Hồ Thần Chung

Nước có quốc huy, trường có hiệu huy, xưởng có xưởng huy... vậy thì nhà cũng có gia huy, đâu có gì lạ. Gia huy nhà chúng tôi là con cá. Một con cá trên ván cửa. Con cá này vẽ thế nào mà trông rất lù khù, đường nét thì lộn xộn và cẩu thả, chỉ có thể giúp người ta biết được đây là cá mà thôi. Tóm lại, hình vẽ này rất không thích hợp với nhà chúng tôi, một lò thợ nổi tiếng về sơn ở vùng này. Sau khi vào học ở Học viện Mỹ thuật tỉnh, tôi quả thực không chịu nổi sự tồn tại của gia huy nhà tôi.

Hôm ấy tôi mang thùng sơn màu Mã Thày về, quyết sơn mới lại ván cửa và vẽ lại gia huy cho nhà mình. Khi đang cầm bàn chải, suy nghĩ để vẽ gia huy mới thì cha tôi đến.

“Con làm gì thế?”. Giọng cha trầm trầm.

“Làm mới lại gia huy nhà ta”. Đang mải nghĩ, tôi lơ đễnh đáp.

“Đợi đấy, để cha nói cho con nghe về lai lịch con cá này”.

Cha tôi hít một hơi thật sâu, châm điếu thuốc.

Tôi vốn rất muốn tìm hiểu bí mật của gia huy, nay bất ngờ được nghe thì còn gì bằng.

Khi ông nội còn sống, bốn anh em bố tôi đều là những người đàn ông cao lớn. Năm thứ nhất Dân quốc chiến tranh loạn loạc liên miên, gia đình dựa vào mấy người đàn ông này liều mình xông xáo để duy trì sự no ấm cho cả nhà. Một hôm, nửa đêm cha tôi dậy đi tiểu phát hiện ra một bóng người lẻn vào bếp bèn hô lên và chắn cửa lại. Lập tức các chú bác tôi vác gậy xách rìu chạy tới, cùng sục sạo kỹ từng góc bếp, nếu bắt được trộm sẽ chỉ đánh cho tàn phế chứ không đánh chết. Lúc đó lương thực là sinh mệnh. Thế nhưng... chẳng một bóng người. Mấy anh em bảo chắc là cha tôi nửa đêm hoa mắt. Cha tôi thì thề sống thề chín là chuyện có thật. Chỉ khi ông nội tới can thiệp họ mới ai về giường nấy ngủ tiếp.

Đợi họ về hết, ông tôi mới đến bên ang nước gõ gõ vào nắp, nói: “Anh khỏi cần trốn nữa, ra đi!”. Một người ướt sũng đứng lên, toàn thân run rẩy, mặt không còn thần sắc, tay vẫn còn cầm túi đại mễ.

Ông tôi nhìn kẻ trộm, thở dài: “Thôi, anh đi đi!

Nếu các con tôi thấy thì hôm nay anh không khỏi tàn phế đâu!”. Hắn nhìn ông tôi, nghi hoặc, không nghĩ dễ dàng như thế. Ông xua xua tay. Người này trèo khỏi ang, ông tôi chỉ cái túi đại mễ sũng nước, bảo: “Cầm về đi, cũng giúp được nhà anh vài ngày”.

Hắn định nói gì nhưng không nổi, mắt đỏ hoe lên, cúi đầu đi ra. Ông tôi nói: “Chậm đã”, rồi nhét vào tay hắn một xâu tiền đồng. “Cầm chỗ tiền này lấy chút vốn liếng, đừng làm những việc trái lẽ trời, trái đạo lí thế này nữa”. Hắn quỳ sụp xuống lạy ông tôi rồi đi.

Không biết bao lâu nữa thì trời sáng. Ông tôi vừa mở cửa thì thấy ở trên vòng cửa một con cá tươi nặng hơn hai cân. Đầu tiên ông thấy lạ nhưng lập tức hiểu ra là của tay trộm mang biếu, người này có lẽ làm nghề buôn cá. Từ đó về sau, ở cái vòng cửa nhà tôi thường xuyên xuất hiện cá tươi.

Trừ ông nội, ai cũng thấy lạ. Ông nội bèn chậm rãi kể cho các con nghe về lai lịch của những con cá đó.

Sau khi nhận mấy chục con cá ông nội tôi thấy không yên lòng. Ông nói cho cả nhà biết đó cũng là một số vốn nhỏ để làm ăn, và khuyên đừng ăn vào của người ta nữa. Thế là liền mấy ngày, cứ nửa đêm, ông trở dậy rồi thức luôn đến sáng. Cho đến ngày thứ ba, ông gặp người biếu cá, ai ngờ đó không phải là tay trộm trước kia mà là một thanh niên con của tay trộm ấy. Ông ta, trước lúc lâm chung đã dặn con phải giữ nếp biếu cá cho gia đình tôi. Ông tôi và các bác, chú đều gật đầu. Để không phạm đến nguyện vọng của người đã mất, ông tô cầm dao đưa cho anh thanh niên khắc con cá lên cánh cửa nhà tôi và bảo từ bây giờ không phải mang cá đến biếu nữa vì nó đã được thay bằng con cá vẽ này rồi.

Thế là gia đình tôi theo ý của ông nội, mỗi khi làm nhà, đổi cửa đều giữ lại hình vẽ con cá này. Nó tự nhiên là gia huy của nhà tôi.

Tôi quăng bàn chải và sơn đi, đứng ngắm mãi con cá khắc bằng dao ấy.

Lời bình của Hình Kha: Từ tác phẩm này chúng ta có thể thấy rõ việc làm phúc đức của người ông có tầng bậc tăng tiến: đầu tiên là thả kẻ trộm, tiếp đó là cho hắn túi đại mễ mang về, khiến hắn cảm kích rơi nước mắt. Nhưng đâu đã hết, ông còn dúi vào tay hắn một xâu tiền. Sự cao thượng của ông nội ở chỗ, ông không chỉ bao dung, cho vật chất mà còn giáo dục về tinh thần. Nên cuối cùng đã cảm hóa được kẻ trộm. Đây quả là một hình tượng hoàn mĩ vừa lương thiện vừa nghiêm khắc. Việc xuất hiện gia huy lại làm rực rỡ thêm hình tượng ông nội: làm việc thiện mà không mong báo đáp. Được báo đáp quá mức làm ông không yên lòng. Việc này làm ta thêm tôn kính ông. Tuy rất ngắn nhưng tác phẩm hơn 1000 chữ này đã đúc lên một hình tượng lương thiện thân thiết, đáng tin cậy.