——Nhân chuyện The Bridges of Madison County bán chạy mà bàn lên
Cuốn tiểu thuyết viết về ngoại tình "The Bridges of Madison County" của Robert Waller thực sự là một cuốn sách bán chạy đúng nghĩa. Đầu tiên nó gây sốt ở châu Âu và Mỹ, sau đó vượt đại dương lan tỏa nhanh chóng đến các độc giả ở phương Đông. Vị đạo diễn lớn Meryl Streep đã thành công đưa nó lên màn ảnh rộng, góp phần thổi bùng ngọn lửa, làm cho cơn sốt này càng thêm nóng bỏng.
Cách đây không lâu, khi đại lục đang thịnh hành cuốn sách này, tôi đến Đài Loan và thấy "The Madison Bridges" (đây là một bản dịch tiếng Trung khác được xuất bản ở Đài Loan) ở Đài Bắc xuất hiện gần như khắp mọi nơi giống như trầu cau; sau đó đến Hong Kong, lại thấy nó được bày biện sáng trưng trên kệ sách bán chạy của các cửa hàng tự chọn. Một phóng viên tờ Mainichi Shimbun của Nhật Bản tìm đến tôi, tôi cứ tưởng cô ấy muốn hỏi cảm nhận về chuyến đi Đài Loan, nào ngờ vừa mở đầu cô ấy đã hỏi: "Anh cho rằng vì sao "The Bridges of Madison County" lại thịnh hành ở đại lục Trung Quốc?"
Tôi bảo, cô hỏi rất hay, vậy tôi sẽ nói cho cô biết nguyên nhân vì sao cuốn sách này bán chạy ở Mỹ cũng lại bán chạy ở Trung Quốc——đầu tiên, bản thân chủ đề của "The Bridges of Madison County" đã mang tính bán chạy cực kỳ. Một mối tình đảo lộn trời đất kéo dài bốn ngày trong cuộc đời bình dị, chừng đó thôi cũng đủ khơi gợi sự tò mò của con người. Nhất lại là một cuộc ngoại tình.
Ngoại tình là trải nghiệm mà rất nhiều người từng có. Đây là một sự cố tình cảm bất ngờ, cũng là một tình yêu chân thật nằm ngoài hôn nhân và gia đình, nhưng mặt khác lại xung khắc như nước với lửa với hôn nhân và gia đình; nó còn là một sự phản bội thiêng liêng, một sự báng bổ thuần khiết, một sự buông thả trong nỗi dằn vặt lương tâm. Những lựa chọn khác nhau tạo nên cái kết khác nhau, cùng một lựa chọn cũng sẽ vì con người khác nhau mà dẫn đến kết cục khác nhau——dù thế nào đi nữa, nó vẫn tràn đầy cuộc đấu tranh đau đớn giữa đạo đức lương tâm và bản tính con người.
Chủ đề này mãi mãi là một vấn đề. Thế nhưng điều thú vị là, đối mặt với cuốn tiểu thuyết về vấn đề này, tâm lý đọc, hay có thể nói là sự kỳ vọng khi đọc của độc giả phương Đông và phương Tây lại hoàn toàn khác biệt, thậm chí hoàn toàn trái ngược.
Đối với những người Trung Quốc đương đại vừa giãy giụa thoát khỏi sự kìm kẹp của truyền thống phong kiến, ngoại tình không chỉ là một bài toán khó trong đời sống tình cảm, mà còn là một bài toán khó về quan niệm đạo đức. Trong định kiến xã hội, nó luôn gắn liền với sự xấu hổ. Thế nên mọi người vẫn mong mỏi tìm kiếm từ một câu chuyện ngoại tình hoàn toàn mang phong cách phương Tây như "The Bridges of Madison County" một lời giải thích táo bạo, hợp tình hợp lý nhưng lại hoàn toàn trái ngược với truyền thống. Trao cho đời sống tự nhiên một không gian hoạt động lớn hơn, cởi trói cho tình dục, dành cho sự cố ý tình cảm này thêm một chút khoan dung, thấu hiểu, độ lượng và căn cứ, để tâm hồn được thanh thản. Thế nên cuốn sách này tất yếu sẽ đắt hàng.
Nào ngờ, những gì Waller viết lại không giống như những gì độc giả phương Đông kỳ vọng. Nó lại là một câu chuyện hoàn toàn trái ngược.
Waller không chắt lọc chất liệu từ một xã hội hiện đại phương Tây cởi mở về tình dục vốn đã phát sinh những căn bệnh AIDS tồi tệ, mà quay đầu lại, tìm kiếm nhân vật trong mô hình đời sống cũ kỹ của những năm sáu mươi. Bối cảnh câu chuyện lại được đặt tại vùng Iowa thuộc miền Trung nước Mỹ đầy khép kín. Tôi từng có thời gian ngắn sống ở đó vài tháng, hiểu rất rõ hình thái nhân văn cứng nhắc, lạc hậu của những thị trấn nông thôn vùng đó, trong khi nhân vật Francesca dưới ngòi bút của Waller rõ ràng lại là một người phụ nữ thôn quê vừa bảo thủ vừa cố chấp, điều này đã quyết định cái kết cô ấy chắc chắn phải đưa ra là một lựa chọn phi lãng mạn, thuận theo quán tính truyền thống, đồng thời cũng tạo nên cái kết bi kịch cho cuộc ngoại tình này.
Mặc dù Waller đã dùng phần lớn dung lượng và rất nhiều chi tiết để miêu tả sự chân thực và nên thơ của mối tình này, đồng thời ở phần kết đã dụng công tô đậm sự chung thủy son sắt đối với tình yêu của hai người trong cuộc, nhưng trong đó chỉ có sự thương cảm và đau đớn, chứ không hề có tiếng thét đòi tự do nhân tính hay sự phản kháng và lên án đối với luân lý truyền thống. Nó chấp nhận nỗi đau ngọt ngào ấy, giọt máu nở hoa và cái chết mỹ lệ. Đúng như bức thư di chúc mà Francesca để lại cho các con, cô cầu xin các con hãy coi người tình của cô là "một thành viên trong gia đình chúng ta". Cô đứng rất vững ở vị trí "gia đình" để đối mặt với tất cả những điều này. Do đó, cái kết của cuộc ngoại tình này thực chất lại mang một phương thức phương Đông cổ xưa: yêu chán rồi bỏ!
Hai nhân vật chính sau khi yêu đương cuồng nhiệt bốn ngày, lại lần lượt lùi về vị trí cuộc sống ban đầu của họ. Cuộc ngoại tình thoạt nhìn có vẻ hiện đại này, cuối cùng lại giống như một ngụ ngôn cổ xưa. Câu chuyện ngụ ngôn này, ở phương Đông vẫn là một cuộc sống đang hiện hữu, nhưng ở phương Tây thì đã vắng bóng quá lâu.
Tác phẩm của bất kỳ nhà văn nào trước hết cũng là viết cho những độc giả sử dụng cùng một thứ tiếng mẹ đẻ với mình. Câu chuyện mà Waller viết cho người phương Tây này, chắc chắn sẽ khiến độc giả phương Đông thất vọng.
Từ nguyên nhân bán chạy khác nhau của cuốn sách ở phương Đông và phương Tây, đã cho chúng ta thấy rằng, khi người phương Đông cố gắng tìm kiếm một tinh thần cởi mở hơn, thì phương Tây lại đang quay về, tìm kiếm những giá trị cổ điển đã bị bỏ quên. Xu hướng trái ngược này, nay hiện hữu khắp nơi trong thế giới.
Khi người phương Đông ồ ạt đổ vào thành thị, theo đuổi sự kích thích đô thị, thì người phương Tây lại quay về chốn thôn quê, hôn lên thiên nhiên xanh ngát; khi phương Đông đang tranh nhau coi những tòa nhà chọc trời là biểu tượng của hiện đại hóa, thì phương Tây lại bắt đầu lo lắng về việc những con quái vật xi măng lạnh lẽo này sẽ được dọn dẹp như thế nào trong tương lai; khi người phương Đông nhiệt tình chuộng những món đồ xinh xắn làm từ vật liệu nhân tạo như sợi hóa học, nhựa, chất dẻo, thì người phương Tây lại gần gũi trở lại với những chất liệu nguyên thủy như vải bông, gỗ, đất nung, da thuộc; khi ngày càng nhiều người phương Đông coi gia đình là chiếc cùm cổ xưa, thì ngày càng nhiều người phương Tây ngược lại xem gia đình là chốn nương thân ấm áp như chiêm bao nhưng cũng vô cùng mờ mịt...
Con người luôn lấy những thứ đã mất và chưa đạt được làm niềm khao khát để mà mòn mỏi theo đuổi. So sánh phương Đông và phương Tây như vậy, không khỏi khiến người ta nhớ đến hai câu thơ của Tagore:
Chim muông muốn làm một đám mây, mây trời muốn làm một cánh chim.
Từ bước chân quay về này của người phương Tây, ngoài tâm lý xã hội của họ ra, chúng ta còn nên nhận thức được điều gì? Để phương Đông đang tiến nhanh và bứt phá của chúng ta không đánh mất những gì quý giá trong tay, tránh đi vào vết xe đổ của người phương Tây.
Đây là những gì cuốn sách "The Bridges of Madison County" nói cho chúng ta trong sách, và cũng là những gì nó nói với tôi ngoài đời.