Đến đây thì bạn đã biết não bộ là một công cụ siêu tổng hợp có chức năng sáng tạo. Bạn có thể nhân sức mạnh sáng tạo của mình lên gấp bội bằng cách phối hợp những kỹ năng của hai bán cầu não, đặc biệt là khu vực giúp cho suy nghĩý tưởng của bạn được thể hiện, trình bày rõ ràng trên Bản đồ Tư duy.
Bạn có năng khiếu tự nhiên về âm nhạc, mỹ thuật; và năng lực sáng tạo của bạn là vô hạn.
Trong chương này, bạn sẽ học được cách vượt thoát khỏi kiểu suy nghĩ lối mòn "một chiều" mà hầu hết mọi người mắc phải. Tôi sẽ mách nước cho bạn những kỹ thuật để nhìn mọi việc từ nhiều góc độ khác nhau. Thêm vào đó, bạn sẽ biết cách tận dụng sự độc đáo vốn có của mình để làm cho bản thân bạn ngày càng đặc biệt hơn.
Tóm lại, bạn sẽ học được những nguyên lý về sự linh hoạt và độc đáo trong sáng tạo.
Phát huy tính độc đáo và linh hoạt của bạn
Tính linh hoạt trong tư duy sáng tạo được thể hiện qua khả năng điều chỉnh hướng suy nghĩ một cách linh hoạt và dễ dàng. Còn tính độc đáo trong sáng tạo được thể hiện rõ ở cách nghĩ khác biệt, đột phá và khác xa với nếp nghĩ thông thường.
Vậy, độc đáo (originality) có gì khác với lập dị (ec- centric)? Mà lập dị có nghĩa là gì? Về mặt từ nguyên, ec có nghĩa là xa rời, lệch; còn centric có nghĩa là trung tâm. Như vậy, người lập dị đơn giản chỉ là người "lệch tâm", nói trắng ra là không bình thường. Tuy nhiên, trong tư duy sáng tạo, "không bình thường" là cả một ý tưởng lớn!
Làm thế nào bạn đạt được điều này? Có ba cách chính:
1. Nhìn sự việc từ nhiều quan điểm khác nhau
Người bình thường chỉ xem xét mọi việc từ một góc nhìn – thường là góc nhìn của chính họ; trong khi những thiên tài sáng tạo có thể nhìn sự việc từ vô số viễn cảnh, góc độ và quan điểm. Đây là tố chất thiên tài, cần có trong mọi lĩnh vực từ thơ ca, diễn xuất, giáo dục cho đến lãnh ạo. Sau đây là một số ví dụ tuyệt vời minh họa cho cách tiếp cận này:
Nhân vật Lịch sử – Ted Hughes
Thi sĩ Hoàng gia (English Poet Laureate) Ted Hughes là một trong những nhà thơ thiên tài. Thay vì viết những vần thơ về thiên nhiên, động vật và tất cả những sinh vật sống từ quan điểm của cá nhân mình, Hughes đã đứng trên quan điểm của chúng để sáng tác. Trong thơ của mình, ông đã thâm nhập vào tâm trí của những con cáo, những con bò đực, những con báo ốm và vô số loài chim cá.
Nhân vật Lịch sử – Jodie Foster
Jodie Foster là một diễn viên – một công việc mà trong đó việc đặt bản thân vào vị trí của người khác là yêu cầu đầu tiên và quan trọng nhất. Cô bắt đầu đóng quảng cáo trên truyền hình lần đầu tiên khi chỉ mới ba tuổi, và được đề cử giải thưởng Oscar đầu tiên với vai diễn trong bộ phim Taxi Driver ở vào tuổi 14. Trong suốt 30 năm sau đó, cô đã đóng gần 50 vai, đáng nhớ nhất là vai nạn nhân trong phim The Accused và vai nhân viên mật vụ tập sự Clarice Starling trong The Silence of the Lambs.
Foster không đáp đặt cách nghĩ theo cá nhân mình vào các nhân vật cô hóa thân. Đến những năm 1990, cô đã thay đổi "hướng nhìn" của mình bằng việc đứng sau máy quay với vai trò đạo diễn và nhà sản xuất cho chính bộ phim của mình. Và cô đã nhận được sự đánh giá rất cao. Cô cũng nhìn cuộc sống từ phương diện của một người tốt nghiệp trường Yale, một người mẹ và một doanh nhân sắc sảo.
Nhân vật Lịch sử – Maria Montessori
Vào cuối những năm 1800 và đầu những năm 1900, cô gái trẻ người Ý, Maria Montessori, đã có một phát hiện hết sức độc đáo. Bản thân bà cũng đã nổi bật lên với việc là người phụ nữ đầu tiên ở Ý có bằng đại học Y.
Maria đặc biệt yêu thích trẻ con. Nhân một lần tham quan các nhà trẻ và trường tiểu học, bà phát hiện ra một điều mà sau đó đã thay đổi cách nghĩ của cả thế giới về việc giáo dục cho trẻ nhỏ. Bà nhận thấy tất cả mọi thứ trong trường học đều được xây dựng và dạy dựa trên quan điểm của người lớn: bàn ghế quá lớn, gồ ghề và nặng; nội quy trường học cứng nhắc, khắt khe như trong quân đội; màu sắc hoặc không có, hoặc quá trang nghiêm; không có cả cây cối, không gian thiên nhiên thoáng đãng; im lặng là quy tắc; cấm đặt câu hỏi; môn đọc, viết và số học là những môn duy nhất được dạy; và đương nhiên là tính sáng tạo hoàn toàn không tồn tại!
Maria đã đặt mình vào tâm trí của đứa trẻ bốn, năm tuổi và tạo ra một thế giới của riêng chúng.
Trong các trường học áp dụng phương pháp Montessori, bàn ghế được thiết kế phù hợp với vóc dáng của trẻ; phòng học được trang hoàng với nhiều màu sắc, những đồ vật đẹp mắt, bố cục đa dạng và nhiều hương thơm; thiên nhiên – cây cỏ, bể cá, thú nuôi – trở thành một phần của lớp học; trẻ được khuyến khích vận động, chạy nhảy và nô đùa; cứ hỏi là được khen thưởng… Những "cái đầu sáng tạo non nớt" ấy luôn được tạo cơ hội để tự tìm tòi, khám phá, thể hiện và phát triển.
Chính cách nhìn sự việc từ một quan điểm khác của Maria Montessori mà hệ thống giáo dục thế giới đã thay đổi.
Nhân vật Lịch sử – Alexander Đại Đế
Với trí sáng tạo vô cùng tận được vận dụng trong việc đưa ra những sáng kiến và chiến thuật quân sự, Alexander Đại Đế được xem là nhà lãnh đạo và chỉ huy quân sự tài ba nhất mọi thời đại. Bên cạnh đó, Ngài còn có khả năng nhìn mọi việc từ nhiều quan điểm, góc nhìn khác nhau – không chỉ của con người mà còn của cả loài vật.
Một lần nọ, Alexander được tiến cống cho một con tuấn mã Bucephalus với thân hình vạm vỡ khác thường. Trước đó chưa một ai có thể trèo lên cưỡi nó, cho nên tất cả mọi người đều băn khoăn liệu đây có phải là " đối thủ" ngang tài của Alexander vĩ đại.
Nhưng không phải thế!
Không giống như bao người khác, những người chỉ biết sử dụng bạo lực với chú ngựa khổng lồ này, Alexander lại cố gắng thấu hiểu nó. Ngài nhận ra rằng Bucephalus đang sợ một thứ – cái bóng của chính nó. Vì vậy ngài đã quay mặt nó về phía mặt trời. Khi cái bóng không còn là mối đe dọa, Bucephalus trở nên bình tĩnh hơn, thế là Alexander có thể trèo lên lưng ngựa và thuần hóa được nó.
Nhân vật Lịch sử – Martin Luther King
Đi đầu trong cuộc chiến vì Nhân quyền cho Người da đen vào những năm 1950 và 1960, Martin Luther King đã vận động không mệt mỏi cho sự công bằng xã hội và chấm dứt nạn phân biệt đối xử, phân biệt chủng tộc giữa người da đen và người da trắng ở Mỹ. Tài lãnh đạo xuất chúng cùng với những bài phát biểu mang tính thức tỉnh của ông đã truyền cảm hứng cho hàng chục ngàn người, không chỉ ở Mỹ mà còn ở khắp nơi trên thế giới, tham gia vào những hoạt động bất bạo động nhằm đánh động lương tâm của những người trong Chính phủ.
Ông có biệt tài nhìn mọi thứ từ quan điểm của người khác: từ quan điểm của người da đen nghèo, thất nghiệp đang cố gắng tìm kiếm công việc; từ quan điểm của những người lao động da trắng khốn khó, không nguôi lo lắng về chuyện nuôi sống gia đình; và từ quan điểm của các Tổng thống và các chính trị gia luôn cố gắng làm hài lòng nhiều tầng lớp cử tri khác nhau. Chính vì ông thấu hiểu quan điểm và vấn đề của người khác nên ông mới có thể thành công đến thế.
2. Tạo ra những kết hợp đầy sáng tạo
Bên cạnh khả năng nhìn mọi thứ từ nhiều quan điểm khác nhau, những nhà sáng tạo vĩ đại có thể liên kết sự việc theo những cách chưa ai từng nghĩ ra trước đó. Một lần nữa, những ví dụ sau sẽ làm rõ điều này:
Nhân vật Lịch sử – Isaac Newton
Hẳn ai cũng đã từng nghe chuyện Isaac Newton nảy sinh ý tưởng về luật Vạn vật Hấp dẫn khi một trái táo rơi xuống đầu ông. Giai thoại này chỉ chính xác có một phần, còn câu chuyện thực sự thì thú vị hơn rất nhiều.
Theo lời kể của Newton, ông đã nhen nhóm ý tưởng này khi nhìn thấy một trái táo đang rơi (không phải xuống đầu ông!) cùng thời điểm ông nhìn thấy mặt trăng treo lơ lửng trên bầu trời.
Nhiều câu hỏi ngô nghê bắt đầu nảy sinh trong đầu ông: "Tại sao trái táo lại rơi?", và quan trọng hơn là: "Tại sao mặt trăng không rơi?". "Liệu quy luật làm cho trái táo rơi cũng có thể tác động đến cả mặt trăng?".
Sự tò mò về "số phận" của hai "trái bóng" rất khác nhau này đã kích hoạt quá trình tư duy sáng tạo của Newton, dẫn tới sự ra đời của một học thuyết mà cho đến nay vẫn được xem là cốt lõi của ngành khoa học và kỹ thuật hiện đại.
Nhân vật Lịch sử – Gregor Mendel
Nhà thực vật học và thầy tu người Áo sống vào thế kỷ 19, Gregor Mendel, đã dành nhiều giờ trong khu vườn của tu viện để "mơ mộng" với những bông hoa đậu Hà Lan nhiều màu sắc. Ông nhận thấy sự xuất hiện nhiều màu sắc khác nhau ở hoa đậu có liên quan đến toán học đơn giản, từ đây dẫn đến sự ra đời của toán di truyền.
Từ quan sát đầy tính liên tưởng, thông minh và đơn giản này, Mendel đã đưa ra Luật Di truyền các Tính trạng (tại sao và với xác suất nào bạn có màu mắt xanh hoặc nâu vv.) và ông chính là người đặt nền móng cho ngành di truyền học, ngày nay trở thành ngành công nghiệp có giá trị lên đến hàng tỉ đô.
Nhân vật Lịch sử – Leonardo da Vinci
Tìm kiếm những kết hợp mới lạ là một trong những thế mạnh của Leonardo. Ông nhận thấy khi lá rụng xuống mặt đất vào mùa thu, chúng tạo thành những lớp lá. Lá càng già càng úa thì tạo ra lớp màu sẫm, lá càng tươi càng mới thì tạo ra những lớp màu sáng.
Từ sự quan sát màu sắc của những lớp lá ấy, ông liên tưởng tới những lớp màu khác nhau trên các vách đá và sườn núi trọc – một ý niệm cơ bản liên quan đến ngành khoa học địa chất!
3. Tư duy nghịch ảo
Một cách thú vị khác để tìm ra những kết hợp mới lạ là ảo chiều sự việc. Bạn chỉ cần chọn ra bất cứ điều gì đang tồn tại và xem xét mặt đối nghịch của nó. Cách làm này thường sẽ cho ra những kết quả độc áo và vô cùng hữu ích.
Nhân vật Lịch sử – Mohammed Ali
Mohammed Ali được xem là vận động viên thể thao vĩ đại nhất trong hơn 100 năm qua. Ali đã sử dụng kỹ thuật tư duy nghịch ảo – một phần của tư duy sáng tạo – để tạo ra lợi thế cho mình.
Mọi người nói rằng người nặng nề thì không thể nhảy, nhưng ông ấy lại nhảy được!
Mọi người nói bạn nên giơ cao tay để phòng thủ khi ấm bốc, nhưng Ali lại bỏ tay xuống!
Mọi người nói người to xác thì không nhanh nhẹn, nhưng Ali lại là võ sĩ quyền Anh nhanh nhất!
Việc đảo ngược cách nghĩ truyền thống đã giúp ông đưa khả năng thể thao của mình lên những cấp độ hoàn toàn mới.
Một vận động viên thể thao nổi tiếng khác cũng thực hiện được điều tương tự.
Nhân vật Lịch sử – Dick Fosbury
Vào những năm 1960, vận động viên nhảy cao trẻ tuổi người Mỹ, Dick Fosbury, cũng đã được đào tạo giống như bao người khác – nhảy bổ qua thanh xà ngang trong tư thế úp ngực xuống. Rồi một ngày nọ Fosbury tự hỏi bản thân: "Điều gì sẽ xảy ra nếu mình nhảy qua với tư thế ngửa ngực lên?".
Câu trả lời là anh ấy có thể nhảy cao hơn! Chỉ bằng một hành động đơn giản – suy nghĩ theo chiều hướng ngược lại, Fosbury đã không chỉ khám phá ra một kỹ thuật nhảy cao hoàn toàn mới mà anh còn chuyển đổi bộ môn này mãi mãi, và được lưu danh muôn thuở nhờ vào kỹ thuật mới mang tính cách mạng của mình, "kỹ thuật rơi Fosbury".
Nhân vật Lịch sử – Michelangelo
Michelangelo là nhà điêu khắc vĩ đại, đồng thời là người thực hành tư duy nghịch đảo. Trong khi hầu hết các nhà điêu khắc và giáo viên dạy điêu khắc nghĩ rằng mục đích của điêu khắc là đục đẽo khối đá thô thành hình dạng rõ ràng, cụ thể; nhưng Michelangelo lại có cảm nhận hoàn toàn trái ngược. Ông nhận thấy tảng đá vốn có sẵn dáng vẻ hoàn hảo. Nhiệm vụ của ông chỉ là "gọt" đi những phần không cần thiết và để lộ ra hình dáng vốn dĩ đã tồn tại khỏi "nhà tù đá" của nó!
Với cách nghĩ này, Michelangelo đã làm cho nhiệm vụ của mình dễ dàng hơn nhiều: thay vì đáp đặt ý muốn cá nhân lên tảng đá "cứng đầu", ông xem mình chỉ là một bầy tôi trung thành của nhân vậthình ảnh, đẽo đi những phần thừa và để lộ ra vẻ đẹp ẩn sau bề mặt.
Với cách nhìn mọi việc từ nhiều quan điểm khác nhau, tạo ra những kết hợp đầy sáng tạo và tư duy nghịch ảo, giờ đây bạn hoàn toàn có thể tạo ra những ý tưởng mới đáng kinh ngạc.
Làm được như vậy, bạn sẽ trở nên đặc biệt và độc đáo hơn. Bạn sẽ được nhắc đến như là một người sáng tạo, thậm chí là một thiên tài!
Rèn luyện Trí tuệ Sáng tạo
1. Chú tâm lắng nghe!
Khi người khác đang giải thích sự việc cho bạn, hay cố gắng trình bày quan điểm, cách hiểu vấn đề của họ, không chỉ lắng nghe họ nói, mà bạn cũng cần lắng nghe xem "họ là ai". Hãy cố gắng nhìn từ quan điểm của họ.
Qua đó, bạn sẽ ngày càng được biết đến như là "người biết lắng nghe", một người biết quan tâm và thú vị, một người bạn đáng tin cậy, và một người có thể làm cho người khác cảm thấy thoải mái. Đồng thời bạn cũng sẽ cải thiện cả trí nhớ và khả năng nhìn mọi việc từ vô số góc nhìn.
2. Đặt mình vào vị trí của người khác
Không chỉ đồng cảm với con người, hãy cố gắng nhìn mọi việc từ góc nhìn của những sinh vật khác. Mỗi khi nhìn thấy con vật nào đó, hãy làm giống như Ted Hughes, nhìn thế giới từ quan điểm của nó.
Sử dụng trí tưởng tượng của bạn để đặt mình vào vị trí của những sự vật – chẳng hạn như, suy nghĩ của chiếc muỗng mà bạn dùng để ăn ngũ cốc là gì? Suy nghĩ của quả bóng bạn đang ném là gì? Suy nghĩ của chiếc nón bạn đang đội là gì? Suy nghĩ của chiếc xe bạn đang lái là gì? Suy nghĩ của con côn trùng bạn đang quan sát là gì? Suy nghĩ của ngôi sao bạn đang ngắm là gì? vv.
3. Đảo ngược cuộc sống của bạn!
Hãy nhìn lại cuộc sống của bạn và tất cả những khía cạnh, hoạt động của nó, rồi cân nhắc đảo ngược mọi thứ! Bài tập này sẽ cho bạn một cái nhìn mới mẻ về bản thân, giúp bạn tạo ra những thay đổi thích hợp, và để cho mọi sự tồn tại đúng với bản chất của chúng vì bạn nhận ra rằng chúng là sự tưởng thưởng dành cho bạn.
Nếu bạn thường tập thể dục vào buổi tối, thì hãy cố gắng chuyển sang buổi sáng. Thay đổi không gian sống – ngủ trong phòng khách và sinh hoạt trong phòng ngủ!
Có thể bạn chẳng thay đổi gì cả; hoặc là bạn sẽ quyết định đảo ngược một số thứ, biết đâu sau đó cuộc sống của bạn sẽ hạnh phúc, sáng tạo và phong phú hơn.
4. Tạo ra những kết hợp mới
Sắp xếp lại mọi thứ trong nhà và trong cuộc sống hàng ngày của bạn, như: thử những món ăn mới; trang trí lại căn phòng với những màu sắc, hoa văn mà bạn thường không nghĩ là mình sẽ lựa chọn; bày trí lại đồ nội thất; tạo một sở thích mới và mở rộng "vòng tròn xã hội" của bạn…
5. Học cách pha trò
Chọc cười là một hoạt động vô cùng sáng tạo. Do vậy, càng ở gần những người thường hay pha trò và dễ cười thì càng tốt cho khả năng tư duy sáng tạo của bạn.
6. Tạo ra những liên tưởng thú vị
Trong cuộc sống hàng ngày của bạn, hãy ngẫu nhiên chọn ra hai sự vật khác nhau và thử kết hợp chúng với nhau – chẳng hạn, quyền Anh và côn trùng thì sao? Mohammed Ali đã có sự liên tưởng thú vị như thế này: "Lướt nhẹ như bươm bướm, đốt chích như loài ong!".
7. Kết nối những hoạt động sống khác nhau
Thomas Edison là một điển hình tuyệt vời cho điều này. Phòng thí nghiệm khoa học của ông là một tòa nhà giống như nhà kho với nhiều bàn ghế, trên mỗi bàn ghế là một dự án mà ông đang thực hiện.
Edison thiết kế nơi làm việc của mình theo cách này để mỗi dự án ông đang thực hiện đều có thể liên kết với tất cả những dự án khác. Ông cho rằng bất kỳ việc gì ông làm trong một thí nghiệm có thể có sự liên kết bất ngờ với những cái khác. Điều này vô cùng hữu ích trong việc giúp ông tạo ra những ý tưởng mới.
Cách tiếp cận này sẽ cho bạn cái nhìn mới mẻ, sáng tạo và giúp bạn nhận ra rằng mọi thứ trên đời đều có mối liên hệ với nhau, hòa hợp nhau.
8. Sử dụng kỹ thuật được giới thiệu trong sách này để tạo ra những ý tưởng độc đáo hơn!
Đọc lướt qua quyển sách và nghĩ ra những liên kết mới lạ giữa các chương. Sau đó hãy ảo ngược lại suy nghĩ của bạn!