Ánh chiều tà không chỉ gợi lên trong lòng chúng ta những nỗi niềm sầu muộn chưa lời giải, mà đôi khi còn mang đến một sự tĩnh mịch và ấm áp tựa như khép cửa lúc hoàng hôn, ngư tiều về muộn.
Và nếu nói ánh nắng chiều chỉ chiếu rọi nỗi buồn của riêng một người, thì nó đã không để lại nhiều khúc ngâm vịnh từ cổ chí kim đến vậy. Sở dĩ như thế, quan trọng hơn là vì ánh chiều tà soi thấu cổ kim, chứng kiến sự đổi thay của giang sơn. Mở khoát hơn tâm sự cá nhân chính là sự trang nghiêm của buổi hoàng hôn, là sự hưng vong trong ánh chiều tà.
Dẫn nhập: Ngâm đến tà dương sơn ngoại sơn
Khoảnh khắc ý vị sâu xa nhất trong một ngày, không gì qua nổi lúc hoàng hôn buông xuống. Thời điểm này, ánh sáng mờ ảo, trong cái ấm áp chín muồi ẩn giận một chút cảm thương, ánh chiều hắt bóng kéo dài hun hút, sự lưu luyến trong lòng người cũng cuồn cuộn tựa tơ tằm, miên man xa xôi... Cung Tự Trân nói: "Ngâm đến tà dương sơn ngoại sơn, cổ kim thùy miễn dư tình nhiễu?" Chỉ cần niệm đến, nghĩ đến mấy chữ "tà dương sơn ngoại sơn" ấy, thì các tao nhân mặc khách từ ngàn đời nay, đều bị những mối tình ý chập chùng quấn lấy, không tài nào trốn chạy. Chữ tình ở đây, có thể là tình yêu nam nữ, có thể là tình cảm thân bằng cố hữu, lại cũng có thể là thứ tâm tình cảm hoài trước thời gian của con người. "Tà dương sơn ngoại sơn", rốt cuộc đã vướng bận biết bao khúc ca của chúng ta?
Trung Quốc có truyền thống văn minh nông nghiệp, trật tự mà văn minh nông nghiệp tuân thủ chính là "nhật xuất nhi tác, nhật nhập nhi tức". Theo mặt trời ra cửa lao động, theo mặt trời về nhà nghỉ ngơi. Lúc mặt trời về nhà thì con người cũng nên quay về. Giờ phút hoàng hôn, rất nhiều người tuy mang theo sự mệt mỏi đầy mình, mang theo những tiếc nuối chưa nguôi, nhưng dù sao cũng mang theo cả hy vọng về ngày mai, sẵn sàng trở về, có thể mong đợi một bữa tối yên bình và sự nghỉ ngơi an lòng. Còn đối với những người lữ khách đang trên dặm đường, đây mới là khoảnh khắc tưởng về quê nhà buồn bã biết bao nhiêu.
Mặt trời lặn về tây, dòng thời gian của một ngày đã đi đến ranh giới, chuẩn bị rơi tõm vào màn đêm mịt mùng. Khoảnh khắc này, lòng người trăm mối tơ vò. Lý Bạch nói: "Mị sắc nhập cao lâu, hữu nhân lâu thượng sầu." Tại sao sắc chiều lại khiến người ta sầu? Chính là vì, có sự trở về thì có kẻ chưa về, có chưa về thì có nhớ nhung, có nhớ nhung thì có ai sầu. Khi nên về mà không về, dòng thời gian và tâm nguyện của một ngày, đều chẳng thể an định.
Thực ra, trở về là tâm nguyện vĩnh hằng của con người. Chúng ta xuất phát hết lần này đến lần khác, chính là vì để trở về hết lần này đến lần khác. Trong "Kinh Thi - Vương phong", ngắm nhìn cảnh chiều tà mịt mùng, một người vợ ngóng trông người chồng ở nơi xa: "Quân tử vu dịch, bất tri kỳ kỳ. Hạt chí tai?" Phu quân của thiếp đi phục dịch, lúc đi chẳng nói ngày về, giờ này chàng đang ở đâu? Đến bao giờ chàng mới có thể trở về? Tiếp đó, nàng tỉ mỉ đếm cảnh tượng trước mắt: "Kê thê vu sí, nhật chi tây hĩ, dương ngưu hạ lai. Quân tử vu dịch, như chi hà vật tư?" Mặt trời ngả về tây, gà lên chuồng, dê với bò đều quay về hết, phu quân của thiếp ơi, chàng bảo thiếp làm sao mà không nhớ cho đành? Đây là khúc ca sớm nhất của người Trung Quốc về cảnh chiều môm về muộn, mộc mạc như lời nói thường. Tâm nguyện "trở về" trong thơ ca Trung Quốc, đã từng phác phác thảo thảo như thế đấy!
Chính tình cảm mộc mạc ấy đã đánh thức thứ cảm xúc bị vùi lấp trong lòng con người, mở màn cho đề tài "Khuê oán thi" trong lịch sử thơ ca. Hứa Dao Quang đời Thanh đánh giá bài thơ "Quân tử vu dịch": "Kê thê vu kiệt hạ ngưu dương, cơ khát oanh hoài đối tà dương. Dĩ khải Đường nhân khuê oán cú, tối nan tiêu khiển thị hôn hoàng." Thấy gà lên chuồng, trâu dê về tổ, liền bắt đầu nghĩ đến người nơi xa, nghĩ đến sự đợi chờ của mình không có điểm dừng, trong lòng quấn quýt nỗi nhớ nhung trăm vòng, sao có thể đối diện với ánh chiều tà? Trong một ngày, khoảng thời gian khó đối diện nhất, tâm trạng khó nguôi ngoai nhất, chính là lúc hoàng hôn. Thế nên Tiền Chung Thư mới nói trong "Quản trù biên": "Cái tử sinh biệt ly, thương thị hoài viễn, giai vu hoàng hôn thời phân, xúc tự phân lai, sở vị tối nan tiêu khiển."
Hết thảy những nỗi nhớ xa xôi, chia ly trong lòng con người, vào khoảnh khắc này, đều cuộn lại với nhau, dồn dập kéo đến, dâng trào trong luyến. Nơi ấy có sự tốt đẹp, có lưu luyến, có sự hụt hẫng, có cảm thương. Câu thơ nổi tiếng "Tịch dương vô hạn hảo, chỉ thị cận hoàng hôn", là khúc ca tuyệt tác ngàn đời, chỉ vỏn vẹn mười chữ, lại hàm chứa hình ảnh khoáng đạt và dư vị phong phú. "Tịch dương vô hạn hảo" nói về không gian, bao trùm sự ấm áp, vui tươi của cảnh tượng đất trời; "Chỉ thị cận hoàng hôn" nói về thời gian, bóng tối dần dà áp sát, để lại là nỗi buồn, là sự tang thương. Sự mông lung ấm áp của không gian, sự tang thương ngắn ngủi của thời gian, đã kết hợp thành khói hoang nắng rụng, tà dương bóng xế, hợp thành nỗi niềm chiều hôm, khúc ca chẳng nỡ rời xa của người Trung Quốc từ ngàn đời nay.
Mỗi khi đọc đến ba chữ "cận hoàng hôn", cảm giác sinh mệnh vội vã ập thẳng vào mặt, sự vội vàng và mệt mỏi, cảm thương và ai sầu, đối mặt với dòng thời gian trôi qua, chút ít không cam lòng trong lòng người đều dấy lên trong ba chữ này, khiến người ta không kìm được mà khao khát dốc lòng hòa mình vào khoảnh khắc ấy, nắm bắt chút ánh sáng leo lắt cuối cùng của buổi hoàng hôn này.
