữ đã làm đấy thôi.

HELMER.

Ồ, em cứ suy nghĩ và ăn nói hệt như một đứa trẻ vô ý thức vậy.

NORA.

Có thể là thế. Nhưng anh thì chẳng suy nghĩ hay ăn nói giống như người đàn ông mà em có thể gắn kết cuộc đời mình vào được. Ngay khi nỗi sợ hãi của anh qua đi—và đó không phải là nỗi sợ cho những hiểm nguy đe dọa em, mà là sợ cho những gì có thể giáng xuống đầu anh—khi toàn bộ vụ việc đã lùi vào dĩ vãng, đối với anh thì mọi chuyện hệt như chưa từng có gì xảy ra cả. Vẫn y như trước đây, em tiếp tục là con chim sơn ca nhỏ bé của anh, là con búp bê của anh, và từ nay về sau anh sẽ càng chăm sóc dịu dàng gấp bội phần, bởi vì nó quá mỏng manh và dễ vỡ. [Đứng bật dậy.] Torvald—chính vào khoảnh khắc đó em bừng tỉnh nhận ra rằng suốt tám năm trời qua mình đã sống chung nhà với một kẻ xa lạ, và còn sinh cho hắn tới ba đứa con nữa—. Ôi, em không chịu nổi khi nghĩ đến điều đó! Em chỉ muốn xé tan xác mình ra thành từng mảnh nhỏ!

NORA.

[buồn bã]. Anh hiểu rồi, anh hiểu rồi. Một vực thẳm đã khoét sâu giữa chúng ta—không thể chối cãi được điều đó. Nhưng Nora, chẳng lẽ chúng ta không thể lấp đầy nó lại được sao?

NORA.

Với dáng vẻ hiện tại của em thế này, em không xứng đáng làm vợ anh đâu.

HELMER.

Trong anh vẫn có thừa khả năng để biến thành một con người hoàn toàn khác.

NORA.

Có lẽ thế—nếu con búp bê của anh bị tước đoạt khỏi tay anh.

HELMER.

Nhưng mà chia tay ư!—lại chia tay em á! Không, không, Nora, anh không tài nào tiếp thu nổi ý nghĩ đó.

NORA.

[bước ra phía bên phải lấy đồ]. Điều đó càng chứng tỏ rành rành rằng việc này bắt buộc phải làm. [Cô quay trở lại tay cầm theo áo choàng, mũ và một chiếc túi xách nhỏ đặt lên chiếc ghế cạnh bàn.]

HELMER.

Nora, Nora, đừng làm thế bây giờ! Đợi đến sáng mai đi em.

NORA.

[khoác áo choàng lên người]. Em không thể qua đêm trong phòng của một kẻ xa lạ được.

HELMER.

Nhưng chẳng lẽ chúng ta không thể sống ở đây giống như anh em một nhà hay sao—?

NORA.

[đội mũ lên đầu]. Anh thừa biết cách đó chẳng kéo dài được lâu đâu. [Quàng khăn quanh người.] Tạm biệt anh, Torvald. Em sẽ không gặp mấy đứa nhỏ nữa đâu. Em biết chúng đang được chăm sóc ở những bàn tay tốt hơn của em. Với tình trạng hiện tại của em thế này, em chẳng thể đem lại ích lợi gì cho chúng cả.

HELMER.

Nhưng một ngày nào đó, Nora—rồi sẽ có một ngày chứ?

NORA.

Làm sao em biết được cơ chứ? Em hoàn toàn mù tịt không biết tương lai mình sẽ ra sao nữa.

HELMER.

Nhưng em vẫn là vợ anh cơ mà, cho dù số phận em có trôi dạt về đâu đi nữa.

NORA.

Lắng nghe đây, Torvald. Em từng nghe nói rằng khi một người vợ ruồng bỏ tổ ấm của chồng, hệt như những gì em đang làm lúc này đây, thì anh ta sẽ được pháp luật giải phóng khỏi mọi nghĩa vụ đối với cô ấy. Dù thế nào đi nữa, em cũng xin tuyên bố giải phóng anh khỏi mọi nghĩa vụ của mình. Anh không được phép cảm thấy bản thân mình bị ràng buộc mảy may chút nào hết, cũng giống như em vậy. Phải có sự tự do hoàn toàn ở cả hai phía. Nhìn này, trả lại anh chiếc nhẫn đây. Đưa nhẫn của anh cho em đi.

HELMER.

Cả cái đó nữa ư?

NORA.

Cả cái đó nữa.

HELMER.

Nó đây.

NORA.

Thế mới phải chứ. Giờ thì mọi chuyện chính thức chấm hết rồi. Em để chìa khóa ở đây nhé. Mấy đứa hầu phòng thừa biết tường tận mọi ngóc ngách trong nhà này rồi—còn rành hơn cả em ấy chứ. Ngày mai, sau khi em rời đi, chị Christine sẽ tới đây thu dọn những món đồ riêng của em mà từ nhà đẻ em mang theo. Em sẽ nhờ gửi chúng theo sau.

HELMER.

Chấm hết rồi ư! Chấm hết thật rồi sao!—Nora, em sẽ chẳng bao giờ thèm nghĩ đến anh nữa thật à?

NORA.

Em biết chắc là mình sẽ còn hay nghĩ về anh, về các con và về ngôi nhà này nữa.

HELMER.

Anh có được phép viết thư cho em không, Nora?

NORA.

Không—tuyệt đối không. Anh không được phép làm thế.

HELMER.

Nhưng ít ra hãy để anh gửi chút gì đó giúp đỡ em—

NORA.

Không—tuyệt đối không—

HELMER.

Hãy để anh giúp em nếu em lâm vào cảnh túng thiếu.

NORA.

Không. Em không thể nhận bất cứ thứ gì từ một kẻ xa lạ.

HELMER.

Nora—chẳng lẽ anh mãi mãi chỉ là một kẻ xa lạ đối với em thôi sao?

NORA.

[xách túi lên]. À, Torvald, điều kỳ diệu tuyệt vời nhất trên đời phải xảy ra cơ.

HELMER.

Nói cho anh nghe điều kỳ diệu đó là gì đi!

NORA.

Cả anh và em đều phải thay đổi đến mức mà—. Ôi, Torvald, em không còn tin vào chuyện những điều kỳ diệu có thể xảy ra trên đời này nữa rồi.

HELMER.

Nhưng anh sẽ tin. Nói cho anh nghe đi! Thay đổi đến mức mà—?

NORA.

Rằng cuộc sống chung giữa chúng ta sẽ thực sự là một cuộc hôn nhân đích thực. Tạm biệt anh. [Cô bước ra ngoài qua hướng hành lang.]

HELMER.

[khuỵu xuống chiếc ghế cạnh cửa và vùi mặt vào hai bàn tay]. Nora! Nora! [Đưa mắt nhìn quanh rồi đứng phắt dậy.] Trống rỗng. Cô ấy đi mất rồi. [Một tia hy vọng lóe lên trong tâm trí anh.] Điều kỳ diệu tuyệt vời nhất trong tất cả—?

[Tiếng đóng cửa vang lên từ phía dưới cầu thang vọng lên.]