[TIÊU DỀ]: Niềm vui khi trong ngực không sẵn trúc
Bạn tôi thấy tôi cúi đầu vẽ tranh, liền bảo phàm là việc gì cũng không thể vẹn cả đôi đường, hay là anh "bỏ văn theo vẽ" cho rồi. Tôi hỏi sao lại là "bỏ văn theo vẽ" mà không phải "bỏ vẽ theo văn"?
Bạn tôi nói: Cậu xem đấy — giấy trắng trải bàn, phóng búthuy sái (vẫy vùng), mực nước đẫm đà, đậm nhạt thấm đẫm, biến hóa vạn vàn, diệu kỳ khôn tả; hứng thú đa phần là do ngẫu nhiên, ý vị nhờ đó cũng vô cùng. Vẽ tranh tràn ngập những sự ngẫu nhiên như thế, lúc vẽ ắt sẽ tràn trề khoái cảm, bảo sao các họa sĩ phần lớn đều sống thọ sống lâu, tóc bạc mặt trẻ, chẳng biết tuổi già sắp đến; trong khi viết lách lại là chuyện cố ý làm ra, lục tìm ruột gan khô héo, vắt kiệt óc não, năm tháng cày bút, tổn hại dung nhan, dốc sạch tâm huyết, sớm già sớm bệnh, thường thì ngày ném bút cũng chính là lúc buông tay giã từ cõi đời!
Tôi nghe xong cười bảo, sai rồi! Cái gọi là lục tìm ruột gan khô héo, vắt kiệt óc não mà anh nói, chắc là chỉ những kẻ lỡ bước vào văn đàn ấy nhỉ. Viết lách tự nhiên phải gọt giũa tinh tế, cân nhắc từng chữ, lời không làm người kinh ngạc thề không thôi, thậm chí sáng tạo ra một thứ văn thể độc thuộc về mình, một giọng điệu, một cấu trúc câu chữ. Thật giống như tạo ra một vầng thái dương. Thế nhưng một khi đã tìm được trạng thái tự sự và phương thức câu chữ ấy, thì ví như vệ tinh bay vào quỹ đạo, lướt đi vô tư lự, không sức cản trong không gian màu xám bạc vô biên vô hạn. Vô số kỳ quan huyễn ảnh, ào ạt bay tới; những hành tinh sáng rực rỡ kia, chính là từng câu văn kỳ lạ mà phát sáng. Viết lách bước vào tâm thái mới là trạng thái tự do nhất; một khi anh khiến chính mình phải kinh ngạc, thế mới là đạt đến cảnh giới viết lách mê đắm nhất. Thoáng chốc, bay bổng tựa tiên nhân, tùy tâm sở dục, trước chẳng biết từ đâu mà bắt đầu, sau chẳng hiểu vì sao mà dừng lại. Giống như đi du lịch, mọi niềm vui đều nằm trong hành trình ngòi bút đi theo tâm hồn này. Tất cả những điều này, há chẳng giống như vẽ tranh — vừa tràn ngập ngẫu nhiên lại vừa tận hưởng sự ngẫu nhiên đó sao? Ai bảo viết lách chỉ là một hình thức tự trừng phạt tinh thần hay lao động như mang gánh nặng cho linh hồn?
Từ đó mà bàn, viết tản văn tùy bút, còn tuyệt hơn viết tiểu thuyết. Không cần phải chưng diện vàgiao đại cho nhân vật cốt truyện hư cấu, cũng chẳng cần tốn sức biến những thứ hư cấu thành ra đáng tin hơn cả sự thật. Chỉ cần lòng có ý thái, bút có tình phượng (tình cảm), buông cương phóng ngựa, thu chèo thả thuyền, hoa rơi tuyết bay, suối hoang chảy xiết, cứ để mặc tự nhiên. Kiểu viết này, không cần bố cục sắp đặt, cũng chẳng cần suy tính chu toàn, một khi đã đặt bút, cứ mặc cho tâm hồn được giải thoát và hiện lên; đại não càng có khoảng trống, dưới ngòi bút càng xuất hiện linh tính bất ngờ và kinh ngạc. Viết tiểu thuyết nên trong ngực sẵn trúc, viết tản văn tùy bút nên trong ngực không sẵn trúc. Trúc sinh ở nơi nào, sinh ở trong tâm hồn. Tình như mưa xuân, tưới gội rào rào, cành xanh lá biếc đong đầy mọc tràn ra hết, cho nên, từ xưa đến nay dưới tay các bậc danh gia đại sư, một bên là những tác phẩm đồ sộ, một bên là tản văn ngắn gọn; loại tản văn này, chân thực gần gũi, càng giống con người thật của họ hơn.
Thế nên tôi bảo với bạn tôi: Viết lách có nhiều niềm vui nhường ấy, sao tôi phải bỏ văn theo vẽ? Văn, là điều tôi muốn, vẽ, cũng là điều tôi muốn, cớ sao hai điều không thể kiêm đắc, vẹn cả đôi đường hay sao.