Mỗi người Trung Quốc, đều trong thơ ca mà vô thức hoàn thành sự trưởng thành sinh mệnh của chính mình.

Khi còn nhỏ, ai chưa từng theo Lý Bạch xem "Sđầu giường ánh trăng rọi"? Dù không hiểu nỗi nhớ nhà là gì, nhưng đôi mắt trẻ thơ lại trong suốt tựa ánh trăng. Ai chưa từng theo Mạnh Hạo Nhiên tụng "Giấc xuân không biết sáng"? Tiếng đọc thơ lúc trầm lúc bổng, tựa như đàn chim hót râm ran độ đầu xuân.

Lúc trưởng thành, khi đang yêu hoặc lúc thất tình, ai chưa từng nhớ đến phép ẩn dụ của Lý Thương Ân——"Tằm xuân đến chết tàn tơ hết, nến cháy thành tro lệ mới khô"? Tằm xuân và nến, hai vật dụng đơn giản trong đời sống hàng ngày, thông qua thơ ca, đã trở thành những hình ảnh để chúng ta gửi gắm tình cảm.

Lớn hơn chút nữa, bắt đầu đi làm, bận rộn, phiền muộn dồn dập kéo tới. Chúng ta muốn yên tĩnh, muốn thư giãn, ai lại không nhớ đến Đào Uyên Minh? "Hái cúc bên hàng rào đông, thảnh thơi nhìn núi phía nam", dưới ánh chiều tà ngàn đời, chất thơ của Đào Uyên Minh đã sưởi ấm từng khóm cúc sương lạnh của đời sau.

Rồi, chúng ta ngày một trưởng thành, mang nhiều tâm sự hơn, lo âu phức tạp hơn, nỗi buồn sâu sắc hơn, chúng ta sẽ bất giác nhớ đến câu của Lý Hậu Chủ "Hỏi chừng mấy đỗi sầu vương, dòng sông xuân cuồn cuộn hướng đông dòng". So với nỗi buồn của riêng ta, nỗi buồn bao la ấy, nỗi đau đớn sâu sắc ấy, liệu có khiến lòng ta nhẹ bớt đi một chút, khiến lồng ngực ta thoáng đạt hơn một chút không?

Đến khi tuổi già bóng xế, chúng ta khẽ thở dài một tiếng, nhớ đến Tưởng Tiệp nói "Ánh quang dễ khiến người lơi lỏng, hoa đào đỏ thắm, lá chuối xanh tươi". Đối mặt với thời gian trôi đi như nước, trong đó không có tiếng gào thét xé lòng. Tiếng thở dài thoang thoảng ấy, vừa tiếc nuối tuổi trẻ, lại vừa an ủi vì gặt hái được thành quả, há chẳng phải cũng là một cuộc đời sâu sắc sao?

Ngày nay, rất nhiều người hoài nghi, trong cuộc sống bận rộn hiện đại, thơ rốt cuộc là một món nhu yếu phẩm, hay là một món xa xỉ phẩm? Có lẽ so với tiền trả góp mua nhà, tiền viện phí, học phí của con cái, cùng với hiện thực công việc và ước mơ cuộc sống của mỗi người, thơ ca đã trở thành một thứ xa xỉ phẩm. Nhưng tôi nghĩ, nếu chúng ta thực sự sẵn sàng tin rằng chất thơ là nhu yếu phẩm trong sinh mệnh, có lẽ chúng ta thực sự có thể sống một cuộc đời dạt dào chất thơ.

Một người Trung Quốc mà tôi rất yêu mến - tiên sinh Lâm Ngữ Đường, ông từng viết một đoạn về thơ ca trong tác phẩm "Người Trung Quốc và cuộc sống của họ"——

Công bằng mà nói, thơ ca thấm sâu vào cấu trúc đời sống của chúng ta hơn phương Tây rất nhiều, chứ không giống như người phương Tây, dường như phổ biến cho rằng mình có hứng thú với nó, nhưng lại là một thứ có cũng được không có cũng chẳng sao. ...Nếu tôn giáo đóng vai trò tịnh hóa đối với tâm linh nhân loại, khiến con người sinh ra cảm giác thần bí và mỹ cảm đối với vũ trụ, đối với nhân sinh, biểu lộ sự đồng cảm xót thương đối với đồng loại hoặc các sinh vật khác, vậy thì theo những gì tôi thấy, thơ ca ở Trung Quốc đã thay thế vai trò của tôn giáo. Tôn giáo chẳng qua chỉ là một thứ linh cảm, một thứ cảm xúc sôi nổi, người Trung Quốc không tìm thấy linh cảm và cảm xúc sôi nổi này trong tôn giáo của họ, những tôn giáo đó đối với họ chỉ là những miếng vá đẹp đẽ được chấm phá trên cuộc sống tăm tối, gắn liền với bệnh tật và cái chết. Nhưng họ lại tìm thấy linh cảm và cảm xúc sôi nổi ấy trong thơ ca. Thơ ca dạy cho người Trung Quốc một quan niệm sống, thông qua tục ngữ và các cuốn sách thơ thấm sâu vào xã hội, ban cho họ ý thức thương xót chúng sinh, khiến họ dặt dào tình cảm sâu nặng với đại thiên nhiên, và dùng một cái nhìn nghệ thuật để đối đãi với nhân sinh.

Thơ ca thông qua tình cảm với đại thiên nhiên, chữa lành những vết thương lòng của con người, thơ ca thông qua giáo dục hưởng thụ cuộc sống đạm bạc đã duy trì lý tưởng thánh khiết cho văn minh Trung Hoa. Nó lúc thì hướng về chủ nghĩa lãng mạn, khiến con người vượt lên trên thế giới lao động vất vả và buồn tẻ đơn điệu này, đạt được sự thăng hoa về cảm xúc; lúc lại hướng về những cảm xúc như bi thương, sự khuất phục, sự kiềm chế của con người, thông qua sự phản chiếu nghệ thuật của nỗi sầu bi để tịnh hóa tâm hồn con người. Nó dạy con người tĩnh tâm lắng nghe tiếng mưa rơi trên lá chuối, thưởng thức cảnh tượng làng quê khói bếp lững lờ bay lên, hòa quyện làm một với cảnh sắc ráng chiều vương vấn bên sườn núi; nó dạy con người đối với từng đóa bách hợp trắng muốt bên đường quê phải thật thân thiết, dịu dàng; nó khiến con người trong tiếng chim cuốc kêu mà thể hiện tấm lòng nhung nhớ người tha hương; nó dạy con người dùng một tấm lòng trắc ẩn để đối đãi với những cô gái hái trà, hái dâu, những người tình bị giam cầm bỏ rơi, những người mẹ có con trai phục dịch ở chân trời góc bể, cùng với những bách tính lầm than chịu đựng đầy vết thương chiến tranh.

Quan trọng hơn là nó dạy con người dùng tinh thần phiếm thần luận để hòa làm một với tự nhiên, mùa xuân thì thức tỉnh và vui mừng, mùa hè thì trong lúc nghỉ ngơi chợp mắt mà lắng nghe tiếng ve kêu rộn rã, cảm hoài sự trôi qua hữu hình của thời gian, mùa thu thì đau buồn trước chiếc lá rụng, mùa đông thì trong tuyết tìm thơ. Ở ý nghĩa này, nên gọi thơ ca là tôn giáo của người Trung Quốc. Tôi hầu như cho rằng nếu không có thơ ca — thơ của thói quen sinh hoạt và thơ thể hiện bằng con chữ — người Trung Quốc không thể sống sót cho đến ngày nay. Tuy nhiên, nếu không có những nguyên nhân cụ thể nào đó, thơ ca Trung Quốc cũng sẽ không đạt được địa vị quan trọng nhường này trong sinh mệnh của người Trung Quốc. Trước hết, thiên tài văn học và nghệ thuật của người Trung Quốc khiến họ dùng tư duy hình tượng cụ thể đầy nhiệt huyết để tiến hành tưởng tượng, đặc biệt giỏi tô vẽ bầu không khí, rất thích hợp để làm thơ. Thiên tài cô đọng, ám chỉ, liên tưởng, thăng hoa và tập trung mang đặc trưng của họ, không thích hợp để sáng tác văn xuôi mang sự trói buộc cổ điển, ngược lại có thể dễ dàng sáng tác thơ ca. Ý nghĩa của thơ ca này nằm ở chỗ nhà thơ đem tình cảm của mình phóng chiếu lên cảnh vật tự nhiên, dùng sức mạnh tình cảm của chính nhà thơ, ép buộc tự nhiên phải sinh tử gắn bó với mình, cùng chia sẻ niềm vui nỗi buồn nhân gian.

Sở dĩ chép lại đoạn văn này của tiên sinh Lâm Ngữ Đường ở đây, là bởi vì tôi cảm thấy rất ít người có thể dùng ngôn ngữ tinh luyện giản đơn, trực chỉ trọng tâm nhường này, để khái quát mối liên hệ giữa người Trung Quốc và thơ ca.

Lâm Ngữ Đường không cách xa chúng ta là bao, những gì ông thể hiện là tâm hồn của một người Trung Quốc lang thang khắp thế giới, là sự nhận thức và thẩm vị của một người Trung Quốc hiện đại đối với truyền thống thơ ca dân tộc mình. Ông không cho rằng thơ là sự chấm phá của cuộc sống, ông gọi thơ ca là tôn giáo của người Trung Quốc. Ngày nay, so với người xưa, khoa học kỹ thuật của chúng ta phát triển hơn, vật chất đời sống của chúng ta thịnh vượng hơn, tầm nhìn cá nhân của chúng ta rộng mở hơn, khả năng trong sinh mệnh của mỗi người chúng ta nhiều hơn, thế nhưng, tâm hồn của chúng ta, chất thơ của chúng ta có nơi nào để gửi gắm không? Vào thế kỷ 21 ngày nay, chúng ta còn có thể đánh thức chất thơ trong lồng ngực nữa hay không?

Thực ra, chất thơ vẫn luôn ở đó, chỉ là sự bận rộn của chúng ta đã che lấp nó đi; chất thơ bất cứ lúc nào cũng sẽ thức tỉnh, nhưng khi nó thức tỉnh, chúng ta phải chuẩn bị sẵn sàng một "tấm lòng thơm thảo" mang phong vị Trung Hoa để đón nhận nó.

Người đời Hán từng nói: "Thơ giả, thiên địa chi tâm" (Thơ là tấm lòng của trời đất). "Thơ" trong mắt người đời Hán chủ yếu chỉ "Kinh Thi". Trời đất lớn lao nhường ấy, giữa bầu trời bao la và mặt đất rộng lớn, sinh trưởng vạn vật và con người, sự biến đổi khôn lường của núi sông trời đất, sự sinh trưởng của cỏ cây vạn vật, sự đổi thay vận mệnh con người cùng sự tĩnh động vi tế của nhân sinh, hợp lực lại, ngưng tụ thành thơ. Giữa trời đất và thời gian, chỉ con người là có linh tính, Lục Cơ trong "Văn phú" nói "Quan cổ kim vu tu du, phủ tứ hải vu nhất thuấn" (Ngắm cổ kim trong khoảnh khắc, xoa bốn bể chỉ một chớp mắt), trời đất tráng lệ và thời gian xa xôi, cùng ùa vào tâm hồn con người, khoảnh khắc ấy, sự xúc động trong lòng chúng ta chính là chất thơ, biểu đạt nó ra chính là thơ ca: "Lung thiên địa vu hình nội, tỏa vạn vật vu bút đoan" (Thu trùm trời đất trong hình khối, đè nén vạn vật ở đầu bút).

Thế nhưng, khi tư tưởng thơ ca dâng trào, tâm hồn phong phú và nhuần nhuyễn như nước mùa xuân, chúng ta phải làm thế nào mới có thể nói ra, viết ra những điều suy nghĩ và cảm nhận? Chúng ta vẫn thiếu một phương thức biểu đạt. Lúc này, các nhà thơ Trung Quốc giống như Lâm Ngữ Đường đã nói ở trên, hướng về tự nhiên để "mượn": "Hòa làm một với tự nhiên, mùa xuân thì thức tỉnh và vui mừng, mùa hè thì trong lúc nghỉ ngơi chợp mắt mà lắng nghe tiếng ve kêu rộn rã, cảm hoài sự trôi qua hữu hình của thời gian, mùa thu thì đau buồn trước chiếc lá rụng, mùa đông thì trong tuyết tìm thơ."

Hoa xuân, ve hè, lá thu, tuyết đông, rốt cuộc chỉ là một thứ phong cảnh thôi sao? Không, dưới ngòi bút của nhà thơ, chúng biến đổi thành từng hình ảnh tượng trưng, trở thành nơi gửi gắm tình cảm của nhà thơ. Vương Quốc Duy từng nói: "Nhất thiết cảnh ngữ, giai tình ngữ dã" (Hết thảy lời tả cảnh, đều là lời tả tình). Một hoa một lá, một gò một khe, vốn dĩ là phong cảnh tĩnh lặng, nhưng trong mắt, trong lòng, dưới ngòi bút của nhà thơ, lại trở nên sống động, lưu động, gửi gắm tình thơ của lòng người.

Đã có phong cảnh, có tình thơ, có hình ảnh, sự tốt đẹp này đã đủ chưa? Trong thơ ca Trung Quốc, còn có ý cảnh. Ý cảnh là gì? Chính là điều Lâm Ngữ Đường đã nói, "tinh thần và tự nhiên hòa làm một". Cảnh vật và lòng người, một tĩnh một động, soi chiếu lẫn nhau, hô ứng lẫn nhau thậm chí dung hợp với nhau, tình cảm chủ quan và cảnh vật khách quan cấu thành một không gian lưu động, cảnh giới nghệ thuật này chính là ý cảnh, khiến người ta thưởng vị, khiến người ta đắm chìm.

Tác phẩm "Nhân gian từ thoại" của Vương Quốc Duy viết: "Năng tả chân cảnh vật, chân cảm tình giả, vị chi hữu cảnh giới, cõi nhiếp vị chi vô cảnh giới" (Người có thể tả chân thực cảnh vật, chân thực tình cảm, thì gọi là có cảnh giới, bằng không thì gọi là không có cảnh giới). Tiên sinh Vương Quốc Duy đặc biệt tôn sùng chữ "chân" này. Chữ "chân" ở đây, chính là một thứ bản tính tình cảm, dùng lời của tiên sinh Lâm Ngữ Đường mà nói chính là "một ý thức thương xót chúng sinh, khiến họ dặt dào tình cảm sâu nặng với đại thiên nhiên, và dùng một cái nhìn nghệ thuật để đối đãi với nhân sinh". Đôi mắt chúng ta nhìn thấy phong cảnh, tâm hồn chúng ta sinh ra dao động, chúng ta dung hợp sự xúc động của tâm hồn với hoạt động của vạn vật trời đất, từ đó nhận thức sâu sắc hơn về bản thân, đánh thức bản thân, chạm đến bản thân chân thật nhất — dũng cảm, thẳng thắn, chân thành, ngây thơ, thơ ca khiến chúng ta chạm đến phần nhân tính không dám giả dối trong nội tâm.

Chúng ta hãy cùng ngẫm lại câu nói của đời Hán "Thơ giả, thiên địa chi tâm". Nuôi dưỡng "tấm lòng thơ" của chúng ta, cần bắt đầu từ hình ảnh, hình ảnh chính là thể tài truyền tải tình thơ, chất thơ, ý cảnh thơ. Cho nên lần này, tôi muốn nói về hình ảnh trong thơ ca Trung Quốc.

Những câu thơ đẹp đẽ, đồng hành cùng sự trưởng thành của chúng ta đã được nhắc đến ở trước, từ "Cử đầu vọng minh nguyệt" đến "Cọp tựa nhất giang xuân thủy hướng đông lưu", bên trong đều có một cốt lõi, chính là hình ảnh. Cho dù là trăng sáng, chim hót, hoa cúc, tằm xuân, hay nước sông, hoa anh đào, lá chuối, nghìn năm nay, chúng vẫn luôn tươi đẹp trong tự nhiên, cũng nở rộ trong thơ ca Trung Quốc. Từng thế hệ nhà thơ kế thừa những hình ảnh đẹp đẽ này, kế thừa tâm sự của người Trung Quốc. Họ uyển chuyển, sâu lắng, hoặc có được, hoặc mất đi, chưa bao giờ lớn tiếng trực tiếp nói — ta vui, ta buồn, ta sầu, mà nhất định sẽ đem tình cảm của mình gửi gắm vào một hình ảnh. Thể tài hình ảnh này, thông qua sự tương thông gắn kết của tâm hồn, vẫn được lưu truyền cho đến tận ngày nay.

Nhắc đến nỗi nhớ quê hương muôn đời không chán, rất nhiều bạn bè sẽ nhớ đến bài thơ "Nỗi nhớ quê" của nhà thơ hiện đại Dư Quang Trung, đoạn vương vấn tâm tư của ông ở Đài Loan hướng về đại lục:

Thuở nhỏ, nỗi nhớ quê là con tem nhỏ xíu,

Tôi ở đầu này, mẹ ở đầu kia;

Lớn lên, nỗi nhớ quê là chiếc vé tàu hẹp,

Tôi ở đầu này, cô dâu ở đầu kia;

Đến sau này, nỗi nhớ quê là ngôi mộ thấp lùn,

Tôi ở bên ngoài, mẹ ở bên trong;

Mà bây giờ, nỗi nhớ quê là một vành eo biển nông,

Tôi ở đầu này, đại lục ở đầu kia.

Nếu như "trăng sáng" từng là nỗi nhớ quê của Lý Bạch, thì ngàn năm sau, nỗi nhớ quê của Dư Quang Trung là gì? Là tem thư, vé tàu, ngôi mộ, eo biển... những thể tài hình ảnh này đã xuyên suốt cả một đời người.

Tiên sinh Lâm Ngữ Đường nói, "Thơ ca Trung Quốc thông qua tình cảm với đại thiên nhiên, chữa lành những vết thương lòng của con người". Trong chúng ta, ai chưa từng trải qua sự gột rửa của xuân qua thu lại? Trong chúng ta, ai chưa từng trải qua vòng luân hồi nhật nguyệt giao chồng? Trong chúng ta, ai từng không leo cao nhìn non nước bao la? Trong chúng ta, ai từng không khao khát trốn chạy chốn náo nhiệt, tìm kiếm chốn điền viên tĩnh mịch? Khi thiếu niên phơi phới, chúng ta ai từng không hướng tới sự phóng khoáng hào hiệp của thanh gươm tiếng hát? Khi năm tháng thăng trầm, chúng ta ai từng không lưu luyến trong thơ rượu... Người Trung Quốc vốn nhạy cảm, đa tình, dù chúng ta không phải ai cũng là nhà thơ, nhưng tổng sẽ có vào một khoảnh khắc nào đó trong đời, tình thơ bỗng chốc dâng trào; tổng sẽ có một nút thắt như thế, chúng ta thưởng vị nhân sinh, sạc năng lượng cho tâm hồn; tổng sẽ có một cơ duyên như thế, chúng ta muốn tìm kiếm bản thân chân thật. Hãy để chúng ta bắt đầu từ việc tìm kiếm hình ảnh thơ ca Trung Quốc, từ một ngọn cỏ cành cây, từ hoa xuân trăng thu mà lên đường, dọc theo con đường quanh co tĩnh mịch của thơ ca, đi sâu vào cõi lòng thẳm sâu của chúng ta.

Trong thời gian hữu hạn, dung lượng hữu hạn, tung hoành ngàn xưa, du ngoạn "tấm lòng thơ" phong phú muôn màu của các đời nhà thơ, đã quyết định chuyến hành trình tìm kiếm hình ảnh mà chúng ta đặt chân lên lần này, một ngày không thể ngắm hết hoa tươi Trường An, chúng ta chỉ có thể lựa chọn phong cảnh tuyệt nhất, bông hoa đẹp nhất, hình ảnh mê hoặc nhất, ý cảnh sâu sắc nhất, để chia sẻ cùng mọi người. Có lựa chọn thì cũng sẽ có sự tiếc nuối đi kèm:

Thứ nhất, thơ hay là thứ tự nhiên thiên thành, khó mà cắt xẻ từng câu, nhưng để hành lý của chúng ta không quá cồng kềnh, chúng ta chỉ có thể trích dẫn vài câu thơ, một nửa khúc từ, thường thì không thể chăm lo cho cảnh giới của toàn bài.

Thứ hai, chúng ta lấy mỗi nhóm hình ảnh làm cốt lõi cho mỗi chương, cho nên không thể sắp xếp theo trình tự thời gian, đặc biệt không thể kể tường tận trải nghiệm cuộc đời của từng nhà thơ.

Thứ ba, vẻ đẹp của thơ ca, theo lời của tiên sinh Văn Nhất Đa, gọi là "múa mang xiềng xích". Bởi vì thơ từ Trung Quốc chú trọng thanh trắc, chú trọng niêm luật, nhưng ở đây, những quy củ này chỉ đành lược bỏ mà thôi.

Cuối cùng, thơ là dùng để ngâm tụng, sự trầm bổng nhịp nhàng, thăng trầm ấy, chính là vẻ đẹp âm luật của thơ ca, thế nhưng chúng ta cũng không có thời gian bận tâm.

Tìm kiếm "tấm lòng thơ", đây chỉ là một sự khởi đầu. Mang theo ngần ấy tiếc nuối, chúng ta vẫn phải lên đường, bởi vì những hình ảnh từng khiến người xưa say đắm ấy, thực ra chưa từng rời xa chúng ta, chúng sinh sôi không dứt, đang tha thiết đợi chờ trong năm tháng.

Nếu như, chúng ta sẵn sàng phó thác bản thân cho thơ ca, có lẽ có thể theo dấu tư tưởng thơ ca tốt đẹp, dọc đường tìm về tận cõi lòng của chính mình.