Phùng Ký Tài Tản Văn

Lượt đọc: 192 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Ai Cứu Tứ Bảo?

❊ ❊ ❊

Khi đến Mân Tây, một khao khát trong lòng tôi là được đến thăm Tứ Bảo. Tứ Bảo là quê hương khắc bản gỗ – nay chỉ còn lại hiếm hoi – của đất nước chúng ta, nơi phát nguồn của thuật in ấn nhân loại.

Mặc dù sử sách ghi chép về việc khắc bản gỗ ở Tứ Bảo rất ít ỏi. Thế nhưng nó lại nằm ở vùng nội địa Phúc Kiến, một trong những trung tâm khắc bản gỗ lớn thời nhà Tống, và chỉ cách Kiến An (nay là Kiến Ô), trọng trấn khắc bản gỗ thời trung đại, chừng trăm dặm. Hồi đó, những cuốn sách do nơi đây in ấn chắc hẳn phải là "bản Kiến" tuyệt mỹ khôn cùng nhỉ. Lịch sử của nó kết nối trực tiếp với nguồn cội in ấn khắc bản trong trẻo và sâu lắng của nước ta. Thế nên khi bước chân vào đó, trong tôi có một cảm giác tuyệt vời tựa như sắp bước vào đường hầm thời gian.

Thế nhưng, vừa đặt chân đến Tứ Bảo thì lại vô cùng thất vọng.

Không có nhà in sách, không có hiệu bán sách, y như những ngôi làng trấn ở nội địa bình thường khác. Hóa ra lịch sử lại vô tình đến thế! Đừng nhìn nó từng huy hoàng nhường nào. Khi lịch sử trôi qua, vậy mà lại chẳng để lại chút dấu vết; còn Tứ Bảo hiện tại đang trong quá trình đô thị hóa, đủ loại cửa hàng muôn hình vạn trạng mới mọc lên trong những năm gần đây đang chen chúc một cách lộn xộn, vô trật tự ở hai bên đường trấn nhỏ.

May nhờ chính quyền địa phương và một số người có tâm, đã dựng lên một cái sân nhỏ mang đặc trưng Mân Tây ở trung tâm Tứ Bảo, bên trong trưng bày lịch sử khắc bản gỗ Tứ Bảo cũng như các bản khắc cổ, sách cổ được thu thập từ khắp nơi, cùng đủ loại công cụ in sách, cắt giấy và đóng sách. Thế nhưng ở đây lại không có nhà nghiên cứu chuyên nghiệp, việc trưng bày cũng chỉ là trưng bày trên mặt phẳng, thiếu đi hàm lượng chiều sâu. Phải nói rằng họ có được nhãn quan văn hóa như vậy, bỏ ra ngần ấy công sức đã là điều không dễ dàng. Nhưng dẫu sao họ cũng không phải là chuyên gia. Cho nên đối với niên đại chính xác và đặc điểm của những bản khắc cổ này thì không tài nào nói rõ được. Điều khiến tôi ngạc nhiên là phòng trưng bày của quê hương khắc bản gỗ có lịch sử ngàn năm này lại chỉ bảo tồn được duy nhất một bộ sách hoàn chỉnh!

Còn về các hiệu sách theo kiểu dinh thự từ thời Minh Thanh hiện còn ở Tứ Bảo, số lượng khá lớn, ít nhất cũng phải trăm tòa. Hơn nữa phong cách kiến trúc đẹp đẽ kỳ lạ, bố cục vẫn như xưa, ngay cả cái chậu đá đựng mực năm xưa cũng được bày ở chỗ cũ. Mặc dù những hiệu sách này đã được liệt kê vào danh sách đơn vị bảo tồn văn vật trọng điểm toàn quốc, nhưng phần lớn đã biến thành khu nhà trọ lớn, khắp nơi chất đầy tạp vật sinh hoạt. Nhà cửa quá cũ kỹ, lâu năm không được tu sửa, đang cứ thế để mặc cho tàn lụi, mốc meo, mục nát và sụp đổ, chẳng có ai cũng chẳng có đủ sức lực để dọn dẹp chúng ra khỏi lớp bụi lịch sử dày đặc.

Có lẽ lịch sử của Tứ Bảo quá lâu đời, nên đã sớm qua đi thời kỳ hoàng kim đầy thế mạnh của mình.

In ấn khắc bản gỗ ở Phúc Kiến bắt đầu từ đời Đường. Sự phồn hoa thực sự của nó lại là do gặp được một cơ hội ngàn năm có một — đó chính là sau khi Biện Kinh thất thủ, nhà Tống dời về phương Nam, trung tâm văn hóa theo đó mà dịch chuyển về phía Nam. Ngành in ấn mang trọng trách truyền bá con chữ, ở vùng đất sản xuất giấy miền Nam thuộc Tây Bắc Phúc Kiến này đã nở rộ khắp nơi như cá gặp nước. Trong năm sáu trăm năm của hai triều đại Minh Thanh, sách vở của Kiến An đã phủ kín cả vùng đất Giang Nam. Ngay cả trang phục dân gian của phụ nữ nơi đây cũng liên quan đến việc in sách. Áo của họ là "tay áo tách rời". Mỗi khi in sách xong, họ liền tháo tay áo ra, giống như ống tay áo rời vậy. Hồi đó, mặc dù sách bản Huy và bản Kim Lăng rất thịnh hành, nhưng sách bản Kiến vẫn luôn trường thịnh không suy, từ suốt bao đời nay vẫn gánh vác sứ mệnh truyền bá văn hóa cho toàn thể quảng đại nhân dân vùng Giang Nam. Do đó, sự mộc mạc và sinh động của dân gian chính là đặc trưng chủ yếu của sách bản Kiến. Thế nhưng từ thế kỷ XIX trở đi, cùng với sự du nhập của ngành in chữ chì phương Tây, nghệ thuật khắc bản cổ dần dần suy tàn. Đáng tiếc là, khi loại văn hóa này lặng lẽ rút lui khỏi sân khấu lịch sử, chẳng những không có ai coi nó là di sản quý giá để bảo vệ lại còn trải qua kiếp nạn Cách mạng Văn hóa. Rất nhiều bản khắc cổ đã bị dùng làm hàng rào cho chuồng lợn, giống như những bản khắc tranh năm mới cổ ở vùng nông thôn Lô Đài, Thiên Tân từng được dùng làm ván giặt đồ. Cho đến thời kỳ kinh tế hàng hóa, những bản khắc cổ mang giá trị sưu tầm này lại trở thành đối tượng săn lùng của đám buôn đồ cổ. Những bản khắc sách với nét khắc đẹp đẽ mà tôi nhìn thấy trong các tiệm đồ cổ ở Long Nhạn, Tuyền Châu và Hạ Môn giá chưa tới hai mươi tệ một miếng. Mua một bộ "Nhị thập tứ hiếu" có tranh hoàn chỉnh ở Phàn Gia Viên, Bắc Kinh cũng chỉ khoảng một, hai nghìn tệ. Trong số đó có không ít là bị chảy nổi từ vùng Tứ Bảo ra! Bởi vì trong dân gian Tứ Bảo từ trước đến nay vẫn cất giấu một lượng lớn bản khắc gỗ. Thế nhưng cho dù chính quyền địa phương Tứ Bảo có đinh ninh rằng những bản khắc cổ này vô cùng quý giá và mất đi sẽ không tìm lại được, thì cũng không thể ra lệnh cho bách tính không được phép bán chứ.

Thế là, tôi nghĩ trách nhiệm này vẫn thuộc về chúng ta — cho dù ở châu Âu hay Nhật Bản và Hàn Quốc, những người làm công tác điều tra và sưu tầm dân gian này đều là các chuyên gia học giả. Họ giống như các học giả khảo cổ và chuyên gia sinh vật học, cũng như những nhân viên làm phim truyền hình và điện ảnh quay động vật hoang dã, vì sự nghiệp mà mình yêu mến đã tag trử lâu dài trong những vùng điền dã cô quạnh, lặng lẽ nghiên cứu thấu đáo và trọn vẹn từng loại văn hóa, sắp xếp lại một cách rõ ràng rành mạch. Thậm chí họ còn dùng chính cách thức đó để điều tra văn hóa dân gian của chúng ta nữa cơ. Hai mươi năm gần đây, trong lúc chúng ta mải mê lao ra biển lớn và hội nhập với thế giới, thì không ít học giả Nhật Bản, Hàn Quốc và châu Âu đã tiến hành điều tra và sưu tầm những nền văn hóa dân gian đang có nguy cơ mai một ấy ở những vùng quê rộng lớn của chúng ta rồi. Rất nhiều bản khắc gỗ bị thất lạc chính là bị họ mua đi từ trong dân gian. Chúng ta không cần phải trách cứ người khác. Ai bảo chúng ta vừa không có luật bảo vệ văn hóa dân gian, lại vừa rất ít người chịu bỏ ra công sức giống như họ chứ. Tôi nghĩ, nếu chúng ta có vài học giả nghiên cứu về khắc bản và in ấn cổ đến Tứ Bảo làm việc hai, ba năm, chẳng phải Tứ Bảo đã được cứu rồi sao? Chính quyền Tứ Bảo hiện tại muốn chỉnh lý và tu sửa các hiệu sách cổ, điều còn thiếu chính là sự hướng dẫn của chuyên gia. Nếu không có ai đến, tôi dám khẳng định các bản khắc gỗ trong dân gian Tứ Bảo sẽ nhanh chóng bị cuốn trôi sạch sẽ, những di tích liên quan ít nhiều cũng sẽ mai một đến cạn kiệt; quốc gia cổ đại từng phátزمminh ra nghệ thuật in ấn chúng ta đây sẽ không còn "bằng chứng sống" nào để mà nói tới nữa.

Vậy thì, ai sẽ cứu Tứ Bảo đây?

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ kanunu8.com
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 20 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.