Ở thị trấn Savathi, không một đứa trẻ nào là không biết tên vị Phật đấng tôn kính, và mọi gia đình đều sẵn sàng đổ đầy bát khất thực của các đệ tử Gotama, những người lặng lẽ đi xin ăn. Gần thị trấn là nơi nghỉ ngơi ưa thích của Gotama, khu rừng Jetavana, do phú thương Anathapindika, một tín đồ thuần thành của đấng tôn kính, dâng cúng cho ngài và tăng đoàn.
Mọi lời kể và chỉ dẫn mà hai chàng đạo sĩ trẻ nhận được trên hành trình tìm kiếm nơi ở của Gotama đều hướng họ về vùng đất này. Và khi đến Savathi, ngay tại ngôi nhà đầu tiên trước cửa mà họ dừng chân để khất thực, thức ăn đã được dâng lên cho họ; họ đón nhận thức ăn ấy, và Siddhartha liền hỏi người phụ nữ vừa trao phẩm vật:
“Thưa vị ân nhân từ tâm, chúng tôi muốn biết nơi ngài Phật đang trú ngụ, vị đáng kính nhất, bởi chúng tôi là hai tu sĩ Samana đến từ rừng thẳm để được diện kiến ngài, bậc đã viên thành, và lắng nghe chánh pháp từ kim khẩu của ngài.”
Người phụ nữ đáp: “Quả thật, các vị Samana rừng sâu đã tìm đúng chỗ rồi đấy. Các vị nên biết rằng, đấng tôn kính đang trú ngụ tại Jetavana, trong khu vườn của Anathapindika. Tại đó, các lữ khách sẽ có chỗ qua đêm, vì nơi này rộng rãi đủ cho vô số người đổ về đây để lắng nghe chánh pháp từ kim khẩu của ngài.”
Điều này khiến Govinda vô cùng hạnh phúc, chàng hân hoan thốt lên: “Hay quá, vậy là chúng ta đã đến đích, và con đường của chúng ta đã đi đến hồi kết! Nhưng xin hãy cho chúng tôi biết, thưa mẹ của các lữ khách, bà có biết Phật không, bà đã từng tận mắt nhìn thấy ngài chưa?”
Người phụ nữ đáp: “Ta đã nhìn thấy ngài rất nhiều lần, đấng tôn kính ạ. Đã bao ngày qua, ta thấy ngài lặng lẽ bước đi qua các con hẻm trong bộ y vàng, lặng lẽ đưa bát khất thực trước cửa các nhà, rồi rời đi với chiếc bát đã đầy.”
Govinda say sưa lắng nghe, lòng muốn hỏi và nghe thêm nhiều điều nữa. Nhưng Siddhartha giục chàng lên đường. Họ cảm ơn rồi rời đi, hầu như chẳng cần phải hỏi đường, bởi có rất nhiều lữ khách cũng như các tu sĩ thuộc cộng đoàn của Gotama đang trên đường hướng về Jetavana. Và khi họ đến nơi vào lúc trời tối, xung quanh là tiếng người đến liên tục, tiếng reo hò, tiếng trò chuyện của những kẻ đang tìm kiếm và được bố trí chỗ trú ẩn. Hai vị Samana, vốn đã quen với đời sống rừng rỗi, nhanh chóng tìm được một chỗ nghỉ ngơi mà không gây chút tiếng động nào, rồi an tọa ở đó cho đến sáng.
Khi bình minh ló dạng, họ không khỏi kinh ngạc khi chứng kiến một đám đông đông đảo các tín đồ và những kẻ tò mò đã qua đêm tại đây. Trên mọi lối mòn của khu rừng kỳ diệu, các tu sĩ trong bộ y vàng đang đi lại; dưới tán cây, họ ngồi rải rác đây đó trong trạng thái thiền định thâm sâu, hoặc đàm đạo về những vấn đề tâm linh. Những khu vườn râm mát trông chẳng khác nào một thành phố đông đúc người qua lại, nhộn nhịp như đàn ong vỡ tổ. Phần lớn các tu sĩ đều cầm bát khất thực đi ra ngoài thị trấn để thu nhận thức ăn cho bữa trưa, cũng là bữa ăn duy nhất trong ngày. Bản thân Phật, đấng giác ngộ, cũng có thói quen đi khất thực vào buổi sáng như thế.
Siddhartha nhìn thấy ngài, và chàng nhận ra ngay lập tức, cứ như thể có một vị thần đang chỉ lối cho chàng vậy. Chàng nhìn thấy ngài, một con người bình dị trong tấm y vàng, tay nâng bát khất thực, lặng lẽ bước đi.
“Nhìn kìa!” Siddhartha khẽ nói với Govinda. “Chính vị này là Phật.”
Govinda chăm chú nhìn vị tu sĩ mặc y vàng, trông ngài chẳng có gì khác biệt so với hàng trăm vị tu sĩ khác. Và chẳng mấy chốc, Govinda cũng nhận ra: Đây chính là ngài. Họ bèn bước theo và quan sát ngài.
Phật tiếp tục bước đi, khiêm nhường và chìm đắm trong suy tư; gương mặt điềm tĩnh của ngài không vui cũng chẳng buồn, dường như đang nở một nụ cười kín đáo và hướng nội. Với nụ cười ẩn giấu, tĩnh lặng, bình thản, có đôi nét giống như một đứa trẻ khỏe mạnh, Phật bước đi, khoác y và đặt bàn chân xuống đúng theo từng quy chuẩn chính xác y như tất cả các đệ tử của ngài. Thế nhưng, gương mặt và dáng đi của ngài, ánh mắt khép hờ tĩnh lặng, bàn tay buông thõng nhẹ nhàng và thậm chí từng ngón tay trong bàn tay buông thõng ấy đều biểu lộ sự bình an, biểu lộ sự viên mãn, chẳng mưu cầu, chẳng bắt chước, thở nhẹ nhàng trong một sự tĩnh lặng bất diệt, trong một ánh sáng bất diệt, trong một sự bình an bất khả xâm phạm.
Cứ thế, Gotama bước về hướng thị trấn để khất thực, và hai vị Samana nhận ra ngài hoàn toàn nhờ vào sự viên mãn của tĩnh lặng, nhờ vào dáng vẻ an nhiên, nơi không hề có sự tìm kiếm, không ham muốn, không bắt chước, không một chút gượng gạo nào hiện hữu, chỉ có ánh sáng và sự bình an.
“Hôm nay, chúng ta sẽ được nghe chánh pháp từ kim khẩu của ngài,” Govinda nói.
Siddhartha không đáp. Chàng cảm thấy rất ít sự tò mò đối với chánh pháp, chàng không tin rằng những lời ấy sẽ dạy cho mình điều gì mới mẻ; bởi cũng giống như Govinda, chàng đã được nghe đi nghe lại nội dung những lời dạy của vị Phật này qua những lời kể lại dù chỉ là thông tin từ tay thứ hai hay thứ ba. Thế nhưng, chàng vẫn chăm chú nhìn vào đầu, bờ vai, đôi bàn chân của Gotama, nhìn cánh tay đang buông thõng tĩnh lặng của ngài; và chàng có cảm giác như thể từng đốt xương trên mỗi ngón tay của bàn tay ấy chính là hiện thân của chánh pháp, đang nói về chánh pháp, đang thở ra chánh pháp, đang tỏa ra hương thơm của chánh pháp, đang ánh lên sự thật. Con người này, vị Phật này rất đỗi chân thật từ trong cử động của ngón tay cuối cùng. Con người này là một bậc thánh nhân. Chưa bao giờ Siddhartha tôn kính một con người đến thế, chưa bao giờ chàng yêu mến một con người nhiều như đối với vị này.
Cả hai đi theo Phật cho đến khi ngài vào thị trấn rồi mới lặng lẽ quay về, bởi bản thân họ dự định sẽ nhịn ăn trong ngày hôm nay. Họ thấy Gotama trở về — lượng thực phẩm ngài dùng thậm chí còn chẳng đủ làm thỏa mãn sự thèm ăn của một chú chim — và họ thấy ngài lui vào bóng râm của những tán cây xoài.
Nhưng vào buổi chiều, khi cái nóng dịu dần và mọi người trong trại bắt đầu nhộn nhịp tụ họp lại xung quanh, họ đã nghe Phật thuyết pháp. Họ nghe thấy giọng nói của ngài; đó cũng là một giọng nói viên mãn, mang sự điềm tĩnh tuyệt đối, đong đầy bình an. Gotama giảng dạy về khổ đau, về nguồn gốc của khổ đau, về con đường chấm dứt khổ đau. Lời giảng trầm tĩnh và rõ ràng của ngài cứ thế tuôn chảy. Đời là bể khổ, thế gian ngập tràn khổ đau, nhưng sự giải thoát khỏi khổ đau đã được tìm thấy: sự giải thoát ấy đạt được bởi kẻ nào bước đi trên con đường của Phật. Với chất giọng dịu dàng nhưng vô cùng quả quyết, đấng tôn kính cất lời, giảng dạy về bốn thánh đế, giảng dạy về con đường tám nhánh; ngài kiên nhẫn đi theo lối giảng dạy quen thuộc qua các ví dụ và sự lặp lại. Giọng ngài sáng ngời và tĩnh lặng lơ lửng phía trên những thính giả, tựa như một thứ ánh sáng, tựa như bầu trời đầy sao.
Khi Phật — lúc này màn đêm đã buông xuống — kết thúc bài pháp, rất nhiều lữ khách bước lên xin được gia nhập cộng đoàn, tìm kiếm sự nương náu nơi chánh pháp. Và Gotama đã chấp thuận họ bằng lời: “Các ngươi đã lắng nghe chánh pháp thấu đáo, đó là một cơ duyên lành. Vậy hãy gia nhập cùng chúng ta và bước đi trong sự thánh thiện, để chấm dứt mọi khổ đau.”
Nhìn kìa, bấy giờ Govinda, kẻ vốn rụt rè, cũng bước lên và thốt rằng: “Con cũng xin nương náu nơi đấng tôn kính và chánh pháp của ngài,” chàng xin được gia nhập vào hàng ngũ đệ tử và đã được chấp thuận.
Ngay sau đó, khi Phật đã lui về nghỉ ngơi qua đêm, Govinda liền quay sang Siddhartha và sốắng sắng nói: “Siddhartha, ta không có quyền trách cứ cậu. Cả hai chúng ta đều đã được nghe đấng tôn kính, cả hai đều đã thấu triệt chánh pháp. Govinda đã nghe chánh pháp, đã nương náu vào đó. Còn cậu, người bạn kính yêu của tôi, chẳng lẽ cậu không muốn bước đi trên con đường giải thoát hay sao? Cậu còn muốn chần chừ gì nữa, cậu còn muốn chờ đợi đến bao giờ?”
Siddhartha bừng tỉnh như thể vừa chìm trong giấc ngủ khi nghe những lời của Govinda. Chàng đăm đăm nhìn vào mặt Govinda một hồi lâu. Rồi chàng thốt lên điềm tĩnh, bằng một giọng không chút mỉa mai: “Govinda, bạn của tôi, giờ đây cậu đã bước bước này, giờ đây cậu đã chọn con đường ấy. Xưa nay, hỡi Govinda, cậu vẫn luôn là bạn của tôi, cậu vẫn luôn bước chậm hơn tôi một bước. Đã bao lần tôi tự hỏi: Liệu có khi nào Govinda tự mình bước đi một bước, không cần đến tôi, xuất phát từ chính tâm hồn mình? Nhìn kìa, giờ đây cậu đã trưởng thành thành một người đàn ông và đang tự mình lựa chọn con đường đi. Tôi cầu mong cậu sẽ đi hết con đường ấy đến tận cùng, hỡi người bạn của tôi, cầu mong cậu sẽ tìm thấy sự giải thoát!”
Govinda vẫn chưa hoàn toàn hiểu hết, bèn lặp lại câu hỏi với giọng đầy sốt ruột: “Hãy nói cho rõ đi, tôi van cậu, người bạn thân mến! Hãy nói cho tôi biết — vì mọi chuyện không thể khác được — rằng cậu, người bạn uyên bác của tôi, cũng sẽ quy y nơi đấng tôn kính Phật chứ!”
Siddhartha đặt tay lên vai Govinda: “Cậu đã không nghe rõ lời chúc lành của tôi dành cho cậu, hỡi Govinda. Tôi xin nhắc lại: Tôi cầu mong cậu sẽ đi hết con đường ấy đến tận cùng, cầu mong cậu sẽ đạt được sự giải thoát!”
Khoảnh khắc ấy, Govinda nhận ra người bạn của mình đã rời xa mình, và cậu bắt đầu bật khóc.
“Siddhartha!” cậu nghẹn ngào kêu lên.
Siddhartha ân cần bảo: “Đừng quên, hỡi Govinda, rằng giờ đây cậu đã là một vị Samana của Phật! Cậu đã từ bỏ mái ấm và các bậc sinh thành, từ bỏ nguồn cội và sản cơ, từ bỏ ý chí tự do, từ bỏ mọi tình bằng hữu. Đó là những gì chánh pháp đòi hỏi, đó là điều đấng tôn kính mong muốn. Đó cũng là điều chính cậu đã tự nguyện chọn lựa. Ngày mai, hỡi Govinda, tôi sẽ rời xa cậu.”
Hai người bạn tiếp tục đi dạo trong khu rừng suốt một thời gian dài; họ nằm dài ở đó qua một đêm dài đằng đẵng mà không tài nào chợp mắt được. Và hết lần này đến lần khác, Govinda cứ nài nỉ người bạn của mình hãy nói cho cậu biết vì sao hắn lại không muốn nương náu vào giáo lý của Gotama, hắn tìm thấy lỗi lầm gì ở giáo lý ấy. Thế nhưng, Siddhartha luôn gạt đi và nói rằng: “Hãy bằng lòng đi, hỡi Govinda! Giáo lý của đấng tôn kính vô cùng tốt đẹp, làm sao tôi có thể tìm thấy lỗi lầm nào trong đó chứ?”
Sáng tinh mơ, một đệ tử của Phật, một trong những vị đại lão tăng, đi vòng quanh khu vườn và gọi tất cả những ai vừa xuất gia quy y chánh pháp đến bên mình, để khoác lên họ chiếc y vàng và truyền dạy cho họ những giáo lý cùng bổn phận sơ khởi của vị trí mới. Bấy giờ Govinda dứt áo ra đi, ôm chầm lấy người bạn thuở niên thiếu một lần nữa rồi theo chân các tân tăng rời đi.
Còn Siddhartha một mình bước đi giữa khu rừng, chìm đắm trong suy tưởng.
Rồi tình cờ chàng gặp Gotama, đấng tôn kính, và khi chàng cung kính cúi chào, ánh mắt của Phật đượm vẻ hiền từ và điềm tĩnh đến nhường nào, chàng thanh niên bèn lấy hết can đảm cất lời xin phép đấng đáng kính cho phép mình được thưa chuyện. Đấng tôn kính lặng lẽ gật đầu ưng thuận.
Siddhartha cất lời: “Hôm qua, thưa đấng tôn kính, con đã diễm phúc được lắng nghe chánh pháp diệu kỳ của ngài. Cùng với người bạn của mình, con đã lặn lội từ chốn xa xôi đến đây để được nghe chánh pháp của ngài. Và giờ đây, người bạn của con đã ở lại cùng tăng đoàn của ngài, cậu ấy đã quy y nơi ngài. Còn con, con sẽ tiếp tục bước chân hành hương của mình.”
“Tùy ý cậu thôi,” đấng đáng kính lịch sự đáp.
“Lời thưa của con quá ư mạo muội,” Siddhartha tiếp lời, “nhưng con không muốn rời xa đấng tôn kính khi chưa thành thật bày tỏ những suy nghĩ của lòng mình. Liệu đấng đáng kính có phiền nếu lắng nghe con thêm một lát nữa chăng?”
Phật lặng lẽ gật đầu đồng ý.
Siddhartha thưa rằng: “Có một điều, thưa đấng tối tôn, con ngưỡng mộ nhất trong chánh pháp của ngài. Mọi điều trong chánh pháp của ngài đều vô cùng sáng tỏ, đều đã được chứng minh; ngài bày tỏ thế gian như một chuỗi mắt xích hoàn hảo, một chuỗi mắt xích chưa từng và không bao giờ bị đứt đoạn, một chuỗi mắt xích vĩnh hằng mà các vòng nối chính là nhân và quả. Chưa từng có ai nhìn nhận điều này rõ ràng đến thế; chưa từng có ai trình bày nó một cách không thể chối cãi đến thế; quả thật, trái tim của mọi người Bà-la-môn đều phải đập mạnh hơn vì tình yêu mến một khi họ nhìn thấy thế gian qua chánh pháp của ngài kết nối với nhau một cách hoàn hảo, không một kẽ hở, trong suốt tựa pha lê, không phụ thuộc vào sự ngẫu nhiên, chẳng lệ thuộc vào các vị thần. Dù nó là thiện hay ác, dù việc sống theo đó là khổ đau hay hạnh phúc, con không muốn bàn tới, có lẽ điều ấy không thực sự cốt lõi — nhưng tính đồng nhất của thế gian, rằng mọi sự việc diễn ra đều có sự liên kết, rằng những điều lớn lao hay nhỏ bé đều được bao trùm bởi cùng một thứ lực lượng của thời gian, bởi cùng một quy luật nhân quả, của sự sinh thành và diệt vong, đó chính là điều đang tỏa sáng rực rỡ từ chánh pháp tôn quý của ngài, hỡi bậc viên thành. Thế nhưng, chiếu theo chính chánh pháp của ngài, tính duy nhất và chuỗi trình tự tất yếu ấy của vạn vật vẫn bị đứt gãy tại một nơi, qua một kẽ hở nhỏ bé, thế giới thuần nhất này bị xâm nhập bởi một cái gì đó xa lạ, một cái gì đó mới mẻ, thứ chưa từng tồn tại trước đó, và là thứ không thể hiển thị cũng chẳng thể chứng minh: đó chính là giáo lý của ngài về sự vượt thoát thế gian, về sự giải thoát. Thế nhưng với kẽ hở nhỏ bé ấy, với vết nứt nhỏ bé này, toàn bộ quy luật vĩnh hằng và đồng nhất của thế giới lại một lần nữa vỡ vụn và trở nên vô nghĩa. Xin ngài hãy lượng thứ cho con vì đã dám bày tỏ mối hoài nghi này.”
Gotama lặng lẽ lắng nghe, nét mặt không mảy may dao động. Bấy giờ, bậc viên thành cất lời bằng giọng nói hiền từ, lịch thiệp và rành mạch của ngài: “Cậu đã lắng nghe chánh pháp, hỡi người con của dòng Bà-la-môn, và thật may mắn cho cậu khi đã suy ngẫm về nó sâu sắc đến vậy. Cậu đã tìm thấy một kẽ hở trong đó, một lỗi lầm. Cậu nên tiếp tục suy ngẫm thêm về điều này. Nhưng hãy cảnh giác, hỡi kẻ đi tìm tri thức, trước vũng lầy của những quan kiến và những cuộc tranh luận về câu chữ. Các quan kiến vốn chẳng có trọng lượng gì, chúng có thể đẹp đẽ hoặc xấu xí, khôn ngoan hay ngốc nghếch, bất cứ ai cũng có thể ủng hộ hoặc vứt bỏ chúng. Nhưng chánh pháp mà cậu vừa nghe từ ta không phải là một quan kiến, và mục đích của nó không phải là để giải thích thế gian cho những kẻ tìm kiếm tri thức. Chúng có một mục đích khác; mục đích của chúng là sự giải thoát khỏi khổ đau. Đó là những gì Gotama giảng dạy, ngoài ra không có gì khác.”
“Con cầu mong đấng tôn kính không vì thế mà giận con,” chàng thanh niên nói. “Con không thưa với ngài những điều này để tranh luận với ngài, để cãi vã về câu chữ. Ngài thực sự đúng, các quan kiến chẳng có giá trị là bao. Nhưng xin cho con được nói thêm điều này: Con chưa từng hoài nghi ngài dù chỉ trong một khoảnh khắc. Con chưa từng nghi ngờ dù chỉ một giây rằng ngài chính là Phật, rằng ngài đã chạm đến đích đến, đích đến tối cao mà biết bao nhiêu ngàn người Bà-la-môn và những người con của Bà-la-môn đang hướng về. Ngài đã tìm thấy sự giải thoát khỏi cái chết. Nó đến với ngài trong hành trình tự tìm kiếm của chính ngài, trên con đường của riêng ngài, thông qua tư duy, qua thiền định, qua sự thấu ngộ, qua ánh sáng giác ngộ. Nó không đến với ngài thông qua những lời giáo lý! Và — theo suy nghĩ của con, thưa đấng tôn kính — sẽ chẳng có ai đạt được sự giải thoát thông qua giáo lý cả! Ngài sẽ không thể truyền đạt và nói cho bất cứ ai biết được, thưa đấng đáng kính, bằng ngôn từ và qua chánh pháp những gì đã xảy ra với ngài trong giờ phút giác ngộ ấy! Chánh pháp của vị Phật giác ngộ chứa đựng rất nhiều điều, nó dạy cho nhiều người biết sống ngay chính, biết tránh xa điều ác. Nhưng có một điều mà chánh pháp quá đỗi sáng suốt, quá đỗi đáng kính này không hề chứa đựng: đó là nó không chứa đựng mầu nhiệm về những gì mà chính đấng tôn kính đã tự mình trải nghiệm, một mình ngài giữa hàng trăm ngàn người. Đó là những điều con đã suy ngẫm và ngộ ra khi lắng nghe chánh pháp. Đó là lý do vì sao con tiếp tục cuộc hành trình của mình — không phải để tìm kiếm những giáo lý khác hay ho hơn, bởi con biết chẳng có giáo lý nào như thế, mà là để rời bỏ tất cả mọi giáo lý, mọi người thầy và tự mình vươn tới đích đến hoặc chấp nhận chết đi. Nhưng chắc chắn con sẽ thường xuyên nhớ đến ngày hôm nay, thưa đấng tôn kính, và đến giờ phút này, khi đôi mắt con được diện kiến một bậc thánh nhân.”
Đôi mắt Phật lặng lẽ hướng xuống mặt đất; tĩnh lặng, trong sự điềm nhiên hoàn hảo, gương mặt vô lượng của ngài đang mỉm cười.
“Ta cầu mong,” đấng đáng kính chậm rãi cất lời, “rằng suy nghĩ của cậu sẽ không lầm lạc, rằng cậu sẽ vươn tới đích đến! Nhưng hãy nói cho ta hay: Cậu đã nhìn thấy đám đông các Samana của ta, những người anh em của ta, những kẻ đã quy y chánh pháp chứ? Và cậu có tin rằng, hỡi người lữ khách, hỡi vị Samana, cậu có tin rằng sẽ tốt hơn cho tất cả bọn họ nếu từ bỏ chánh pháp và quay trở lại với cuộc đời trần thế cùng những dục vọng hay không?”
“Ý nghĩ ấy hoàn toàn xa lạ với tâm trí con,” Siddhartha thốt lên. “Con cầu mong tất cả bọn họ sẽ ở lại với chánh pháp, cầu mong họ sẽ đạt được đích đến của mình! Con không có quyền phán xét cuộc đời của người khác. Chỉ cho riêng mình con, chỉ cho một mình con mà thôi, con phải tự quyết định, con phải lựa chọn, con phải từ khước. Sự giải thoát khỏi cái ngã chính là điều mà chúng con, những kẻ Samana, đang tìm kiếm, thưa đấng tôn kính. Nếu con chỉ là một trong số các đệ tử của ngài, thưa đấng đáng kính, con sợ rằng sẽ có lúc cái ngã của con chỉ tưởng chừng như đã được tĩnh lặng và giải thoát, nhưng thực chất nó vẫn đang sống và lớn lên từng ngày, bởi khi ấy con đã đem chánh pháp, đem bổn phận phải tuân theo ngài, đem tình yêu dành cho ngài và cộng đoàn các tu sĩ ra để thay thế cho cái ngã của chính mình mất rồi!”
Với một nụ cười thoáng hiện, bằng sự cởi mở và lòng nhân từ không lay chuyển, Gotama nhìn sâu vào đôi mắt của vị khách lạ rồi dùng một cử chỉ khó nhận ra để ra hiệu tiễn anh đi.
“Cậu thật khôn ngoan, hỡi vị Samana,” đấng đáng kính nói. “Cậu biết cách ăn nói khôn ngoan đấy, người bạn của ta ạ. Hãy cảnh giác với sự khôn ngoan thái quá!”
Phật quay lưng bước đi, và cái nhìn cùng nụ cười thoáng qua ấy đã khắc sâu vào ký ức của Siddhartha mãi mãi.
Ta chưa từng thấy ánh mắt và nụ cười của ai, cách ngồi và đi đứng của ai lại nhường này, chàng thầm nghĩ; quả thật, ta cũng mong muốn có thể nhìn và mỉm cười, ngồi và đi đứng được như thế, thật tự do, thật đáng kính, thật kín đáo, thật cởi mở, thật ngây thơ mà cũng đầy huyền nhiệm. Quả thật, chỉ có một người đã thành công trong việc chạm đến tận cùng phần sâu thẳm nhất trong cái ngã của mình mới có thể nhìn và đi đứng như thế. Được rồi, ta cũng sẽ tìm cách vươn đến tận cùng phần sâu thẳm nhất của cái ngã trong ta.
Ta đã nhìn thấy một người đàn ông, Siddhartha nghĩ, một con người đơn độc, trước mặt ngài ta buộc phải cúi đầu nhìn xuống. Ta không muốn cúi đầu trước bất kỳ ai khác, không trước bất kỳ ai khác nữa. Sẽ không có một giáo lý nào có thể cám dỗ ta được nữa, một khi giáo lý của người đàn ông này đã không thể cám dỗ nổi ta.
Ta đã bị Phật tước đoạt mất, Siddhartha nghĩ, ta đã bị tước đoạt, nhưng đồng thời ngài cũng ban cho ta nhiều hơn thế. Ngài đã cướp đi người bạn của ta, kẻ từng tin tưởng ta và giờ đây tin tưởng ngài, kẻ từng là cái bóng của ta và giờ đây là cái bóng của Gotama. Nhưng ngài đã trao trả lại cho ta Siddhartha, chính bản thân ta.
