Nghệ thuật ghi nhớ chính là nghệ thuật tập trung chú ý.
Samuel Johnson
Đối với nhiều người, một trong những nỗi lo lớn nhất khi về già là mất trí nhớ. Tuy nhiên, sự thật là khả năng ghi nhớ của chúng ta không có giới hạn. Người lớn tuổi có thể phải mất nhiều thời gian hơn để nhớ ra điều gì đó, nhưng nếu ký ức vẫn còn thì vẫn có thể nhớ được, dù ở độ tuổi nào.
Thay vì mải lo nghĩ về những khoảnh khắc nhớ nhớ quên quên khi ngày càng lớn tuổi, chúng ta nên khắc ghi sâu những gì bản thân có thể thực hiện.
Có rất nhiều ví dụ điển hình về trí óc minh mẫn của các bậc cao niên.
Những công trình nghệ thuật tuyệt đỉnh của Michelangelo(*) ra đời khi ông ở độ tuổi 60, và ông vẫn tiếp tục tạo ra nhiều “siêu phẩm” mãi cho đến khi ông qua đời ở tuổi 89.
(*) Michelangelo là điêu khắc gia nổi tiếng nhất trong lịch sử nghệ thuật Công giáo thời kỳ Phục hưng ở Ý.
Faust, tác phẩm kịch nổi tiếng của Goethe(**) được hoàn thành khi ông 82 tuổi, chỉ 9 tháng trước khi ông qua đời.
(**) Goethe là một trong những vĩ nhân của nền văn chương thế giới. Ông là thi sĩ, nhà soạn kịch, tiểu thuyết gia, nhà khoa học, chính khách và triết gia lỗi lạc của Đức.
Thời hiện đại thì có Vera Stravinsky, một họa sĩ bậc thầy với nhân sinh quan: “Sống là một quá trình làm việc cần mẫn”. Bà vẽ tranh mỗi ngày cho đến khi qua đời ở tuổi 97, và trí nhớ vẫn minh mẫn cho đến tận ngày cuối đời.
Bác sĩ Paul Sherwood, người mà tôi quen, đến 90 tuổi vẫn còn hành nghề tại phố Harley, Luân Đôn. Ông vẫn làm việc năm ngày một tuần vì ông luôn xác tín với niềm tin rằng phải bận rộn thì mới có thể sống lâu.
Mẹ tôi, Jean Buzan, 90 tuổi là một trường hợp điển hình khác cho thấy bạn có thể đạt được điều gì khi sống năng động và yêu đời mỗi ngày. Bà tin chắc rằng nếu chúng ta tin tưởng bản thân và tiếp tục kích hoạt bộ não của mình thì chẳng những sẽ không già đi mà còn khỏe mạnh hơn.
Điều này cũng hoàn toàn đúng đối với trí nhớ của bạn, và các phương pháp được gợi ý trong chương sau sẽ chỉ cho bạn biết bạn có thể làm gì để cải thiện trí nhớ – dù bạn đang ở độ tuổi nào; nhưng trước hết, hãy bắt đầu bằng câu hỏi sau...
TRÍ NHỚ LÀ GÌ?
Trí nhớ...
... có thể là hồi ức về một ngày mưa trên bãi biển khi bạn còn là một đứa trẻ.
... có thể là khả năng viết thư mà không cần suy nghĩ xem phải cầm bút thế nào và trình bày ra sao.
... giúp cho những chữ đầu tiên vẫn lưu giữ trong đầu bạn ngay cả khi bạn đã đọc đến cuối câu…
Tóm lại, trí nhớ liên quan đến mọi điều bạn đã từng học hỏi hoặc trải nghiệm. Ký ức vẫn đang được hình thành và lưu giữ trong mỗi khoảnh khắc cuộc đời.
Bộ não giúp bạn ghi nhớ điều gì đó bằng cách tạo ra một loạt đường dẫn, gọi là dấu vết ký ức. Khi các kết nối thần kinh này bị “đứt đoạn” do lâu ngày không được sử dụng đến thì ký ức sẽ rơi vào quên lãng.
Ghi nhớ là một nhiệm vụ đa tầng và phức tạp diễn ra trong tất cả các khu vực của não bộ. Một số ký ức bị giới hạn trong một số khu vực nhất định, tuy nhiên hầu hết thì được lưu giữ trong mạng lưới tương tác rộng lớn hoặc thậm chí trong toàn bộ não. Có những ký ức dù “yên vị” tại một khu vực cụ thể nhưng cũng thường liên kết với nhiều khu vực khác.
Ban đầu, các nhà tâm lý học nghĩ rằng họ sẽ tìm ra được bằng chứng khoa học về việc mỗi ký ức được lưu giữ tại một vị trí riêng trong não. Họ nghĩ nếu có được những công cụ thích hợp thì đến một ngày, họ có thể xác định được nhóm tế bào thần kinh hay thậm chí là một tế bào thần kinh đơn lẻ đang lưu giữ một ký ức nào đó. Mặc dù thực sự có những phần của não bộ liên quan đến những kỹ năng đặc biệt, nhưng giờ đây chúng ta biết ngay cả những kỹ năng này cũng có mạng lưới liên kết linh hoạt. Thực vậy, hầu hết các ký ức dường như đều có khả năng kích thích toàn bộ trí não.
Phần lớn các ký ức đều linh hoạt thay đổi. Mỗi lần một ký ức nào đó được sử dụng thì nó lại thay đổi một chút. Ví dụ, khi bạn đi ăn nhà hàng, vỏ não trước trán (frontal cortex, phần lý luận của bộ não) sẽ tập hợp các chi tiết của sự kiện này thành một loại ký ức, hạch hạnh nhân (amygdala, trung tâm cảm xúc) sẽ “thổi” thêm cảm xúc, ý nghĩa vào những ký ức này. Nếu bạn nhớ đến những cảm xúc tuyệt vời trong buổi hẹn hò thì ký ức sẽ gắn với cảm xúc đẹp. Còn khi bạn biết người hẹn hò tối hôm trước đã “biến mất” cùng người khác, giờ đây khi cố nhớ lại bữa tối ấy, cảm xúc của bạn sẽ hoàn toàn khác. Ký ức được gắn với một cái nhãn khác, và vì vậy bạn sẽ nhớ về nó theo cách khác. Các giềng mối liên quan đến dấu vết ký ức ấy đã thay đổi.
BỘ NÃO LƯU GIỮ KÝ ỨC NHƯ THẾ NÀO?
Mặc dù nghiên cứu vẫn còn trong giai đoạn “trứng nước” nhưng một số nhà tâm lý học nghĩ rằng ngay cả những ký ức vụn vặt nhất cũng được lưu trữ trong các nhóm hoặc các mạng lưới tế bào thần kinh tại nhiều khu vực khác nhau trong bộ não chứ không chỉ tại một vị trí đơn lẻ nào. Thậm chí chúng còn có thể được lưu trữ trong hệ thống thần kinh bên ngoài bộ não. Khi bạn nhớ điều gì đó, tất cả các yếu tố sẽ được tập hợp tại nơi mà nhà thần kinh học Antonio Damasio gọi là “vùng hội tụ” – nằm gần mạng lưới tế bào thần kinh cảm giác, nơi ghi nhận những thông tin đầu tiên về sự kiện.
Ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy hồi hải mã (hippocampus) – nằm ngay chính giữa bộ não và tiếp xúc với cả hai bán cầu não – sẽ gởi các ký ức mới đến bộ não và tập hợp chúng lại khi cần. Điều thú vị là dường như hầu hết các hoạt động lưu trữ ký ức sẽ được thực hiện trong khi bạn ngủ. Tương tự với cách máy tính sao lưu dữ liệu tự động vào ban đêm, hồi hải mã gởi những ký ức trong ngày cho “trung tâm lưu trữ” khi bạn đang say ngủ và mơ – có lẽ đây là lý do vì sao một đêm ngon giấc rất cần thiết cho việc học.
Cuối cùng, chính tế bào thần kinh sẽ là nơi lưu trữ ký ức bằng cách phát sáng và tạo liên kết với các tế bào thần kinh khác. Mỗi ký ức là một hình thái phát sáng riêng biệt của các tế bào thần kinh, chứ không phải của một tế bào thần kinh đơn lẻ nào. Đó là một mạng lưới! Và như chúng ta đã biết, mỗi trải nghiệm mới sẽ làm cho một số liên kết mạnh lên và làm suy yếu một số liên kết khác. Sau khi trải nghiệm đó qua đi, những thay đổi sẽ nhanh chóng phai mờ nếu nó không hỗ trợ cho nhận thức dài hạn (long-term potentiation). Nhận thức dài hạn có nghĩa là khi một trải nghiệm được lặp lại càng nhiều thì mạng lưới thần kinh có liên quan sẽ càng mạnh, khiến cho ký ức ấy càng trở nên sâu sắc.
TRÍ NÃO DIỆU KỲ!
Suy nghĩ lạc quan giúp bạn lâu già
Ở Trung Quốc, người cao tuổi thường được kính trọng vì sự thông thái của họ, và quan niệm về “tuổi già” cũng không mang nghĩa tiêu cực như ở phương Tây. Thú vị là trong một nghiên cứu của Đại học Harvard, các nhà nghiên cứu đã so sánh hiệu năng ghi nhớ của một nhóm người đến từ Trung Quốc và một nhóm người đến từ Mỹ. Họ không tìm thấy sự khác biệt nào về khả năng ghi nhớ ở những người trẻ tuổi trong hai nhóm này. Tuy nhiên, trí nhớ của những người cao tuổi Trung Quốc vượt trội hơn hẳn những người Mỹ cao tuổi nhờ vào thái độ tích cực đối với tuổi tác. Tương tự, những người Mỹ có cái nhìn lạc quan về tuổi tác cũng có trí nhớ tốt hơn so với những người mang cái nhìn tiêu cực.
Bài học ở đây là: nếu bạn nghĩ rằng bạn ngày càng lú lẫn và sức mạnh trí não sẽ giảm sút khi về già thì điều bạn trông đợi sẽ trở thành hiện thực. Còn nếu bạn nghĩ rằng bạn sẽ bước vào “tuổi xế chiều” với sự thông thái và trí não sẽ “càng già càng cay” thì nhiều khả năng bạn sẽ đạt được điều này.
TRÍ NÃO DIỆU KỲ!
Bộ não tạo ra những ký ức lâu dài bằng cách nào?
Về cơ bản, ký ức là những nhóm tế bào thần kinh phát sáng cùng nhau theo cùng một mô thức. Bất cứ khi nào các mối liên kết được kích hoạt, chúng sẽ kết nối với nhau thành ký ức nhờ vào nhận thức dài hạn.
Khi neuron thứ nhất phát sáng, nó sẽ kích hoạt neuron “hàng xóm”. “Động tác” này sẽ kích hoạt các cơ quan thụ cảm ở neuron thứ hai tại điểm kết nối giữa hai neuron, khiến neuron thứ hai sẵn sàng phát sáng trong tương lai. Neuron thứ hai sẽ ở trạng thái chờ trong một vài ngày, và chỉ cần một tín hiệu le lói từ neuron thứ nhất thôi cũng có thể khiến nó bừng sáng.
Nếu tín hiệu đó xuất hiện liên tục thì mối liên kết giữa hai neuron này trở nên mạnh đến nỗi chúng sẽ luôn phát sáng cùng nhau. Khi chúng cùng phát sáng mạnh mẽ, sự kết hợp này có thể kích hoạt neuron bên cạnh. Nếu quá trình lặp đi lặp lại nhiều lần, neuron thứ ba cũng sẽ bị kéo vào nhóm, tạo thành một ký ức khó phai.
Phân loại trí nhớ
TRÍ NHỚ THÔNG QUA CÁC GIÁC QUAN (TRÍ NHỚ TẠM THỜI)
Trí nhớ thông qua các giác quan là dạng trí nhớ ngắn ngủi nhất. Đây là trí nhớ lưu giữ thông tin đầu vào từ tất cả các giác quan trong một thời gian ngắn. Tại bất kỳ thời điểm nào, khi có quá nhiều thông tin đầu vào, trí nhớ tạm thời chỉ giữ lại những thông tin đủ dài để bộ não có thể sắp xếp, phân loại theo mức độ hữu ích và bỏ đi tất cả những thông tin “thừa”. Điều này cho phép bạn tiếp tục nhìn thấy, nghe thấy và cảm nhận được sự vật, sự việc thêm một khoảng thời gian sau khi chúng diễn ra.
Trí nhớ tạm thời thông qua thị giác được gọi là trí nhớ hình ảnh. Ví dụ, bạn có thể dùng pháo hoa viết tên mình trong không khí vào ban đêm, nếu bạn viết đủ nhanh thì bạn có thể nhìn thấy ký tự cuối cùng trong khi mắt vẫn còn lưu giữ ký ức về ký tự đầu tiên.
Nếu bạn nghĩ rằng bạn không nghe rõ người kia vừa nói điều gì, rồi bỗng dưng nhớ ra, thì đấy là lúc trí nhớ tạm thời thông qua thính giác, hay trí nhớ âm thanh, đang hoạt động để “phát lại” những gì người kia nói.
TRÍ NHỚ NGẮN HẠN & TRÍ NHỚ DÀI HẠN
Bộ nhớ có thể làm việc trong ngắn hạn hoặc dài hạn. Trí nhớ ngắn hạn là quá trình bộ não lưu trữ thông tin trong vài giây, vài phút hay nhiều nhất là vài giờ. Loại trí nhớ này được sử dụng khi bạn tra số điện thoại trong danh bạ và chỉ nhớ đủ lâu để có thể bấm số trên điện thoại của bạn. Nó thực sự hữu ích trong các hoạt động hàng ngày, do đó nhiều nhà tâm lý học thích gọi nó là trí nhớ làm việc.
Dạng trí nhớ ngắn hạn này cho phép bạn lưu giữ phần đầu của câu nói trong đầu khi bạn lắng nghe phần còn lại. Nó cũng hoạt động như một bộ lọc, chỉ lưu lại những thông tin có vẻ quan trọng và “cấm cửa” tất cả các thông tin khác đang ồ ạt “đổ bộ” thông qua các giác quan.
Về mặt nào đó, trí nhớ làm việc khá giống với RAM máy tính – chỉ lưu giữ đủ dữ liệu để thực hiện nhiệm vụ và các dữ liệu sẽ biến mất ngay khi bạn tắt máy. Đối với loại trí nhớ này, các tế bào thần kinh có thể quản lý khá tốt các protein sẵn có trong các khớp thần kinh. Tuy nhiên, để lưu giữ ký ức trong khoảng thời gian dài, tế bào thần kinh phải tạo ra các protein mới. Những nghiên cứu gần đây chứng minh rằng sự tạo thành các protein này được kích hoạt bởi một protein có tên là CREB. Protein cực kỳ đặc biệt này dường như có liên quan đến hàng loạt những thay đổi dài hạn trong hoạt động của bộ não, chẳng hạn như điều chỉnh đồng hồ sinh học của cơ thể sau khi bạn đi máy bay.
TRÍ NHỚ RÕ RÀNG & TRÍ NHỚ TIỀM ẨN
Khi ký ức đã được lưu giữ trong một thời gian dài, bạn không cần phải cố nhắc nhớ về chúng. Một số ký ức trở nên rõ ràng, nghĩa là bạn có thể khơi dậy bất cứ lúc nào. Những ký ức dạng này bao gồm những kiến thức thực tế như tên gọi, địa điểm và ngày tháng. Đây là những ký ức phụ thuộc vào sự trao đổi qua lại giữa hồi hải mã và vùng phía trước não bộ – thùy thái dương. Những ký ức như thế này được tạo nên khá nhanh chóng, được tái hiện chóng vánh hoặc bị lãng quên – tựa như một thư viện khổng lồ có thể truy cập nhanh và dễ dàng thay đổi.
Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng có một số ký ức từ từ “bén rễ” và trở thành một phần của quá trình lập trình não bộ. Đây là những ký ức “ẩn”, có thể gây ảnh hưởng mà không cần bạn phải nhận thức về chúng. Tất cả những kỹ năng và thói quen bạn học được trong suốt cuộc đời là dạng trí nhớ này – đi lại, nói chuyện, ăn uống, cầm ly tách, đá bóng, vv. Cần phải có thời gian mới có được trí nhớ thường trực (procedural memories), hay còn gọi là “ngân hàng dữ liệu kỹ năng”. Bạn phải liên tục luyện tập các kỹ năng cho đến khi ký ức về chúng được hình thành. Một khi đã có được thì hiếm khi bạn phải nghĩ về chúng.
TRÍ NHỚ “BẬC THẦY”
Trong lịch sử nhân loại đã từng có nhiều người sở hữu trí nhớ cực kỳ siêu phàm. Themistocles, một người Hy Lạp cổ đại, có thể nhớ tên 20.000 công dân thành Athen. Tuy nhiên, trí nhớ của ông vẫn chưa là gì khi so với triết gia La Mã Seneca, người được tương truyền là có thể nhớ tên tất cả các công dân thành Rome.
Vào thế kỷ 17, Antonio Magliabechi – học giả nổi tiếng người Ý và là một người ham đọc sách – chịu trách nhiệm trông coi 40.000 cuốn sách trong thư viện của Đại Công tước xứ Tuscany ở Florence. Tương truyền là Magliabechi có khả năng thuộc lòng từng chữ một trong mỗi cuốn sách! Trí nhớ của ông phi thường đến nỗi câu chuyện về ông đã đến tai một tác giả. Vị tác giả này quyết định thử tài ông bằng cách cho ông đọc bản thảo của mình trong một khoảng thời gian rất ngắn rồi lấy lại. Sau đó vị tác giả giả vờ đã đánh mất nó và thỉnh cầu Magliabechi viết lại giúp ông tất cả những gì mà Magliabechi có thể nhớ được. Thật kinh ngạc, Magliabechi đã viết ra toàn bộ cuốn sách mà không sai sót một từ nào, kể cả dấu chấm câu.
Ngoài ra, một số người cũng có khả năng sử dụng trí nhớ làm việc của mình để thực hiện những phép tính đáng kinh ngạc. Vào thế kỷ 19, có một người tên là Johann Zacharias có thể tính nhẩm phép nhân hai con số có 20 chữ số trong vòng 6 phút. Năm 1980, Shakuntala Devi – một phụ nữ Ấn Độ – đã gây kinh ngạc khi có thể tính nhẩm phép nhân hai con số có 13 chữ số chỉ trong 28 giây. Ngay bây giờ, chỉ cần thử tính nhẩm phép nhân hai con số có 6 chữ số, bạn sẽ thấy trí nhớ của những người này... kinh khủng đến thế nào!
745629 x 456231
Ngày nay, Phần thưởng vinh quang sẽ được trao cho nhà vô địch về trí nhớ trong việc ghi nhớ số pi (22 chia cho 7). Khi Rajan Mahadevan, người Ấn Độ, nhớ đến 31.811 chữ số thập phân vào năm 1985, người ta nghĩ rằng chắc chẳng còn ai có thể nhớ được hơn thế. Nhưng sau đó người Nhật tỏ vẻ quan tâm đến “trò chơi” này. Năm 1987, Hideaki Tomoyori đã lập nên “chiến tích” khi có thể nhớ đến 40.000 chữ số thập phân của số pi. Năm 1995, Hiroyuki Goto đã nhớ đến 42.195 chữ số thập phân. Và năm 2005, Akira Haraguchi đã nâng con số này lên một mức đáng kinh ngạc – 83.431 chữ số!
TRÍ NHỚ SỰ KIỆN
Các nhà tâm lý học đôi khi phân chia trí nhớ rõ ràng thành hai loại: trí nhớ sự kiện và trí nhớ ngữ nghĩa. Trí nhớ sự kiện là trí nhớ “đa phương tiện”. Chúng chứa những kỷ niệm, ký ức trong toàn bộ “phân cảnh” cuộc đời bạn, trên mọi phương diện – ngày đầu tiên đi học, buổi đi chơi tối chủ nhật tuần vừa rồi, cảnh vật, âm thanh, mùi vị, đoạn đối thoại, và rất nhiều thứ “hằm bà lằng” khác. Thường thì bạn có thể nhớ tất cả những gì liên quan đến phân cảnh đó nếu bạn hồi tưởng lại. Những ký ức như thế này cần tới sự kết nối từ khắp mọi phần trong bộ não.
Hầu hết những ký ức dạng này đều phai mờ dần theo thời gian, và đòi hỏi rất nhiều nỗ lực mới có thể tái hiện một cách chi tiết. Thông thường, trí nhớ sẽ thay đổi – do bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, kể cả tâm trạng như sợ hãi, căng thẳng – và chúng ta sẽ nhớ lại sự việc theo những cách khác nhau trong từng giai đoạn khác nhau của cuộc sống. Những trải nghiệm sâu đậm nhất gần như không thể “dập tắt”, không thể phai mờ trong tâm trí, trong khi những sự việc xảy ra thường nhật lại sớm nhạt nhòa, dễ rơi vào quên lãng.
TRÍ NHỚ DUY NHẤT
Những phân cảnh đặc biệt mãnh liệt dường như làm cả bộ não bừng sáng lên giống như ngọn đèn flash. Chúng khiến cho các tế bào thần kinh phát sáng khắp não bộ, đến độ mỗi một chi tiết nhỏ nhặt, vụn vặt nhất cũng không thể nào quên.
Ký ức duy nhất là ký ức cá nhân về những khoảnh khắc tình cảm, chẳng hạn như ngày đầu tiên bạn đến trường hay nụ hôn đầu đời. Cũng có một số ký ức chung liên quan đến nhiều người, ví dụ như chiến thắng của đội tuyển quốc gia trong một sự kiện thể thao.
TRÍ NHỚ NGỮ NGHĨA
Trí nhớ ngữ nghĩa là ký ức về những đoạn thông tin riêng biệt – sự việc, ý kiến và đối tượng. Việc biết Paris là thủ đô của nước Pháp là một ký ức ngữ nghĩa, còn chuyến đi thăm Paris là một ký ức sự kiện. Có thể nhờ chuyến đi thăm Paris mà bạn nhớ rằng Paris là thủ đô của nước Pháp. Điều đó có nghĩa là trí nhớ ngữ nghĩa và trí nhớ sự kiện có thể kết hợp, đan xen nhau.
Tuy nhiên, đáng ngạc nhiên là một nghiên cứu mới đây về những đứa trẻ bị chứng mất trí nhớ mãn tính do hồi hải mã bị thương tổn đã tiết lộ một sự khác biệt nổi bật. Nhà thần kinh học Faraneh Vargha-Khadem phát hiện ra rằng trong khi thương tổn ở hồi hải mã tước đi những ký ức sự kiện của nhóm trẻ này thì trí nhớ ngữ nghĩa của chúng không hề bị ảnh hưởng. Mặc dù những đứa trẻ này có thể viết và đọc tốt, cũng như có đầu óc phân tích thông tin tốt như các bạn cùng lớp, nhưng chúng lại không thể nhớ được chương trình truyền hình vừa mới xem. Dường như vai trò của hồi hải mã là làm cho kết nối giữa các dấu vết ký ức còn sót lại trong những phần khác nhau của bộ não được mạnh thêm.
Sự linh hoạt của trí nhớ
Bộ nhớ hoạt động linh hoạt ngoài sức tưởng tượng của chúng ta.
Martha Curtis là một nghệ sĩ vĩ cầm trẻ người Mỹ. Khi trưởng thành, Martha bị chứng động kinh, tình trạng của cô tệ đến nỗi các bác sĩ quyết định loại bỏ một phần não, phần chịu trách nhiệm đối với các cơn co giật của cô. Vấn đề là bộ phận đó có liên quan đến khả năng cảm thụ âm nhạc.
Ban đầu, các bác sĩ phẫu thuật cắt bỏ đi một phần nhỏ vì lo ngại rằng Martha sẽ mất đi năng khiếu âm nhạc. Cuối cùng, họ buộc phải cắt bỏ toàn bộ vùng tổn thương để chặn đứng cơn co giật. Kinh ngạc thay, dù cuộc phẫu thuật đã chấm dứt hẳn các cơn co giật nhưng không hề gây ảnh hưởng gì đến năng khiếu âm nhạc của Martha – cô vẫn chơi đàn hay như trước đây. Hóa ra, khi Martha học chơi vĩ cầm thuở bé, não của cô đã tự thay đổi và gởi những ký ức về năng khiếu của cô đến một khu vực khác không bị tổn thương trong bộ não.
Sự linh hoạt này chỉ là một ví dụ nhỏ về sức mạnh tuyệt vời của não bộ. Chương tiếp theo sẽ xem xét cách thức vận dụng sức mạnh này để cải thiện trí nhớ của bạn – dù bạn đang ở độ tuổi nào!