
Max tiếp tục câu chuyện của mình.
“Có những ‘sinh vật’ khác ở ngoài đó. Trông họ cũng giống chuột, nhưng lớn hơn. Họ thông minh hơn phần lớn những con chuột nhưng lại kém hơn một vài con. Họ được gọi là con người. Một vài người trong số họ đã tạo ra mê cung, và nó tồn tại vì niềm vui và lợi nhuận của họ - vì mục đích của họ.
Thế giới của chúng ta - thứ mà chúng ta được ban tặng - chẳng là gì cả. Cấu tạo của nó phục vụ cho nhu cầu và hứng thú của những người kiểm soát nó. Đó chính là những người định hình nên mê cung của chúng ta. Họ tạo ra luật lệ và mang đến phần thưởng cũng như sự trừng phạt cho chúng ta. Họ có thể làm vậy vì chúng ta yêu thích pho mát hơn mọi thứ trên đời. Họ có thể làm vậy vì chúng ta là những con chuột trong mê cung. Và với một con chuột trong mê cung, tất cả những gì cần quan tâm là pho mát.
Kể từ sau chuyến thám hiểm đầu tiên của tôi ra khỏi mê cung, tôi đã có rất nhiều chuyến thám hiểm nữa. Tôi đã học được rất nhiều điều. Tôi mất nhiều tháng để học ngôn ngữ của con người. Tôi lắng nghe và đọc những gì họ viết. Tôi phát hiện ra rằng mê cung của chúng ta chỉ là một trong rất nhiều mê cung. Có những con chuột khác và những con người khác nữa. Và dù tất cả mọi sinh vật đều khác nhau nhưng họ vẫn giống nhau ở vài điểm nào đó.
Chúng ta cần một lượng pho mát nhất định để duy trì cuộc sống. Nhưng tôi đã học được rằng sự tìm kiếm của chúng ta không bắt nguồn từ khát vọng có thêm pho mát. Thực tế là, việc có thêm pho mát không khiến chúng ta hạnh phúc hơn - mà việc lấy được thêm nhiều pho mát mới thực sự có ý nghĩa. Khi có được một lượng nhất định, chúng ta sẽ quen với nó - và lại muốn nhiều hơn nữa.
Cuộc sống trong mê cung có tác dụng quan trọng với chúng ta đến nỗi không lượng pho mát nào có thể khiến chúng ta hài lòng. Hạnh phúc và bình yên - đó là những thứ khiến chúng ta dành cả cuộc đời mình để theo đuổi khi chạy quanh mê cung. Nhưng khi đến đích, chúng ta lại không tìm thấy chúng. Tất cả chỉ là pho mát. Cứ như vậy, pho mát không giữ được lời hứa của nó. Và chúng ta từ chối việc đặt câu hỏi đối với niềm tin của bản thân về pho mát, hay về việc cái gì sẽ thực sự mang đến hạnh phúc cho mình. Thay vào đó, chúng ta vẫn tiếp tục ‘tăng tốc’ và tìm kiếm thêm pho mát. Và cuộc đua cứ thế tiếp tục.
Mới lúc nãy thôi, Zed, anh đã hỏi mọi người rằng: ‘Bạn có thể tìm thấy hạnh phúc không khi việc tìm kiếm đó không khiến bạn hạnh phúc?’
Có bao nhiêu con chuột đủ can đảm để trả lời câu hỏi đó? Có bao nhiêu con chuột sẽ có khả năng chấp nhận hàm ý về những gì ta nên làm trong câu trả lời đó? Anh đang yêu cầu họ làm những việc họ chưa từng được học. Anh yêu cầu họ phải nghi ngờ và suy nghĩ, nhưng họ lại lựa chọn chấp nhận những thứ được ban tặng. Anh yêu cầu họ tìm kiếm bản thân họ, nhưng họ còn bận tìm pho mát. Anh yêu cầu họ sống cuộc sống của chính mình, nhưng họ còn mải mê chạy quanh mê cung.
Zed, anh yêu cầu họ phải tồn tại. Nhưng họ mới chỉ học cách phải làm cái gì.
Nhưng không chỉ loài chuột chúng ta mới vậy. Tất cả mọi sinh vật đều vậy. Kể cả con người. Họ cũng có mê cung của họ. Họ cũng có pho mát. Nhưng họ không gọi chúng như vậy. Họ phát hiện ra nhiều thứ về loài chuột, nhưng họ không biết rằng cuộc sống của họ thật ra cũng chẳng khác gì. Họ cũng chấp nhận mê cung có sẵn và thấy những bức tường không thể vượt qua nổi. Họ cũng từ chối hành động. Họ cũng thất bại trong việc đặt ra những câu hỏi quan trọng nhất.
Tôi đã khám phá ra việc hỏi rằng: ‘Ai đã lấy miếng pho mát của tôi?’ không hề không thích đáng hay phi thực tế. Nó phải được trả lời. Vì nó có thể được kiểm soát. Thực ra là nó đã và đang được kiểm soát. Nhưng những con chuột trong mê cung không kiểm soát nó. Những con chuột chấp nhận mê cung có sẵn - giống như một nhà tù - sẽ chẳng có quyết định nào ngoài việc chấp nhận cấu tạo của những người khác. Nhưng những con chuột từ chối chấp nhận mê cung như một thứ có sẵn sẽ thách thức cấu tạo của nó, và có thể chúng sẽ quyết định hành động.
Vậy nên tôi đã hành động. Mọi người bảo tôi rằng không có câu trả lời cho câu hỏi tại sao. Mọi người bảo tôi rằng tôi không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc chấp nhận sự thay đổi. Mọi người bảo tôi chỉ nên tìm pho mát thôi. Mọi người bảo tôi rằng việc tìm kiếm pho mát là một việc đương nhiên. Mọi người bảo tôi rằng chỗ của tôi là ở trong mê cung, và mê cung cũng là một thứ đương nhiên.
Chà, tôi đã chứng minh điều ngược lại.
Và đó chưa phải là tất cả… tôi còn làm được một việc nữa.
Tôi đã được dạy rằng nếu có ai đó lớn tiếng hỏi ‘Ai đã lấy miếng pho mát của tôi?’ trong giận dữ hay bối rối thì tôi nên nói với họ rằng: ‘Với một con chuột thì việc ai lấy pho mát không quan trọng, quan trọng là pho mát đã biến mất.’
Chà, giờ thì tôi có phản ứng khác với câu hỏi đó. Lần sau nếu có con chuột nào lớn tiếng hỏi ‘Ai đã lấy miếng pho mát của tôi?’, tôi sẽ trả lời câu hỏi đó.
Nhưng câu trả lời không phải như anh nghĩ đâu, Zed ạ, vì giờ mọi thứ đã khác rồi… Tôi đã thay đổi chúng.
Câu trả lời của tôi sẽ như thế này: ‘Tôi đã lấy miếng pho mát của anh!’”