Mùa thu có màu sắc đậm đà nhất, những quả ngọt phong phú nhất. Sau mùa thu chính là mùa đông giá lạnh, vạn thứ đều sẽ quy về sự tiêu điều sau nét hoa mỹ, mùa thu cũng mang theo hương vị thương cảm nhất.

Sinh mệnh của chúng ta có thể vượt qua gió thu mưa thu để mà trưởng thành. Đại địa dần gần thêm vẻ tiêu sơ, sinh mệnh hướng về sự điêu tàn, nhưng liệu có thể an đốn hay không, đây là một khoảng tự chủ của con người trong dòng chảy thời gian. Con người có thể thương xuân, có thể bi thu, nhưng sau khi tất cả những hận xuân sầu thu đã đi qua, trái tim chúng ta được hoa xuân trăng thu gột rửa trở nên yên bình rộng rãi. Đây mới là ý nghĩa thực sự mà các loại ý tượng của thơ từ lướt qua tâm hồn để lại.

Dẫn tử: Trông ngóng ngàn thu một độ rơi lệ

Ở phương Bắc rõ rệt bốn mùa của Trung Quốc, nếu nói mùa xuân dùng toàn bộ hoa tươi và cành lá phô trương duỗi mình, hướng bầu trời cúi mình kính cẩn, vậy thì mùa thu chính là dùng toàn bộ hoa quả và lá rụng cúi thấp người xuống, hướng đại địa biết ơn, hơn nữa, tâm cam tình nguyện, từ có đến không, dùng một lần tàn lụi triệt để làm trống trải mùa đi, chừa lại khoảng trống sinh mệnh đầy đủ cho từ không đến có trong đợt gió xuân vòng tiếp theo.

Nếu nói hoa mùa xuân là loài thảo mộc, kiều diễm, mềm mại, khiến người ta tiếc nuối, vậy thì hoa mùa thu chính là loài mộc bản, rực rỡ, bàng bạc, khiến người ta tán thán. Ánh thu chiếu rọi lên từng hàng từng lớp lá, thiêu đốt lá thành hoa, lắng đọng hoa thành rượu nồng, ngập trời ngợp đất, khiến người ta say sưa đến mức có chút chấn động.

Cho nên, mùa thu là một mùa mang ý vị sâu xa.

Chiếu theo truyền thống văn minh nông cày của Trung Quốc, lao động vất vả của một năm sắp kết thúc, có thể buông tay nghề nông để lo toan chút lễ nghi nhân sinh lớn nhỏ. Rất nhiều người chọn kết hôn vào mùa thu, lữ khách buôn bán chọn về nhà vào mùa thu, sĩ tử đuổi theo khoa thi "Thu vi", cũng là vào khoảng tháng mười mùa thu thì đến kinh thành. Đương nhiên còn có một số chuyện phiền não cũng xảy ra vào cái mùa nặng trịch này, ví dụ như lao dịch vào mùa thu rất phồn trọng, thậm chí mỗi năm xử quyết tội phạm cũng chọn vào mùa thu. Tiết trời thu vàng, bi hỉ đan xen, khó tránh khỏi khiến con người sinh ra rất nhiều cảm khái. Lữ khách nhân sinh, đến đến đi đi, nhìn thấy một mùa tươi thắm như thế biến đổi kịch liệt, tâm hồn cũng theo đó chấn động.

Mùa thu có thể nhìn thấy những gì? Chúng ta chưa từng hình dung "hạ quang" hay "đông sắc", nhưng chúng ta chưa từng tiếc nuối lời tán thán "thu sắc", "thu quang", có thể thấy mùa này vẫn luôn xuôi dòng sắc màu, lấp lánh ánh sáng.

Vào mùa thu, cỏ cây từ sự tươi non đầu xuân, trải qua sự bừng bừng của cả mùa oi bức, cho đến lúc tôi luyện thành sự phong phú, tươi thắm của mùa thu. Khoảnh khắc này, nó dâng hiến trạng thái đẹp đẽ nhất giữa trời đất.

Thế nhưng, sắp sửa rơi tõm vào mùa đông giá lạnh rồi. Cảnh tượng thịnh soạn của mùa thu ngắn ngủi biết bao, cỏ cây điêu tàn một cách số ruột không đợi nổi... Nước chảy đi không chỉ là lá rụng, mà còn có cả dòng thời gian. Cảm giác vội vã của nhân sinh, dễ dàng nhất được kích thích vào mùa thu. Đây chính là "bi thu" trong truyền thống Trung Quốc.

"Bi tai thu chi khí dã! Tiêu sơ hề thảo mộc diêu lạc nhi biến suy." Từ ngàn xưa, cái mùa thu tầm thường mà lá rụng xào xạc rơi xuống ấy, một tiếng thở dài thương cảm của Tác Ngọc đã khiến sự tàn lụi của cỏ cây lay động mãi tận tâm can chúng ta. Về sự ly biệt, tương tư, sinh mệnh vội vã, năm tháng điêu tàn... Cảm khái như thế từ Tác Ngọc trở xuống, một đường bi ca, lan tràn ngàn thu. Cho đến nỗi khi Đỗ Phủ đi thăm dò di tích nhà Tác Ngọc còn tiếp nối thêm tiếng thở dài ấy: "Diêu lạc thâm tri Tác Ngọc bi, phong lưu nho nhã diệc ngô sư. Trông ngóng ngàn thu một độ rơi lệ, tiêu điều dị đại bất đồng thời." Mỗi khi gió thu lại thổi, cỏ cây diêu lạc, tôi liền nhớ đến nỗi buồn của Tác Ngọc. Lời ngâm tụng của ông thấu hiểu nhường nào hương vị của mùa thu, ông phong lưu nho nhã biết bao, là vị tiên sư chưa từng hội mặt của tôi. Tôi và ông cách nhau ngàn thu, ngàn thu tích tụ trước mắt tôi, nhìn một cái là thấy tận cùng, lá rụng mờ mịt, tôi không kìm được mà rơi một vốc lệ nóng. Mùa thu ngàn năm trước mà Tác Ngọc từng đứng sững ấy, chắc hẳn cũng từng nhìn thấy cảnh này tình này, chắc hẳn cũng có nỗi cảm hoài bi thương lúc bấy giờ của tôi.

Cỏ cây tàn lụi, năm này qua năm khác, từ Tác Ngọc đến Đỗ Phủ đã là ngàn thu, từ Đỗ Phủ đến chúng ta lại đã ngàn thu. Trông ngóng ngàn thu, chúng ta bây giờ, gặp lại gió thu, trong lòng còn có lệ nóng theo gió lay động rơi xuống chăng?

Nơi nào hợp thành "sầu", trên lòng người ly biệt là thu

Nhà bình luận thi ca Chung Tung trong "Thi phẩm? Tự" nói rằng: "Khí chi động vật, vật chi cảm nhân, cố dao đãng tính tình, hình chư vũ vịnh." Giữa trời đất có khí lưu chuyển, những khí này sẽ lưu động trong muôn vật thế gian, ví dụ như cây, ví dụ như cỏ, ví dụ như mặt trời mọc và vầng trăng khuyết, sự lưu động của khí tạo nên sức sống bừng bừng của vạn vật; tiếp theo, sức sống của vạn vật lây nhiễm lòng người, khiến tình cảm và tâm hồn con người có được chốn gửi gắm; con người đắm chìm trong sức sống vạn vật, hòa quyện với vạn vật, liền sẽ "tay múa theo, chân giậm theo", viết thành thơ từ, ca vang mà ngâm tụng nó.

"Ly tao" gọi là: "Nhật nguyệt hốt kỳ bất yêm hề, xuân dữ thu kỳ đại tự, duy thảo mộc chi linh lạc hề, khủng mỹ nhân chi trì mộ." Sinh mệnh của Khuất Nguyên vẫn luôn ở trên đường, trên con đường chính trị chấn động, trên con đường di dời lang thang, nhìn sự luân phiên xuân thu, thời gian chạy trong mắt ông còn vội vã hơn bất cứ thứ gì. Cỏ cây điêu tàn, mỹ nhân về chiều, đều là mộng tưởng tiêu tan trong thời gian.

Kịch Côn Sơn "Ngọc trâm ký? Cầm khiêu" một khúc, thư sinh Phan Tất Chính vào một tiết thu phân, bỗng nhiên nửa đêm mộng đứt, lên sân khấu xướng một khúc "Lãn họa mi". "Nguyệt minh vân đạm lộ hoa nồng, ỷ chẩm sầu thính tứ bích cồng." Một người tựa vào gối, nghe thấy tiếng dế kêu bốn vách tường. "Thương thu Tác Ngọc phú tây phong, lạc rụng kinh tàn mộng." Ngắm sắc thu, nghe tiếng thu, anh ta cũng nhớ đến Tác Ngọc; lá tàn rơi xuống, bốp một tiếng, trong đêm thu tịch mịch tựa như sét đánh, đánh vỡ giấc mộng tàn của anh ta, cho nên anh ta khoác áo đứng dậy, muốn đi đến dưới lầu Bạch Vân "nhàn bước hương trần đếm hoa rụng", để đếm kỹ hoa rụng muôn màu muôn vẻ. Để những cánh hoa rơi lả tả nhiều thế này, không uổng công đến nhân gian một chuyến. "Lạc hồng bất thị vô tình vật, hóa tác xuân nhưa canh hộ hoa", hoa rụng có tình, trước hết nằm ở chỗ người yêu hoa có tâm.

Lá thu rơi, hoa thu tàn, tình thu sâu, hận thu nổi, vào cái tiết trời như thế, tại sao con người lại thương cảm như vậy, "bi thu" như thế? Thi sĩ đời Thanh Triệu Dực nói rất hay: "Mỗi thị thu phong quản nhàn sự, hồng tha phong bạch nhân đầu." Câu thơ này sảng khoái biết bao! Trong sảng khoái lại mang theo sự kinh tâm biết bao! Chính là ngọn gió thu này, nó nhàn nhạt đi qua nhân gian, lá phong già đi chuyển đỏ sương trong gió thu, tóc đen nhuộm thành tuyết trắng trong gió thu. Tiết trời này, ngắm nhìn năm tháng thoáng qua chớp mắt, trước mắt ngày càng đẹp đẽ, ngày càng u sầu, bước chân vội vã, đi ngày càng gấp gáp.

Từ nhân Ngô Văn Anh nói: "Hà xứ hợp thành sầu? Ly nhân thượng thu." Chữ "sầu" trong "ưu sầu" ghép lại như thế nào? Người chia ly ngắm sắc thu, sắc thu đè nặng lên lòng, mối sầu dần chớm nở. Nhân gian nếu như không có sự chia ly, không có vướng bận, chỉ đơn thuần nhìn ngắm sắc thu, sao lại sinh ra cảm khái sâu sắc đến thế? Chỉ có người đi xa ngắm sắc thu, trong lòng mới có sự bất an, chút bất an này gọi là sầu. "Túng ba tiêu bất vũ dã sái sái." "Mưa thu chuối tây", luôn khiến các thi nhân nhớ đến thời gian cấp bách, năm tháng trôi qua. Nhưng vào mùa thu không chịu nổi sự chia ly này, cây chuối tây xòe những chiếc lá rộng của nó, cho dù không có mưa lạnh, cũng sẽ cảm thấy gió thu hiu hiu, cấp bách biết bao, thanh hàn biết bao.

"Bạc vụ nùng vân sầu vĩnh trú, thụ não tiêu kim thú. Giai tiết hựu trùng dương, ngọc chẩm sa trù, bán dạ lương sơ thấu... Đông ly bả tửu hoàng hôn hậu, hữu ám hương doanh tụ. Mạc đạo bất tiêu hồn, liêm quyển tây phong, nhân bỉ hoàng hoa sấu."

Vào một dịp cuối thu Trùng dương, Lý Thanh Trảo đã viết từ khúc "Tủy hoa âm" nổi tiếng này, gửi cho người chồng Triệu Minh Thành đang làm quan ở bên ngoài. "Bạc vụ nùng vân sầu vĩnh trú, thụ não tiêu kim thú", ngày tháng trôi đến mùng chín tháng chín, sương thu mỏng manh đã bao trùm, mây đậm đè xuống, cả ban ngày không trong sáng. Thứ không trong sáng chỉ là thời tiết thôi sao? Còn có cả trái tim chứa đầy nỗi sầu của nàng ấy. Gió thu cắn xứt người, trong phòng khuê vô vị nhìn khói hương lượn lờ dâng lên, "Giai tiết hựu trùng dương, ngọc chẩm sa trù, bán dạ lương sơ thấu." Một chữ "hựu" (lại), là giật mình nhận ra thời gian vội vã, hay là nhớ tới Trùng dương năm ngoái? Ý từ uyển chuyển, chỉ nói trời lạnh rồi, bất kể là trên gối hay màn trướng cạnh giường, đều thấu ra một làn hơi lạnh. Nỗi hơi lạnh mỏng manh ấy, từ da thịt từng chút một thấm sâu vào trong tim.

"Đông ly bả tửu hoàng hôn hậu, hữu ám hương doanh tụ. Mạc đạo bất tiêu hồn, liêm quyển tây phong, nhân bỉ hoàng hoa sấu." Mùa này nâng chén tự uống một mình hoặc đối ẩm, trong tay áo phảng phất hương thơm của hoa cúc. Chỉ là người đẹp thân tàn ma dại hỡi, còn gầy hơn cúc vàng tiêu tụy trong gió thu vài phần.

Từ này gửi đến tay chồng, Triệu Minh Thành tán thưởng không ngớt, ba phần xót xa, ba phần thán phục, còn có ba bốn phần tự thẹn không bằng. Anh ta tâm không đành lòng, đóng cửa từ chối khách khứa, quên ăn quên ngủ họa năm mươi bài từ theo vần điệu của Lý Thanh Trảo, gói ghém bài từ này của Lý Thanh Trảo vào trong đó, giao hết cho người bạn tốt thấu hiểu thi từ của mình là Lục Đức Phu để phẩm bình. Lục Đức Phu ngắm nghía hồi lâu, suy nghĩ đắn đo mãi, cuối cùng nói: "Chỉ ba câu là tuyệt diệu." Triệu Minh Thành truy vấn là ba câu nào, Lục Đức Phu nói: "Mạc đạo bất tiêu hồn, liêm quyển tây phong, nhân bỉ hoàng hoa sấu."

Đây là sự "tiêu hồn" năm xưa của Lý Thanh Trảo, viết cạn kiệt muôn vàn khúc khuỷu của nỗi nhớ nhung. Ngày nay, khi gió thu lại nổi, chúng ta sẽ có tâm sự uyển chuyển nhường này chứ? Chúng ta có thể thể nghiệm được sự tinh tế và khúc chiết ở trong đó không? Trong lòng một người thực sự từng có cảm nhận như thế, đi đọc thơ từ rồi, sẽ có sự khác biệt. Có lúc, bạn sẽ cảm thấy khung cảnh mà nàng ấy viết sinh động như thật, bởi vì bạn đã từng trải qua, giống như có đôi khi chúng ta đi trên đường, thoắt nghe thấy tiếng người hàng xóm hát, bỗng giật mình kinh ngạc – thứ họ hát chính là giai điệu mà trong lòng chúng ta đang ngân nga. Trong thơ ca từ phú, thường hay xuất hiện khoảnh khắc khiến chúng ta trợn mắt há mốc mồm thế này: Đây chẳng phải viết về tâm cảnh ở một khoảnh khắc nào đó từng có của tôi hay sao?

Đa tình nào kham tiết thanh thu

Cuộc đời của mỗi người đều đang ở trên đường, chỉ là hoàn cảnh trên đường có hơi khác nhau mà thôi. Liễu Vĩnh – con trai của hàng thần nhà Nam Đường Liễu Nghi, cho dù tài tình bức người, nhưng lại lận đận khốn đốn, mưu cầu công danh nhiều lần không được. Tự hứa "nhẫn bả phù danh, hoán liễu thiển chẩm đê xướng", "tài tử từ nhân, tự thị bạch y khanh tướng", nào ngờ lời nói cuồng ngạo kiêu ngạo đã chọc giận Tống Nhân Tông, quả nhiên loại bỏ hắn trong khoa cử: "Thả khứ thiển chẩm đê xướng, hà yếu phù danh?" Từ đó, Liễu Vĩnh chè chén say sưa tự xưng "phụng chỉ điền từ Liễu Tam Biến".

Một vị tài tử đa tình như thế, cả đời đã đi qua bao nhiêu tiết thanh thu để lại dấu vết trong tim, chúng ta cùng hắn đi qua suốt dọc đường, liệu còn có thể có thể thể nghiệm, thu được sự cộng hưởng không? Liễu Vĩnh thất ý trên con đường hoạn lộ, rời khỏi Biện Kinh, lúc lưu luyến từ biệt người yêu, đã viết bài từ "Vũ lâm linh" nổi tiếng này:

"Hàn thiền thê thiết, đối trường đình vãn, sái vũ sơ yết. Đô môn trướng ẩm vô tự, lưu luyến xứ, lan châu thôi phát. Chấp thủ tương khan lệ nhãn, cánh vô ngữ ngưng yết. Niệm khứ khứ, thiên lý yên ba, mộ ái trầm trầm sở thiên khoát... Đa tình tự cổ thương ly biệt, cánh na kham lãnh lạc thanh thu tiết! Kim tiêu tửu tỉnh hà xứ? Dương liễu ngạn, hiểu phong tàn nguyệt. Thử khứ kinh niên, ưng thị lương thần hảo cảnh hư thiết. Tiện túng hữu thiên chủng phong tình, canh dữ hoà nhân thuyết?"

Phần mở đầu của bài từ này, chỉ vỏn vẹn ba câu, ý tượng dày đặc: "Hàn thiền thê thiết, đối trường đình vãn, sái vũ sơ yết." Nhìn ý tượng hắn viết: Câu thứ nhất, viết âm thanh, tiếng ve kêu rất lạnh, kêu ra một vẻ thê thiết. Câu thứ hai viết thời gian, viết đình dài trước mắt đã đi đến tận cùng, con người sắp chia ly, mặt trời cũng đi đến tận cùng, một ngày sắp kết thúc. Câu thứ ba viết bầu không khí, lúc mưa chợt tạnh, hai người đều mong mỏi mưa mưa lâu hơn một chút lớn hơn một chút, thời gian chia tay có thể muộn hơn một chút, nhưng mưa cuối cùng cũng tạnh, con người không thể không lên đường. Trong không khí khắp nơi đều ẩm ướt, lòng người cũng ướt sũng. Khoảnh khắc sau cơn mưa này, khiến người ta thương cảm nhất, khiến tâm can rối bời. Vậy thì uống thêm một chén rượu nữa đi! Thế nhưng, trong lòng hai người đều nghĩ đến chuyện thực sự sắp phải chia ly, chẳng còn chút hứng thú nào, "Đô môn trướng ẩm vô tự, lưu luyến xứ, lan châu thôi phát", ở khoảnh khắc hai người ngơ ngác nhìn nhau, ở lúc lưu luyến sâu sắc nhất giữa hai trái tim, phu chèo thuyền đang giục rồi: "Lên thuyền đi, không đi nữa sẽ không kịp đến nơi tiếp theo đâu." Khoảnh khắc "thôi phát" này, giục giục người đứt từng khúc ruột. "Chấp thủ tương khan lệ nhãn, cánh vô ngữ ngưng yết", hai tay nắm chặt, mắt đẫm lệ nhìn nhau, hai tim nương tựa, còn có lời gì có thể thốt ra được nữa? Nói luyến lưu ư? Luyến lưu thì cũng phải đi. Nói bảo trọng ư? Đối phương lại không ở bên cạnh mình. Nói trân trọng ư? Tại sao hôm nay vẫn cứ phải rời xa? Nói hội ngộ ư? Hội ngộ lại chẳng biết ngày về. Nói loại lời gì kỳ thực cũng không bằng "vô ngữ" (không lời), lời, lệ tất cả đều nằm ở hai chữ "ngưng yết", nghẹn ở cổ họng, nghẹn ở trong tim. Vào khoảnh khắc chia ly này, hai người không nói gì cả, chỉ có tiếng ve kêu và tiếng giục giã của phu chèo thuyền. Kỳ thực, chúng ta xét từ nhịp điệu của thơ từ mà nói, đọc đến "cánh vô ngữ ngưng yết", con người thực sự giống như đang nghẹn ngào theo bọn họ, cảm thấy bài từ này đi đến đây thì đi rất gượng gạo, đi không trôi chảy, trầm bổng đến đây dường như không nhúc nhích nổi nữa. Nhưng niệm tiếp xuống dưới, "Niệm khứ khứ, thiên lý yên ba, mộ ái trầm trầm sở thiên khoát", đột nhiên câu từ khoว้าง đạt, cảnh giới thanh tao sáng sủa. Đi thôi đi thôi, cho dù phía trước là ngàn dặm sóng khói, nước rộng trời cao, cho dù đánh mất chính mình cũng phải bước ra bước này về phía trước.

Tiếp theo hắn ngâm ra câu thơ thiên cổ: "Đa tình tự cổ thương ly biệt, cánh na kham lãnh lạc thanh thu tiết!" Trong nét bút này, ý nghĩa của "thanh thu" đã được điểm phá. Mùa thu là mùa trở về, quả ngọt đầy cành, lá đỏ nặng trĩu, lòng người càng thêm vuyến vũ, càng khát khao sự ấm áp, càng hy vọng thủ hộ mái ấm. Nhưng mùa thu này lại đúng là mùa chia ly, khiến trái tim đa tình phải gánh chịu thế nào đây? Một câu "cánh na kham", thời gian tựa như nứt ra một cái lỗ lớn, sau khi chia ly uống rượu một mình, tỉnh lại rồi, đặt mình ở nơi nào đây? "Kim tiêu tửu tỉnh hà xứ? Dương liễu ngạn, hiểu phong tàn nguyệt." Bản thân đã ở trên chiếc thuyền tròng cành tròng trọc, thấp thoáng nhìn thấy bên bờ dương liễu, gió mai ập tới, trăng tàn treo trên không. Sự do dự ngập ngừng giữa câu hỏi và câu trả lời này, giống như một khoảng trắng, từ đình dài chia ly đến bến dương liễu rượu tỉnh, địa điểm bỗng nhiên biến ảo, người bên cạnh đã không còn trước mắt, trước mắt duy chỉ có gió mai thê lương, vầng trăng lụi tàn. "Thử khứ kinh niên, ưng thị lương thần hảo cảnh hư thiết. Tiện túng hữu thiên chủng phong tình, canh dữ hà nhân thuyết?" Trong lòng có tình có luyến, nhưng người đã ở xa, cho dù trước mắt có cảnh đẹp, cùng ai thưởng thức đây? Cùng ai nói năng đây?

Bài từ này của Liễu Vĩnh bất hủ ngàn thu, viết cạn kiệt hương vị thanh thu, viết cạn kiệt tất cả sự vô ngữ trong khoảnh khắc chia ly. Từ hắn về sau, mỗi khi gặp lúc chia ly, bao nhiêu người sẽ mặc niệm bài từ này ở trong lòng, thể nghiệm sự thê thiết và uyển chuyển của nó. "Xuy kiếm lục" ghi lại một câu chuyện: Với thân phận và tài học của Tô Đông Pích, trong lòng đối với Liễu Tam Biến "phụng chỉ điền từ" vẫn còn một chút không cam lòng, có một ngày ông hỏi một người thực sự giỏi ca hát rằng: "Từ của ta so với từ của Liễu Thất thì thế nào hả?" Người đáp lại nói thực sự rất hay: "Từ của Liễu lang trung chỉ hợp với thiếu nữ mười bảy mười tám tuổi, cầm phách ngà đỏ, ca hát 'Dương liễu ngạn, hiểu phong tàn nguyệt'." Bạn hãy ngẫm lại cảnh tượng này: Thiếu nữ mười bảy mười tám tuổi, tuổi trẻ xinh đẹp, đã hiểu phong tình, đã nếm trải yêu đương và chia ly, cầm phách ngà đỏ, tha thiết triền miên hát bài từ chia ly nổi tiếng nhất, ngẫm lại cũng thấy say sưa. Người này lại nói, từ của học sĩ ngài "cần phải là đại hán Quan Tây, ôm tỳ bà đồng, cầm phách sắt, hát 'Đại giang đông khứ'." Từ đây chúng ta có thể thấy sự khác biệt giữa hào phóng phái và uyển ước phái thời Bắc Tống, sự khác biệt này vẫn luôn được tuân theo trong sáng tác từ.

"Đối tiêu tiêu mộ vũ sái giang thiên, nhất phiên tẩy thanh thu. Tiệm sương phong thê khẩn, quan hà lãnh lạc, tàn chiếu đang lâu... thị xứ hồng suy thúy giảm, nhản nhản vật hoa hưu. Vị hữu trường giang thủy, vô ngữ đông lưu... Bất nhẫn đăng cao lâm viễn, vọng cố hương miễu miễu, quy tư nan thu. Thán niên lai tung tích, hà sự khổ yêm lưu? Tưởng giai nhân trang lâu ngung vọng, ngộ kỷ hồi, thiên tế thức quy chu. Tranh tri ngã, ỷ lan can xứ, chính nẫm ngưng sầu!"

Đây là một bài từ nổi tiếng khác của Liễu Vĩnh "Bát thanh cam châu", vẫn là thời tiết như thanh thu này, nhưng khác với "Vũ lâm linh" là "đối trường đình vãn", lần này hắn đối mặt lại là cái gì?

"Đối tiêu tiêu mộ vũ sái giang thiên, nhất phiên tẩy thanh thu. Tiệm sương phong thê khẩn, quan hà lãnh lạc, tàn chiếu đang lâu." Một người đơn độc ở trên đầu lầu, trước mắt trên trời là mưa chiều tiêu tiêu, cả một khoảng ngập trời ngợp đất rưới xuống, tẩy rửa mùa thanh thu nhân gian. Gió thu mưa thu sầu chết người, gió thu gấp gáp, mưa thu bay lả tả, sau một phen gột rửa, đập vào mắt là cảnh tượng tiêu điều, "tiệm sương phong thê khẩn, quan hà lãnh lạc, tàn chiếu đang lâu". Chữ "tiệm" (dần) này dùng rất hay, dần dần ép sát lại. Phóng tầm mắt nhìn xa, là quan hà lạnh lẽo sau khi mưa tạnh, là tàn dương xế bóng sau mưa rưới xuống đầu lầu. Nương theo gió sương, dòng Trường Giang đằng xa, quan hà đằng xa, tàn chiếu đều ngưng tụ lại một điểm, ngưng định trên đầu lầu nơi Liễu Vĩnh ở. Nương theo sự ngưng tụ của tầm mắt, khiến cảnh vật trước mắt được nhìn kỹ hơn, trái tim cũng theo đó chấn động, "thị xứ hồng suy thúy giảm, nhản nhản vật hoa hưu. Vị hữu trường giang thủy, vô ngữ đông lưu." Lúc này đây, hoa hồng tàn úa, lá xanh vơi đi, hoa rơi, lá tàn, cỏ cây vốn dĩ tươi tốt, bừng bừng trải qua một trận mưa thu, thì hướng về sự suy bại, huống chi là lòng người? Có dăm ba tâm sự cũng hướng về cái kết cục của nó.

Chính vào khoảnh khắc này, con người còn có thể nói gì nữa? Khoảnh khắc này, thi sĩ vô ngữ, Trường Giang vô ngữ, tất cả tâm sự đều phó mặc dòng nước trôi về đông, tang thương cổ kim đều cuồn cuộn trôi đi theo dòng nước sông.

Trường Giang chảy về đông cuối cùng cũng đổ ra biển, sau thanh thu là mùa đông giá lạnh, mùa thu là mùa khởi hành về nhà, mùa đông là mùa nghỉ ngơi dưỡng sức ở nhà. Động vật sẽ ngủ đông, con người cũng cần nghỉ ngơi dưỡng sức, bách tính phương Bắc có một từ gọi là "miêu đông" (trú đông), mùa đông đã lạnh đến mức không thể ra ngoài làm việc được nữa, liền ở nhà cuộn tròn lại một sự an đốn. Thế nhưng những lữ khách kia thì sao? "Bất nhẫn đăng cao lâm viễn, vọng cố hương miễu miễu, quy tư nan thu." Con người ở trên đường lữ hành, vẫn đang phiêu bạt, "hồng trần do hữu vị quy nhân", lên lầu vào khoảnh khắc này, con người nhìn về phía xa có thể nhìn thấy quê hương không? Không nhìn thấy, cố hương mịt mờ, nhưng tâm tư muốn về nhà lại chẳng thể thu lại nổi nữa. "Thán niên lai tung tích, hà sự khổ yêm lưu?" Câu nói này nói rất hay! Kỳ thực, con người ngày nay đều nên tự hỏi bản thân "hà sự khổ yêm lưu" (cớ sao nhọc nhằn lưu luyến mãi). Có người muốn làm quan, liền phiêu bạt trên con đường hoạn du; có người muốn kiếm tiền, liền phiêu bạt trên con đường kinh doanh. Mỗi một người chúng ta đều ở trên đường, đều vội vã hối hả, nhưng những năm gần đây bận rộn cái gì? Đã thu hoạch được cái gì? Đã ngộ ra cái gì? Rốt cuộc có lý do quan trọng gì thế nào, khiến trái tim chúng ta mãi lưu lại trên đoạn đường này, không thể về nhà? "Hà sự khổ yêm lưu?" Câu hỏi này của Liễu Vĩnh dành cho chính mình, liền nhìn thấy người đang chờ đợi ở đầu bên kia, "tưởng giai nhân trang lâu ngung vọng, ngộ kỷ hồi, thiên tế thức quy chu." Ở phương xa kia, ở đầu bên kia của tâm tư, giai nhân ngồi trên lầu trang điểm, cũng giống như thi sĩ ngóng nhìn từ xa, hết lần này đến lần khác nhìn thuyền về phía chân trời, thầm nghĩ "đây hẳn là lang quân nhà ta trở về rồi chứ". Thế nhưng thuyền đến, lại là lữ khách nhà khác. Lại một chiếc thuyền về, hẳn là anh ta rồi chứ? Đến rồi, vẫn không phải. Liễu Vĩnh nói: Ta nghĩ ngợi ở đầu này, thật không biết nàng đã nhận nhầm bao nhiêu chiếc thuyền về. Nhưng nàng đừng trách ta vô tình, chẳng lẽ nàng không biết giờ phút này ta cũng giống như nàng, "ỷ lan can xứ, chính nẫm ngưng sầu"? Đầu lầu ở đầu này, đầu lầu ở đầu kia, cùng chung một khoảnh khắc đối diện từ xa, đây chính là tiết trời thanh thu tiêu điều, gió thu trên lòng người chồng chất thành một chữ "sầu".

Tô Đông Pích khoáng đạt rất khâm phục bài từ này của Liễu Vĩnh, ông đánh giá ba câu "tiệm sương phong thê khẩn, quan hà lãnh lạc, tàn chiếu đang lâu" là "bất giảm đường nhân cao xứ" (không kém phần cao siêu của người đời Đường). Đọc bài từ này của Liễu Vĩnh, chúng ta hãy ngẫm lại loại khí thu bi thảm này, lan tràn khắp vũ trụ, tích tụ u uất trên đầu lầu, đè nặng lên một trái tim nặng trĩu. Mặc dù Liễu Vĩnh là đại diện của phu phái uyển ước, nhưng cảnh giới bi thu này, vẫn cứ tráng lệ khoáng đạt. Kỳ thực, trong cuộc sống của chúng ta, cho dù có sự chia ly, có sự thương cảm, có sự sa sút, nhưng tấm lòng chúng ta rộng mở, sự thương cảm và sa sút của chúng ta, sẽ không biến thành sự oán trời trách đất mù quáng, mà biến thành một phần sức mạnh tràn trề trong sinh mệnh, khiến chúng ta trưởng thành, bước qua thời kỳ trầm lắng, hướng tới sự khoáng đạt.

Lục hà ngưng hận bối tây phong (Một trong các ý tượng của mùa thu)

Tiết thanh thu như thế hết lần này đến lần khác rời xa, rồi lại hết lần này đến lần khác đến gần, năm này qua năm khác. Thù Gián cũng từng đứng trong tiết thanh thu như thế——

"Hạm cúc sầu yên lan khấp lộ, la mạc khinh hàn, yến tử song phi khứ... Minh minh bất án ly hận khổ, tả quang đáo hiểu xuyên chu hộ... Trạc dạ tây phong điêu bích thụ, độc thượng cao lâu, vọng tận thiên nhai lộ. Dục ký thái tiên kiêm xích tố, thủy trường thủy khoát tri hà xứ!"

"Hạm cúc sầu yên lan khấp lộ, la mạc khinh hàn, yến tử song phi khứ." Hãy nhìn đóa cúc ngoài lan can kìa, nó giống như khoác một tầng sầu muộn nhàn nhạt như khói; hãy nhìn giọt sương trên cỏ lan kìa, giống như một giọt nước mắt ẩn chứa le lói. Những đóa hoa này đang sầu cái gì thế? Chim én cũng thành đôi thành cặp bay đi rồi, chỉ có ánh trăng không thấu hiểu tâm sự của con người, hết đêm này đến đêm khác chiếu rọi nỗi ưu sầu sáng trưng.

"Trạc dạ tây phong điêu bích thụ, độc thượng cao lâu, vọng tận thiên nhai lộ." Người ở chân trời, mộng ở chân trời, điều ngóng trông cạn kiệt còn có cả những tâm sự không chịu dừng lại ở trong lòng. Một mình trơ trọi, đứng độc lập trên lầu cao, muốn gửi gắm tâm ý của mình vào trang giấy thắm rồi gửi đi, nhưng nước rộng non ngàn, thì có thể gửi đến chốn nào đây?

Vào tiết trời thanh thu tiêu điều như thế, tâm sự của con người qua từng thế hệ, thực sự đã dừng lại chưa? Gửi không đi, con người liền không viết xuống nữa sao? Chung quy vẫn sẽ có những kẻ không chịu khuất phục như thế, hết lần này đến lần khác khắc ghi tâm sự lên trang giấy. Lại vào một tiết thanh thu, công tử nhà Thù Gián là Thù Kỷ Đạo viết tiếp——

"Hồng diệp hoàng hoa thu ý vãn, thiên lý niệm hành khách. Phi vân quá tận, quy hồng vô tín, hà xứ ký thư đắc? Lệ đạn bất tận đương song tích, tựu nghiên toàn nghiện mặc... Tiệm viết đáo biệt lai, thử tình thâm xứ, hồng tiên vi vô sắc."

Ưu sầu là thứ đời đời sinh ra, không phải nói người già trải qua rồi bảo con cái phải hào sảng lên một chút, thì con cái sẽ không sinh ra nỗi sầu mới nữa. Trời chẳng già, tình khó dứt, chỉ cần có tuổi trẻ, thì sẽ có yêu đương, chỉ cần có chia ly, thì sẽ có tương tư, chỉ cần có tâm ý, thì nhất định sẽ có những bức thư tình gửi không đi ấy.

"Hồng diệp hoàng hoa thu ý vãn, thiên lý niệm hành khách. Phi vân quá tận, quy hồng vô tín, hà xứ ký thư đắc?" Mây bay qua, nhạn quay về, đều không mang lại thư tình của người phương xa. Cho dù không âm không tín, tôi cũng không kìm được mà khắc ghi tâm tích lên trang giấy, cho dù vĩnh viễn cũng không gửi đi được.

"Lệ đạn bất tận đương song tích, tựu nghiên toàn nghiện mặc... Tiệm viết đáo biệt lai." Nước mắt từng giọt từng giọt rơi xuống, mãi chẳng thể dừng lại, dứt khoát tiện thể dùng những giọt nước mắt này để mài mực, viết bức thư tình không thể gửi đi này, từ từ viết ra tâm sự sau khi chia ly. Viết đến chỗ tình sâu thì thế nào? "Thử tình thâm xứ, hồng tiên vi vô sắc." Trang giấy thắm màu đỏ, đều bị nước mắt thấm đẫm, làm cho nhạt nhòa, trở nên mất đi màu sắc. Những bài từ chương này phản chiếu sắc thu, tình sâu biết bao nhiêu!

Người xưa có câu "nhân sinh tự thị tình si, thử hận bất quan phong dữ nguyệt". Sự si tình của bọn họ trong lòng, những bức thư không thể gửi đi ấy, từng chút một lưu lại, tích tụ thành thi tình ngàn đời. Bọn họ muốn nắm bắt lấy một số ý tượng, khắc ghi lên trang giấy đỏ.

Mấy ý tượng nào thuộc về thanh thu đây? Trước tiên hãy nói về lá sen.

Tần Thiếu Tần Du đời Tống từng hỏi lá sen rằng: "Lục hà đa thiếu tịch dương trung. Trì vi A thùy ngưng hận, bối tây phong." Nhiều lá sen như thế này là vì ai mà ngưng hận, sao ngươi lại quay lưng về phía gió thu?

Trước ông ta, Đỗ Mục đời Đường cũng từng nói: "Đa thiếu lục hà tương ỷ hận, nhất thời hồi thủ bối tây phong." Viết ra sinh động như thật! Mọi người hãy ngẫm lại, chúng ta đều từng nhìn thấy bức tranh này: Xào xạc, một cơn gió Tây nổi lên, một mảng lớn lá sen bị lật ngược lại, giống như chớp mắt quay lưng đi. Chỉ mới lúc nãy thôi, chúng tạ vẫn còn mang theo sự luyến lưu an khang, cọ xát tựa sát vào nhau, gió Tây chợt nổi, trong lòng chúng tạ chứa đựng biết bao nhiêu oán hận thầm kín, lại đành bất đắc dĩ né tránh cái rét mùa thu không thể trốn chạy kia, cùng với sự tàn tạ tiếp theo sau đó!

Mùa thu khiến lá sen bất đắc dĩ đến mức độ nào? Lai Cú viết về sự tàn phá của lá sen mùa thu, càng khắc họa vô cùng tỉ mỉ: "Nhất dạ lục hà sương tiễn phá, trám tha thu vũ bất thành châu." Hóa ra vào lúc giữa hè, có rất nhiều người bẻ lá sen làm ô, bởi vì nó rất to, rất tròn. Giọt sương vừa rơi xuống lớp lông tơ của nó, liền biến thành từng hạt trân châu tròn xoe nhỏ bé, lăn lộn, nhảy nhót trên lá sen. Nhưng gió thu tiêu điều, bước ép sát bước, chỉ vỏn vẹn một đêm, lá sen đã trở nên khô héo tàn tạ. Trong cơn gió thu sâu thẳm nhất lạnh lẽo nhất, người ta chợt phát hiện lá sen buổi sáng đã bị sương lạnh cắt rách rồi. "Trám tha thu vũ bất thành châu", lúc này mưa lại rơi xuống, nó còn đỡ nổi nữa không? Hóa ra thứ mà Chu Bang Ngạn từng viết "thủy diện thanh viên, nhất nhất phong hà cử", bây giờ nhìn không thấy nữa rồi... Lá sen tàn tạ, mưa thu không còn thành châu nữa, dưới ngòi bút của Lai Cú, xâu chuỗi lại với nhau, biến thành ý tượng mới lạ.

Cho dù sen thu tàn tạ, Lý Thương Ấn vẫn dành cho chúng tình cảm sâu sắc không giảm, "Thu âm bất tán sương phi vãn, lưu đắc khô hà thính vũ thanh." Lá sen như thế này rõ ràng đã không còn đỡ nổi những hạt trân châu kia nữa, nhưng giữ lại nghe tiếng mưa đánh vào lá sen cũng là điều hay. Lý Thương Ấn là một người đa tình, sau khi "khách tán tửu tỉnh thâm dạ hậu", ông từng "cánh cầm hồng chúc thưởng tàn hoa"; vào tiết trời thu ảm đạm mịt mờ, sương bay đã muộn, ông vẫn có tâm vuyến vũ, nghe một đoạn âm thanh muôn màu muôn vẻ của sen tàn mưa thu.

Xuân đi thu lại, nhân sinh mấy độ việc vương vấn tình cảm? Tôi vẫn nhớ khi còn rất nhỏ nhìn thấy bài "Mộ thu độc du Khúc Giang" của Lý Thương Ấn, trong lúc hiểu hiểu mơ hồ, nước mắt đã rơi xuống. Ông nói rằng: "Hà sinh thời xuân hận sinh, hà khô thời thu hận thành. Thâm tri thân tại tình trường tại, trông ngóng giang đầu giang thủy thanh." Lý Thương Ấn rất yêu lá sen, lúc lá sen vừa sinh trưởng, nỗi hận mùa xuân của ông đã nảy nở theo lá sen rồi. Lúc lá sen khô héo điêu tàn, nỗi hận mùa thu của ông đã ủ chín sâu sắc trong lòng. Thân này còn mãi, thâm tình còn mãi, nỗi hận khổ thế này ông dứt bỏ không đành, duy chỉ có năm này qua năm khác trông ngóng đầu sông tiếng nước sông. Thời gian hữu hạn của đời người, thâm tình vô hạn, làm sao gánh vác cho nổi đây?

Lý Thương Ấn sống rất khổ, nhưng Lý Thương Ấn sống rất đáng. Hôm nay chúng ta nhớ đến vô số bài "Vô đề" của ông, hôm nay chúng ta thầm thì ngâm tụng bài "Cẩm từ" của ông, bao nhiêu tâm sự đều truyền lại cho nghìn thu muôn thuở trong sự gột rửa của xuân thu.

Người đa tình còn có trung chủ Lý Cảnh, ông nói rằng "Hàm đạm hương tiêu thúy diệp tàn, tây phong sầu khởi lục ba gian." Hoa sen tàn lụi rồi, lá biếc theo đó cũng tàn tạ theo. Chính từ trong ao sen như thế này, dâng lên một mảnh gió sầu mưa sầu. "Hán dữ thiều quang cộng tiêu tụy, bất kham khan." Người già đi trong thanh quang là ai? Thứ nhìn thấy là sen thu, thứ không nhìn thấy là nhân sinh. Thứ nhìn thấy là gió thu làm tàn tạ lá biếc, thứ không nhìn thấy là tâm trạng năm tháng già đi. Trong sâu thẳm thanh quang thoắt ẩn thoắt hiện, kẻ thương tình tâm không cam lòng, tâm có luyến lưu. "Tế vũ mộng hồi kê tái viễn, tiểu lâu xuy triệt ngọc tiêu hàn." Lại là một đêm dài mất ngủ, duy chỉ có phó mặc tâm sự cho tiếng tiêu tiêu điều thanh hàn. Đêm nay, ống tiêu trên đầu lầu, thổi cho ai nghe đây? "Đa thiếu lệ châu hà hạn hận, ỷ lan can." Hơi lạnh trầm trọng, một mình tựa lan can, phóng tầm mắt ngắm nước thu gió thu, lặng lẽ đối diện năm tháng thầm lặng trôi đi.

Chính là một chiếc lá sen như thế này, từ lá sen xanh um tươi tốt, cho đến lá sen tàn cỏ úa, sự luân hồi tiền kiếp đời này của nó, có thể gửi gắm bao nhiêu ý thu? Tìm thấy loại ý tượng này trong thơ từ, bạn sẽ cảm thấy gió thu ngàn đời vẫn sẽ thổi tung những ngày tháng vội vã ngày nay, ý thơ ngàn đời chưa từng rời xa bạn.

Vạn diệp thu thanh lý, thiên gia lạc chiếu thời (Ý tượng mùa thu thứ hai)

Lại có một loại ý tượng nữa chính là tiếng thu.

Trương Viêm nói rằng: "Chỉ hữu nhất chi ngô diệp, bất tri đa thiếu thu thanh!" Mưa đánh ngô đồng điểm điểm sầu, đây là một loại tiếng thu. Vương Sĩ Trinh đời Thanh nói rằng: "Vãn sải hàn triều độ giang khứ, mãn lâm hoàng diệp nhạn thanh đa." Lá vàng tiếng nhạn, cũng là một loại tiếng thu. Tống Uyển đời Thanh nói rằng: "Sơn sắc thiển thâm tùy tịch chiếu, giang lưu nhật dạ biến thu thanh." Dòng sông ngày đêm chảy, âm thanh do nước sông đánh ra sẽ thay đổi chứ? Nếu như bạn dùng tâm phân biệt, bốn mùa đều có biểu cảm của nó. Biểu cảm thể hiện tình ý của âm thanh bốn mùa hoàn toàn khác nhau.

Ôn Đình Quân nói hay nhất: "Ngọc lô hương, hồng lạp lệ, thiên chiếu họa đường thu tư." Trước mắt có lò hương lượn lờ dâng lên, có nước mắt nến tí tách rơi xuống, một mối tư tình gửi gắm vào hai cảnh vật ở gần trước mắt.

"Mi thúy bạc, tân vân tàn, dạ trường cấm chẩm hàn." Mi điểm sắc thúy nhạt nhòa, mây mai đã rối loạn, chi bằng đi ngủ thôi, nhưng, ý thu ngấm nhuộm, đêm dài đằng đẵng, gối và chăn gấm đều rét căm căm thấu xương, đêm dài mất ngủ.

"Ngô đồng thụ, tam canh vũ, bất đạo ly tình chính khổ. Nhất diệp diệp, nhất thanh thanh, không giai tích đáo minh." Từng chiếc lá, từng tiếng kêu, chỉ có người sầu sâu như biển mới có thể từng chút một nghe thấy, cũng chỉ có người sầu sâu như biển mới có thể từng tiếng đếm cho đến sáng bạch. Cho nên, trong tiểu khúc đời Nguyên nói rằng: "Nhất thanh ngô diệp nhất thu, nhất điểm ba tiêu nhất sầu, tam canh quy mộng tam canh hậu." Chút ngô đồng ấy, âm thanh đánh ra ý thu lại nhiều thêm một phần; tiếng chuối tây kia, nỗi sầu tư trong lòng bị khơi gợi lại nhiều thêm một chút. Sau ba canh không chợp mắt, chính là vì loại tiếng thu này khiến người ta tâm loạn ý phiền...

Đô thị ngày nay, tiếng thu ít đi, người mất ngủ lại nhiều lên. Chứng suy nhược thần kinh không rõ lý do, khiến phiền não của chúng ta mất đi thi ý.

Trong mùa thu còn có ý tượng nào nữa không? Lại đi ngắm nhìn gió thu tàn chiếu.

Trong ngày thu, rất ít người viết về ráng sớm, nhưng phong lưu ngàn đời, quá nhiều thi sĩ vịnh thán tàn chiếu. Đỗ Phủ viết bài "Thu dã": "Viễn ngạn thu sa bạch, liên sơn vãn chiếu hồng." Non thu tàn chiếu, tráng khoát xa vời mà lại tươi thắm kinh tâm. Tiền Khởi nói: "Vạn diệp thu thanh lý, thiên gia lạc chiếu thời." Trong cửa nhà mỗi nhà đều có câu chuyện, đằng sau biểu cảm yên bình của mỗi người, đều ẩn giấu tâm tình không người nào biết. Gió thu tàn chiếu, mang câu chuyện của ngàn nhà, muôn vàn tâm tình đều đưa ra ngoài rồi.

“Tiêu tiêu viễn thụ sơ lâm ngoại, nhất bán sơn đái tịch dương.” Tâm sự không lời, gửi gắm cho núi thu tịch dương. Lâm Bố - người nổi tiếng với "mai thê hạc tử" từng viết "Thu cảnh hữu thời phi độc điểu, tịch dương vô sự khởi hàn yên", cảnh thu tịch mịch thế này, một chú chim đơn độc bay qua giữa bầu trời khoáng đạt, thê lương biết bao, cô đơn biết bao! Tịch dương tàn chiếu, ánh sáng bóng mờ mịt ảo, như khói lạnh lượn lờ dâng lên... Khoảnh khắc rối bời dưới ánh chiều tà này, chẳng phải khơi gợi lên vô hạn tâm sự của con người hay sao?

Bao nhiêu hoài cổ thương tình, ôm giũa việc xưa nghĩ việc nay, bi thương nước mất nhà tan, nỗi đau lúa mọc thành cụm đều hòa quyện làm một với tịch dương tàn chiếu, không sơn tịch mịch của ý thu. Soi chiếu nhân sinh, cảm thán lịch sử, tất cả những cảm nhận này, đều mượn những ý tượng tiêu sơ này, lần lượt bộc lộ ra ngoài.

Trời đố kỵ anh tài, thi sĩ Vương Bột chỉ sống đến hai mươi bảy tuổi. Ông từng viết một bài ngũ ngôn tuyệt cú "Sơn trung", vỏn vẹn hai mươi chữ, viết cạn kiệt "bi thu". Bài thơ này vừa mở bút đã vô cùng nặng nề, "Trường giang bi dĩ trệ", năm chữ sức nặng ngàn cân. Nước Trường Giang muôn đời chảy về đông, nhưng trước mắt Vương Bột, nước Trường Giang chảy dường như gần như ngưng trệ. Tại sao vậy? Một chữ nói ra toàn bộ lý do: "Bi" (buồn). Bởi vì nỗi bi thương của ông, nước Trường Giang vốn dĩ hào sảng tráng khoát dường như đỡ không nổi nữa, bước đi chậm chạp. Tại sao lại "bi"? Bởi vì "vạn lý niệm tương quy". Chữ "vạn lý" trong câu này, mang ý nghĩa kép. Một tầng chỉ lữ khách vạn dặm, một tầng chỉ sông Trường Giang vạn dặm. Thơ từ thông thường mở bút ôn hòa, dần dần từng tầng từng tầng nhuốm màu, đến đoạn kết mới thấy mực đậm màu sắc rực rỡ. Hai câu mở bút của bài thơ này, ý chí thiếu niên tơi bời bàng bạc, một bài ngũ ngôn hai mươi chữ, mười chữ đằng trước tráng lệ như thế, nửa sau phải tiếp nối thế nào đây?

Hai câu tiếp theo lại vô cùng nhẹ nhàng: "Khoáng thuộc cao phong vãn, sơn sơn hoàng diệp phi." Thi sĩ lại phóng tầm mắt nhìn ra xa, núi cao chiều thu, lả tả, lá vàng tung bay, khắp núi khắp đồi. Đây là sự tương phản rõ rệt biết bao! Nước Trường Giang bản thân là lưu động, bởi vì tư tình mà ngưng trệ, cây cối bản thân là im lìm, bởi vì tư tình mà lá vàng tung bay. Tiết trời thu sâu này, chỉ có dưới ngòi bút của Vương Bột, mới có thể hô ứng thành cảnh tượng kỳ lạ như thế.

Người mang tâm sự muốn về nhà trong gió thu còn có Lão Đỗ. Ở trọ ở Quỳ Châu, ngày mùng chín tháng chín đăng cao, Đỗ Phủ viết những câu thơ như thế này: "Trùng dương độc chước bối trung tửu, bão bệnh khởi đăng giang thượng đài." Đây đã là tuổi vãn niên của Đỗ Phủ, đã sắp đến lúc "lạo đảo tân đình trọc tửu bôi" rồi, nhưng tiết Trùng dương là ngày lễ đăng cao uống rượu thưởng cúc, ông vẫn miễn cưỡng uống một chén, ôm bệnh gượng dậy đi lên đài.

"Trúc diệp ư nhân ký vô phân, cúc hoa tỪ thử bất tu khai." "Trúc diệp" ở đây chỉ loại rượu ngon Trúc Diệp Thanh. Sức khỏe của Đỗ Phủ không tốt, kỳ thực đã không thể uống được nữa, rượu bắt buộc phải dừng lại. Vật tiêu sầu đều không còn! Trúc Diệp ThanhKý nhiên đã không còn duyên phận với sinh mệnh của ông, vậy thì hoa cúc cũng không cần nở nữa. Trong những ngày tháng của ông không còn rượu nữa, trước mắt ông không còn hoa nữa, tất cả đều tiêu điều rồi.

"Thù phương nhật lạc huyền viên khóc, cựu quốc sương tiền bạch nhạn lai." Huyền vượn là vượn đen, nhạn trắng lại giống như tuyết, một đen một trắng tạo thành sự tương phản rõ rệt. Thi sĩ ở nơi phương xa, nghe tiếng vượn thê lương kêu thảm; tiết sâu thu lạnh lẽo nhường này, nhạn phương Bắc đều bay về phương nam, nhạn quen thuộc quay về, chú nhạn trắng bay tới kia có phải đến từ quê hương không? Đã từng mang lại tin tức của người thân quê hương chưa? Trùng dương vốn là ngày đoàn tụ người thân, nhưng bây giờ bản thân phiêu bạt ở đất khách quê người, đệ muội đều ở chốn nào?

"Đệ muội tiêu điều các hà tại, can qua suy tạ lưỡng tương thôi!" Không biết người thân ở đâu, chiến tranh thúc giục năm tháng già đi, ý thu bức bách sinh mệnh già đi. Loại "lưỡng tương thôi" này, tuổi vãn niên cô tịch thế này làm một thân già bệnh tật gánh vác thế nào đây? Đọc bài thơ này, chúng ta ngẫm lại, trái tim của Đỗ Phủ quanh co khúc khuỷu biết bao.

Vẫn là ở Quỳ Châu, Đỗ Phủ từng viết "Thu hưng bát thủ" nổi tiếng. Bài thứ nhất vừa mở đầu đã rất thương cảm, "Ngọc lộ điêu thương phong thụ lâm, vu sơn vu hiệp khí tiêu sâm." Hai chữ "điêu thương" dùng ý cực nặng, mở bút viết khí lạnh tiêu sơ. Sương lạnh trong suốt long lanh, nhưng khí lạnh của nó từng chút một làm tổn thương tàn phế cả một mảnh rừng phong đỏ; toàn bộ Vu Sơn Vu Hợp, khí thu tiêu sâm. Câu trước cực nhỏ, tương đương với cận cảnh ngày nay, trước mắt toàn là lá phong thương tàn; câu sau cực lớn, tương đương với toàn cảnh ngày nay, từ lá phong đến Vu Sơn Vu Hợp, sự chuyển đổi của tầm mắt trắc trở biết bao.

Lại nhìn "Giang gian ba lan kiêm thiên dũng", sóng cuộn theo sự cuồn cuộn của dòng nước sông, từng chút một dâng lên, cuộn trào đến tận chân trời, rồi lại từ chân trời từng chút một rơi xuống; "Tắc thượng phong vân tiếp địa âm", gió lạnh trên trời kết nối với địa khí lạnh lẽo, trời đất một thể. Câu trước đẩy từ trước mắt ra xa xôi, câu sau nhìn từ mặt đất đến chân trời, rồi từ chân trời quay về mặt đất. Sóng vỗ ngập trời, gió mây cuồn cuộn mặt đất, ánh thu tiêu sơ bao trùm Vu Sơn Vu Hợp. Trải qua muôn tôi luyện mới thành thơ Lão Đỗ, chỉ có thơ của Đỗ Phủ, mới có khí thế lớn lao như thế, khiến cho nỗi buồn của cảnh thu, buồn đến mức khoáng đạt, buồn đến mức mịt mờ.

"Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ, cô chu nhất hệ cố viên tâm." Ông đã bị câu lưu ở nơi này hai năm rồi, trong mắt nhìn thấy những đóa cúc kia nở hai bận, đi kèm ông trải qua những năm tháng lang thang, duy chỉ có một chiếc thuyền cô độc, thân ông ở chốn này, lòng ở chốn xa, xuyên qua sự cô lập của khoảng cách, mãi mãi buộc chặt ở quê nhà kia.

"Hàn y xứ xứ thôi đao xích, bạch đế thành cao cấp mộ chẩm." Ý thu thực sự quá sâu rồi, nhà nhà đều bắt đầu chuẩn bị áo lạnh, lấy thước lấy kéo cắt may quần áo dày hơn. Âm thanh giặt giần áo trên chày giặt áo, nhiều như thế, dày đặc như thế, cách mặt sông, truyền từ thành Bạch Đế ở bờ đối diện tới. Năm tháng cứ thế già đi trong phiêu bạt. Đỗ Phủ từng viết "Tuế mộ âm dương thôi đoản cảnh, thiên hải sương tuyết tễ hàn tiêu". Đến khi thu đã sâu, đông đã gần, con người sẽ cảm thấy âm dương giao chồng, ban ngày ngày càng ngắn, ban đêm ngày càng dài, đây gọi là "thôi đoản cảnh". Mà con người ở chân trời, lòng ở chân trời, thời gian ở cuối năm, chân trời, sương tuyết, đêm lạnh, cái lạnh của thế giới, cái lạnh của khoảng cách, cái lạnh của thời gian, chồng chồng lớp lớp, trực diện ép thẳng vào tim.

"Thu hưng bát thủ" được viết vào mùa thu năm Đại Lịch nguyên niên (năm 766 sau Công nguyên), Đỗ Phủ trệ lưu ở Quỳ Châu. Lúc này, Lão Đỗ năm mươi lăm tuổi, chiến loạn ở đất Thục không dứt, bản thân ông tuổi vãn niên nhiều bệnh, tri kỷ tơi bời, tráng chí khó thành. Ở tâm cảnh cô đơn nhất, trầm uất nhất, ông đã viết ra tám bài thất luật trong mùa thu bất hủ ấy. Tám bài thơ này là một chương nhạc hoàn chỉnh, quấn quýt liên miên, lại mỗi bài thành một chương. Sắc thu tiếng thu thê lương, làm nổi bật hoàn cảnh phiêu bạt ôm bệnh tuổi vãn niên, còn có tấm lòng trung thành không quên xã tắc giang sơn, tất cả những điều này dệt nên "Thu hưng" độc nhất vô nhị của Lão Đỗ, trở thành đỉnh cao của luật thi trong lịch sử thi ca Trung Quốc.

Thu sắc thiên hải: Tịch tịch giang sơn diêu lạc xứ

Đã đi qua mùa thu của Đỗ Phủ, chúng ta lại cùng nhau ngắm nhìn mùa thu của Lưu Trường Khanh.

Cảnh thu tư thu, luôn gửi gắm vào một số vật mang. Ví dụ như nhìn thấy thắng tích giang sơn, nghĩ đến sinh mệnh tương tự từ ngàn năm trước, thi tâm phơi phới, tự nhiên sinh ra cảm giác đồng bệnh tương lân.

"Tam niên trích hoạn thử thê trì, vạn cổ duy lưu Sở khách bế. Thu thảo độc tầm nhân khứ hậu, hàn lâm không kiến nhật tà thời. Hán văn hữu đạo ân do bạc, Tương thủy vô tình điếu khởi tri? Tịch tịch giang sơn diêu lạc xứ, lân quân hà sự đáo thiên hải!"

Cuộc đời của Lưu Trường Khanh cũng không thuận lợi, liên tục trải qua sự giáng chức. Lần thứ nhất, năm Chí Đức thứ ba đời Tống Túc Tông (năm 758 sau Công nguyên), bị giáng chức từ Tô Châu đến Mậu Danh, Quảng Đông hiện nay. Lần thứ hai, trong khoảng thời gian từ năm Đại Lịch thứ tám đời Tống Đại Lịch (năm 773 sau Công nguyên) đến Đại Lịch thứ mười hai (năm 777 sau Công nguyên), từ Hoài Tây bị giáng chức đến Mục Châu làm Tư mã. Bài thơ này được viết sau lần giáng chức thứ nhất của ông, từ nơi giáng chức quay về Trường An, ghé qua Trường Sa. Đó là vào thời điểm giao mùa thu đông, Lưu Trường Khanh tìm kiếm di tích của Giả Nghị, nghĩ đến việc Giả Nghị cả đời không được trọng dụng, u uất mà chết. Trải nghiệm tương tự khiến ông đau lòng thương cảm nay nhìn việc xưa, cảm hoạn muôn vàn, viết nên bài thơ này.

Giả Nghị tài cao tám đấu, cũng có tấm lòng cứu đời, nhưng tráng chí và tài hoa mãi không được thi triển, làm Thái phó của vương Trường Sa ở Trường Sa ba năm, là khoảng thời gian thương tâm nhất trong đời ông. "Tam niên trích hoạn thử thê trì, vạn cổ duy lưu Sở khách bế." Giả Nghị ở Trường Sa chỉ vỏn vẹn ba năm, thời gian ở không dài, nhưng cho đến ngày nay, mọi người vẫn đang nhắc đến đoạn chuyện cũ ấy, nhắc đến nỗi buồn của Giả Nghị. "Thu thảo độc tầm nhân khứ hậu, hàn lâm không kiến nhật tà thời." Tìm kiếm dấu vết của Giả Nghị ở Trường Sa, người đã xa xôi ngàn thu, chỉ còn lại cỏ thu mọc rậm rạp, rừng lạnh ánh mặt trời buổi chiều tà trống vắng. Năm xưa, Giả Nghị cũng là tài hoa không gặp thời, nhưng người ông gặp dẫu sao vẫn là minh quân hiền chủ – Hán Văn Đế nổi tiếng với "Văn Cảnh chi trị" trong lịch sử Tây Hán, "Hán văn hữu đạo ân do bạc", ông sinh phùng minh quân, sinh phùng thịnh thế, thì có thể làm thế nào đây? Không phải vua vô đạo, mà là "ân do bạc", minh quân không ban sự thưởng thức của mình cho Giả Nghị. Lý Thương Ấn từng bi thán "Khả liên dạ bán hư tiền tịch, bất vấn thương sinh vấn quỷ thần". Hán Văn Đế từng thưởng thức Giả Nghị, gọi Giả Nghị vào cung, ngồi kề gối trò chuyện rôm rả, nhưng thứ hỏi không phải là đại sự quốc gia, dân sinh thiên hạ, mà là chuyện quỷ thần, hư vô mờ mịt, khiến cho đầy bụng sách lược trị quốc của Giả Nghị không thể bộc lộ, không thể thi triển. Lưu Trường Khanh cũng bi thán như vậy, "Hán văn hữu đạo ân do bạc, Tương thủy vô tình điếu khởi tri?" Hôm nay ông đến đây điếu lăng Giả Nghị, Giả Nghị có thể biết không? Sông Tương thê lương, cách biệt ngàn năm, có thể đem tấm lòng này truyền thật sự đến Giả Nghị không? Người xưa không thấy người nay buồn, người nay đa tình điếu người xưa, chỉ bởi vì thân phận tương tự liên tục lặp lại diễn ra, bi thương tương tích vang vọng ở hết mùa thu này đến mùa thu khác. "Tịch tịch giang sơn diêu lạc xứ, lân quân hà sự đáo thiên hải!" Giang sơn tịch tịch, thanh thu tàn lụi, nếu Giả sinh dưới suối vàng mà biết, nhất định sẽ hỏi tôi: Tại sao anh lại phải đến cái nơi hoang vắng như Trường Sa này chứ? Câu thơ cuối cùng này, mượn lời Giả sinh, tự hỏi chính mình, một chữ "lân" (thương xót), nói cạn kiệt nỗi ưu sầu.

Có đôi khi, giang sơn ngàn đời, thậm chí không cần phải nhớ đến tên của người nào. Lưu Vũ Tích có bài "Tây Tái sơn hoài cổ", viết cũng là sắc thu cảnh thu. Lúc bấy giờ, Lưu Vũ Tích điều nhiệm từ Quỳ Châu Thứ sử sang Hòa Châu Thứ sử, ngồi thuyền xuôi dòng sông về phía đông, đối mặt với dòng Trường Giang cuồn cuộn, xuyên qua khói lửa lịch sử, nhớ đến chuyện hưng suy xưa nay.

"Vương Tuấn lâu thuyền hạ Ích Châu, Kim Lăng vương khí ảm nhiên thu. Thiên tầm thiết tỏa trầm giang để, nhất phiến hàng phiên xuất Thạch Đầu. Nhân thế kỷ hồi thương vãng sự, sơn hình y tức chẩm hàn lưu. Kim phùng tứ hải vi gia nhật, cố lũy tiêu tiêu lư địch thu."

Năm xưa, Tấn Vũ Đế lệnh cho đại tướng dưới quyền là Vương Tuấn, mang theo chiến thuyền cao ngất, từ Ích Châu Tứ Xuyên thẳng xuống Đông Ngô. Tướng quân Đông Ngô đem từng chiếc búa sắt lớn chìm xuống đáy sông, dùng xích sắt kết nối lại, mưu đồ khóa đứt Trường Giang, ngờ đâu Vương Tuấn một ngọn lửa đốt đứt tất cả xích sắt, thẳng xuống Đông Ngô, dễ dàng chiếm lấy Kim Lăng. Lâu thuyền ầm ầm lao tới, nơi hưng thịnh vùng Đông Nam, cố đô Kim Lăng từng có, vương khí ảm đạm chìm lắng; thiên tầm thiết tỏa chìm sâu đáy sông, một mảnh cờ hàng bay phấp phới trên thành Thạch Đầu. Câu chuyện chấn động tâm can thế này, Trường Giang nhìn thấy đã quá nhiều rồi. Mấy bận gió thu, lại đến ngày nay. "Nhân thế kỷ hồi thương vãng sự, sơn hình y tức chẩm hàn lưu." Nhân gian bao nhiêu bi thương, bao nhiêu triều đại thay đổi, duy chỉ có núi Tây Tái vẫn bầu bạn với nước Trường Giang. Trong lòng con người bao nhiêu cảm khái hưng vong, muôn vàn khúc khuỷu, hình dáng núi không động tiếng động, dòng nước lạnh mông lung. "Kim phùng tứ hải vi gia nhật, cố lũy tiêu tiêu lư địch thu." Con người ở trên đường lữ hành, ngắm nhìn ngàn đời, đồn lũy chiến trường ngày xưa nay đã hoang phế trong gió thu và sậy trúc. Từ cảnh tượng hoang lương này, thứ mà ông nhìn thấy là giang sơn ngàn đời, giống như cảm thán của thi sĩ Bao Cát khi đi ngang qua Kim Lăng: "Giang sơn bất quản hưng vong sự, nhất nhậm tà dương bạn khách sầu." Đây không phải là sự cảm thương thân phận cá nhân, mà là sự cảm thương lịch sử, cảnh giới lớn hơn không ít.

Vào tiết thanh thu, chúng ta đọc tác phẩm của một số thi sĩ, hiểu rõ một số ý tượng, trong sinh mệnh liền có thêm một số người bạn. Mặc dù là hoa xuân ngập mắt, hay lá thu khắp nơi, chúng ta đều có thể gặp gỡ chúng vào một khoảnh khắc nào đó. Giữa ngàn đời, chung quy vẫn sẽ có một số cuộc gặp gỡ không thể lỡ hẹn, trải qua cùng một câu chuyện, cùng một tâm trạng. Chúng ta sẽ cảm thấy, trong cõi u minh có một người thấu hiểu mình, mặc dù người ấy cách xa ngàn năm. Lưu Trường Khanh cảm thấy, Giả Nghị sẽ nói với ông rằng "Tịch tịch giang sơn diêu lạc xứ, lân quân hà sự đáo thiên hải". Mà nay chúng ta cách Lưu Trường Khanh cũng đã ngàn năm, chúng ta lại thấu hiểu tâm sự của ông ấy chăng?

Lấy danh nghĩa gió thu, chúng ta bước vào thân phận của những con người này. Chúng ta đi chạm vào những đường vân nông sâu trên tâm hồn họ, cùng với niềm vui nỗi buồn ẩn giấu đằng sau đường vân ấy. Thời đại thông tin phát triển ngày nay, chúng ta có tâm sự, sẽ tìm bạn bè, sẽ viết blog, hy vọng nhiều người hiểu rõ bản thân mình hơn, kỳ thực vẫn còn một khả năng khác – người thấu hiểu chúng ta, ẩn giấu trong thơ từ, một khi bạn lật mở, một khi đắm chìm toàn bộ tâm can vào trong đó, thể nghiệm mỹ cảm của thơ, thể nghiệm tâm hồn của thi sĩ, cái sự "thấu hiểu" giao lưu với cổ người ấy, vĩnh viễn không hiểu lầm, từng chút một ghi nhớ trong tim. Sinh mệnh của chúng ta, có lẽ vì thế mà không còn cô đơn nữa.

Tùy ý xuân phương yết, vương tôn tự khả lưu

Thanh thu không chỉ chứa đựng sựtrù trướng bi thán, thanh thu cũng sẽ có lý do an đốn tâm hồn.

Vương Duy với danh hiệu "Thi thơ", một đời đắc chí khi còn trẻ, trải qua biết bao thăng trầm, cuối cùng làm đến chức quan lớn như Thượng thư Hữu thừa. Ông đã trải qua Loạn An Sử, trải qua quá nhiều mưa gió tang thương, "Một đời bao nhiêu chuyện đau lòng, không hướng cửa Không thì biết tỏ cùng ai", tâm sự của ông không cần nhắc tới, chỉ cần an đắp.

Vào tiết thu thanh mát, ông viết tặng bạn mình là Bùi Địch một bài thơ, "Vững Xuyên nhàn cư tặng Bùi Thúc Sĩ Địch". "Núi lạnh chuyển xanh biếc, nước thu ngày róc rách. Dựa gậy ngoài cửa sái, trước gió nghe ve chiều." Núi là núi lạnh, trong mắt người khác thì sắc xanh bắt đầu tàn lụi, còn ông nhìn thấy sắc xanh chuyển đậm; nước là nước thu, trong mắt người khác là sự ngưng trệ, ông nhìn thấy sự róc rách và thong thả. Người đã già đi, cho nên phải chống gậy đứng ngoài cửa sái của mình —— "Trước gió nghe ve chiều", trời đã xế bóng, thu đã về muộn, một mảnh cảnh chiều non nước, ve lạnh thê lương, tâm trạng của Vương Duy thế nào? "Đầu đò còn nắng rớt, xóm làng bốc khói thưa." Ông nói mình không cô đơn, nhìn thấy ánh nắng rớt bên đầu đò, nhìn thấy khói lam chiều lảng vảng bay lên từ xóm nhỏ. Trong lòng ông có người xưa bầu bạn, đó là ai nào? "Lại gặp Tiếp Dư say, cuồng ca trước Ngũ Liễu." Sở cuồng Tiếp Dư là bậc ẩn sĩ thời Khổng Tử, "Tiên sinh Ngũ Liễu" chính là Đào Uyên Minh nổi tiếng lừng lẫy: "Tiên sinh không biết người đất nào, không rõ họ tên, bên nhà có năm cây liễu, bèn lấy làm hiệu vậy." Vương Duy ngưỡng mộ phong thái của Đào Uyên Minh đã lâu, cho nên mới nói với Bùi Địch rằng, anh chính là Sở cuồng Tiếp Dư đó, nhà anh chính là thôn Ngũ Liễu, trong đêm thu tiêu sơ này, ta đến cùng anh uống rượu say sưa, cùng anh cất tiếng hát vang lừng. Có bạn hiền cùng say, có bạn hiền cùng hát, lại có núi biếc nước thu, nắng chiều khói nhạt, tâm cảnh thế này sao lại chưa đủ để an thân lập mệnh?

Lại nhìn đoạn ngắn hơn của Vương Duy —— "Trong núi". Vương Bột thuở thiếu thời, nhìn thấy trong núi là "Trường Giang buồn vì đã trệ", trong lòng niệm là "Vạn dặm nghĩ ngày về"; còn Vương Duy đã già thì không giống với nỗi hoài bão mãnh liệt của kẻ lang thang thiếu niên ấy, cũng với bài thơ cùng tên "Trong núi", cảnh tượng trong mắt ông rất nhỏ, màu sắc tươi tắn. "Khê Kinh đá trắng lộ, trời lạnh lá đỏ thưa." Đây chính là câu "Trong thơ có họa, trong họa có thơ" của ông, quan sát bằng ánh mắt của một họa sĩ: nước mùa thu cứ cạn dần từng chút một, nước rút đi, những hòn đá trắng liền lộ ra; trời lạnh rồi, lá cây tơi tả rụng rơi, lá đỏ trở nên thưa thớt. Người bước đi cạnh chòm lá đỏ đá trắng, cảm thấy "Đường núi vốn không mưa, xanh rỗng ướt áo người". Vốn dĩ không đổ mưa, sao áo lại ướt? Tí tách sương lạnh mùa thu, làn sương khói xanh biếc, từng chút từng chút thấm ướt đẫm áo người. Giống như kinh nghiệm sinh hoạt của chúng ta, phơi quần áo ở phương Nam lâu khô hơn phương Nam, tại sao vậy? Không khí phương Nam ẩm ướt, chứa đựng hơi nước. Ngày nay chúng ta chỉ biết oán trách sự ẩm ướt, mấy ai có hứng thú biết rằng đường núi không mưa, mà sắc xanh trống trải ngậm khói kia, cũng có thể làm ướt áo người cơ chứ? Tại sao lại nói thân tâm an đắp? Khi an đắp, con người ta mới cảm thấy sinh mệnh vốn thú vị, trong sự hoảng hốt bận rộn, mọi thứ thi vị đều chẳng có duyên với sinh mệnh.

Vương Duy có một sự an đắp, ông thường ở trong núi, núi không còn hoang vắng, không còn cô quạnh, mà là một sự thưởng ngoạn, một sự thảnh thơi. Hãy nhìn bài "Điểu minh giản" do ông viết, "Người nhàn hoa quế rơi", tâm nhàn thế nào? Nhàn đến mức tiếng rơi lất phất dù chỉ một chút của hoa quế trên cành, ông vậy mà cũng có thể nhận ra, tâm này sao lại không nhàn chứ? Giờ đây, đừng nói là hoa quế li ti, cho dù là tảng đá lớn rơi xuống đất, tâm của chúng ta thường cũng chẳng có cảm ứng. Cuộc sống đã mài mòn tâm can chúng ta trở nên thô ráp, làm thế nào để giữa những khoảng trống bận rộn của đời thường, nuôi dưỡng lại tâm tình thảnh thơi ấy, để nghe được tiếng hoa quế rơi xuống đất? "Đêm tĩnh núi xuân không", đêm có thể yên tĩnh đến mức nào? Đêm tĩnh lặng đến mức khiến người ta cảm thấy cả quả núi đều trống rỗng. Trống rỗng thật sao? Chim chóc rất nhạy cảm, khi trăng sáng mọc lên, vậy mà lại đánh thức chúng. "Trăng mọc kinh chim núi, thoắt hót giữa khe xuân." Một tiếng, hai tiếng, tiếng chim kêu lanh lảnh vang lên, lúc đó mới hiểu thế nào là "núi không", thế nào là "đêm tĩnh".

Dân gian làm món ăn có câu nói thế này, "Muốn ngọt thì thêm tí muối", kỳ thực chính là nói về chút tương phản rất nhỏ, giống như để bài hát thêm phần trôi chảy, người ta thêm vào nửa nhịp nghỉ. Nếu không có một hai tiếng chim kêu làm đối lập, sự trống trải và tĩnh mịch ấy sẽ không quá rõ rệt, không khiến người ta say đắm đến thế. Mà sự "trống rỗng" và "tĩnh mịch" này, cũng chỉ có Vương Duy mới có thể phát hiện, mới có thể thưởng ngoạn. Bởi vì thân tâm Vương Duy đã được an đắp. Lòng người nếu không thảnh thơi, không tinh tế, không thong thả, thì làm sao anh ta có thể nhìn thấy, nghe thấy, thể nghiệm, thưởng thức, chìm đắm trong tất cả những điều này?

Người ta vẫn nói thơ Vương Duy có ý thiền sâu sắc, kỳ thực, ý thiền này chính là tâm cảnh những năm cuối đời của ông. Chúng ta từ nhỏ đã quen thuộc với bài "Sơn cư thu mịch" của Vương Duy, trước kia đọc, điều được thưởng thức nhất là cảnh đẹp được miêu tả trong thơ, nay đọc lại dưới ý nghĩa an đắp, góc nhìn lại có điểm khác biệt. Vẫn là ngọn núi trống vắng ấy, vẫn là mùa thu ấy, lại có cả trăng sáng của ông, suối trong của ông. Núi rỗng mưa mới tạnh, sắc thu chiều tản mác, trăng sáng rọi ngọn thông, suối trong chảy đá trắng. Tất cả những điều này ngàn đời không đổi, con người ở trong đó, lại chẳng hề cô đơn. Ông không chỉ có đôi mắt của họa sĩ, mà còn có đôi tai của nhạc sĩ, ông có thể nghe thấy những âm thanh động tĩnh mà người khác không nghe thấy. "Trúc xao về gái giặt, sen động xuống thuyền chài." Chưa nhìn thấy người, ông đã nghe thấy tiếng cười đùa rôm rả của mấy cô gái trong rừng trúc, liền biết rằng những thiếu nữ giặt lụa sắp quay về rồi. Nhìn từ đằng xa, tại sao lá sen lại xào xạc động đậy thế kia? Lá sen động, thuyền chài sắp về tới rồi. Phong vị nhường này, động và tĩnh nhường này, đang ở trước mắt, đang ở quanh mình. "Tùy ý hoa xuân rụng, vương tôn tự có thể lưu." Xuân có đi xa thì cứ đi xa đi! Cớ sao lại có bao nhiêu người thương xuân đến thế? Nhất định phải vương vấn không quên ở lại trong mùa xuân, mới có được sức sống tràn trề và hy vọng chăng? Bốn mùa trôi qua tẩy rửa, xuân đi rồi, con người vẫn có thể ở lại trong mùa thu trong trẻo, ở lại trong sự bình yên của nội tâm.

Đây mới là sự an đắp đích thực của mùa thu. Bước thêm bước nữa, chính là một mùa đông khắc nghiệt, đất trời tiêu sơ biết bao, sinh mệnh ngắn ngủi biết bao, năm tháng không thể ngăn cản lại già đi thêm một tuổi. Dù là thu hay đông, điều cốt lõi nhất chính là lòng người có thể an đắp hay không, con người trong dòng thời gian trôi có giữ được tâm mình hay không, không để tâm trôi nổi theo dòng thời gian. Con người ta có thể thương xuân, có thể buồn thu, sau khi tất cả những hờn tủi mùa xuân và nỗi buồn mùa thu đi qua, lòng chúng ta có thể đạt được sự an đắp, có thể được hoa xuân trăng thu gột rửa trở nên tĩnh lặng khoáng đạt, đây mới là hương vị thực sự mà thơ ca lưu lại trong tâm hồn.

Ước hẹn gió thu: Bèn dắt thơ tình vút bích tiêu

Sinh mệnh của chúng ta có thể vượt qua ánh thu để trưởng thành. Chúng ta hãy lại theo bước một người đi qua mùa thu, người này chính là Lưu Vũ Tích — Lưu lang phóng khoáng ngang tàng. Bài "Thu phong dẫn" dưới ngòi bút của ông viết rằng: "Gió thu từ đâu tới? Vi vu tiễn đàn hồng. Sáng vào cành sân thưa, khách lẻ nghe trước tiên." Một bài ngũ tuyệt, viết nên nỗi buồn thu trong thời tiết phong vũ phiêu dao ấy. Lòng của người khách lẻ, chưa đợi gió thu làm rụng rơi, trái tim nhạy cảm của bản thân đã tự dâng trào bi thương, cho nên ông nói, gió thu lá thu động đậy thế này, ông là người nghe thấy trước hơn bất kỳ ai.

Trái tim nhạy cảm ấy, có thể dùng sự nhẹ nhàng để thưởng ngoạn cảnh đẹp trong tiết thu thanh mát, bài "Vọng Động Đình" của ông viết vô cùng trôi chảy thanh nhã, ngây thơ tĩnh lặng. "Sóng hồ trăng thu hòa quyện lẫn, mặt đầm không gió gương chưa mài." Hồ Động Đình mênh mông, tại sao trong mắt ông lại phẳng lặng như thế? Lòng đã tĩnh, mới nhìn thấy "mặt đầm không gió gương chưa mài", tựa như một tấm gương sáng. Nơi tĩnh lặng nhường ấy, "Xa trông phong cảnh nước Động Đình, trong mâm bạc nổi một ốc xanh." Nhìn từ xa, mặt hồ tựa mâm bạc, những ngọn núi nhỏ, giống như con ốc xanh bé xíu. Kỳ thực, lòng người và thế tướng vĩnh viễn là một mối quan hệ tương đối, lòng người nhỏ bé thì sẽ cảm thấy thế giới phiền nhiễu to lớn, đè nặng lên ngực không chịu nổi gánh nặng; lòng người rộng lớn, ngắm nhìn non nước trên đời, chẳng qua cũng chỉ là một cảnh quan tinh tế nhỏ xinh mà thôi.

Trong tiếng gió thu gột rửa, lòng cuối cùng cũng đi đến cảnh giới thực sự của bản ngã, đây chính là bài "Thu từ nhị thủ" được truyền tụng rộng rãi nhất của Lưu Vũ Tích. Bài thứ nhất, ông nói: "Xưa nay gặp thu thường buồn bã, ta nói ngày thu thắng xuân triều." Từ xưa đến nay, hễ nhắc đến mùa thu, ai nấy đều cảm thấy cô quạnh tiêu sơ, nhưng ông cứ muốn nói mùa thu còn tốt đẹp hơn mùa xuân. "Trời quang một hạc vút mây lên, bèn dắt thơ tình vút bích tiêu." Anh không nhìn thấy con hạc tiên trước mắt kia sao? Nó dẫn dắt thơ tình của anh bay thẳng lên tận mây xanh, chỉ thẳng tới bầu trời mây biếc thẳm kìa! Chúng ta hình dung mùa thu, đều sẽ nói là thu cao khí sảng, trời cao mây tảng, anh không thấy bầu trời mùa thu đặc biệt cao hay sao? Tầng không trung cao vời vợi thế này, nếu không có thơ tình, lòng người làm sao với tới được? Mà đã có thi tâm như thế, con người sao lại có thể không yêu mùa thu chứ?

Bài thứ hai ông còn nói: "Núi sáng nước trong sương đêm tới, vài gốc đỏ thắm hóa vàng phớt." Gió sương đêm về, đối với quá nhiều người mà nói là không tài nào chịu nổi, nhưng trong mắt ông, núi sáng nước trong, có sương thu thì đã sao? Nhìn từ xa, trên mấy cái cây khác nhau ấy, những chiếc lá đỏ thắm vàng phớt đan xen vào nhau, thăng trầm nhấp nhô, đan xen trải dài ra từng tầng từng lớp thú vị, ủ nên một khoảng ánh thu đang già đi theo từng bậc. "Thử leo lầu cao thanh thấu xương, há như sắc xuân xúi người cuồng." Mùa thu tốt đẹp biết bao, ông thậm chí có chút không thích mùa xuân. Mùa xuân đôi khi khơi gợi khiến lòng người xốn xang loạn nhịp, trong lòng con người có bao nhiêu cảm thương, bao nhiêu dục vọng, đều bị mùa xuân chọc ghẹo lôi ra hết, đây chẳng phải là khiến người ta phát cuồng lên sao? Mùa thu tuyệt vời làm sao, gió mát vào lòng, gột rửa đi những ồn ào náo nhiệt, ông cảm thấy thơ tình dường như đến gần mình hơn. Từ xưa đến nay, biết bao nhiêu người vào tiết thu thanh mát, không nỡ leo lầu, thế nhưng Lưu Vũ Tích lại bước lên, một mực yêu cái vẻ thanh thu thấu tận xương tủy, thậm chí còn cảm thấy sắc xuân không địch lại nổi gió thu, đó là bởi vì trong lòng ông đối với vẻ đẹp tiêu điều của tiết thu thanh mát có một sự thấu hiểu chân chính.

Con người ta lúc già yếu bệnh tật, nếu lại nghe tiếng gió thu, thì chẳng có mấy ai có tâm tình thoải mái khoáng đạt cho đượC. Thế nhưng Lưu Vũ Tích quả thực quá đỗi phi thường, ông thậm chí còn kết bạn già thề non hẹn biển với gió thu. Cho dù đã bệnh tật, đã già nua, nhưng nghe thấy gió thu đến, ông vẫn tràn trề tình ý thắm thiết, riêng tư viết một bài thơ, gọi là "Thủy văn thu phong". "Xưa nhìn cúc vàng từ biệt quân, nay nghe ve ngót ta lại về." Năm ngoái hoa cúc vàng tàn úa, khi đầu đông sắp đến, ta đầy lưu luyến không nỡ nói lời từ biệt với ngươi; bây giờ ngươi nghe kìa, tiếng ve kêu cuối thu, ta biết ngươi lại về rồi, sinh mệnh của ta có giao ước với ngươi đấy! "Năm canh vi vu gối trước giác, một năm nhan sắc gương trong tới", nhà thơ thì thầm ngậm ngùi với người bạn già: Tiếng gió đánh thức ta lúc nửa đêm, vẫn cứ mạnh mẽ sảng khoái như thế, mà sự già nua của ta thì tự biết trong gương thôi. Thế nhưng gió thu không thể thổi già đi còn có tráng tâm, cặp câu thứ hai phong chuyển đột ngột xoay chiều: "Ngựa nhớ cỏ biên cương lông cuốn động, chim ưng liếc mây xanh mắt ngủ mở." Con ngựa tế nhớ cỏ mùa thu biên Ải tung bộ lông cong quắn, chim ưng dữ cũng mở đôi mắt ngái ngủ, nhìn ngóng mây xanh muôn dặm. Chữ "động" và chữ "mở" này, hào khí của nhà thơ hiện rõ trên trang giấy. Ở phần cuối của bài thơ này, Lưu Vũ Tích nói với gió thu rằng: "Đất trời thanh tịnh đáng bốn phương ngắm, vì ngươi mang bệnh lên đài cao." Giữa đất trời một khoảng trong trẻo, ông sẵn lòng vì mang bệnh mà trèo lên đài cao vì gió thu, ngẩng đầu nhìn bốn phía, không phụ ước hẹn với gió thu. Đây chính là sự trưởng thành sinh mệnh mà một người trải qua trong gió thu.

Lưu Vũ Tích cũng có trái tim mỏng manh dễ vỡ, cũng dễ tổn thương dễ cảm xúc, từ nỗi buồn của riêng mình trong gió thu, dần dần bước đến tiếng thở dài cho sự hưng vong của ngàn đời, bước đến có thể thưởng ngoạn an đắp cảnh sắc tiết thu thanh mát, cho đến cả việc ca ngợi hết lời tiết thu thanh mát, cuối cùng bản thân tuổi già sức yếu, vẫn có ước hẹn với gió thu, mang bệnh mà leo lên đài cao. Chúng ta có thể nhìn xem, gió thu cũng là một sự tôi luyện, có thể khiến một con người trở nên hào phóng khoáng đạt biết nhường nào.

Lưu Vũ Tích không chỉ là một đại thi hào có danh tiếng rất lớn vào thời Trung vãng đường nhà Đường, có danh xưng "Thi hào", mà còn là một trong những lực lượng cốt cán của tập đoàn cải cách chính trị Vương Thúc Văn. Từ năm Vĩnh Trinh thứ nhất (năm 805) đến năm Bảo Lịch thứ hai (năm 826), trong hơn hai mươi năm, đường chính trị của ông vẫn luôn không đắc ý, bởi vì ông là người quá cương trực, quá hào sảng, luôn nói thẳng, không biết che giấu, cho nên hết lần này tới lần khác bị giáng chức, lưu đày đến nơi xa xôi. Cải cách chính trị của Vương Thúc Văn thất bại, Liễu Tông Nguyên, Bạch Cư Dị, Lưu Vũ Tích và những người khác bị đuổi khỏi Trường An, lưu tán đến các châu phủ hoang vắng hẻo lánh, thân thế phiêu bạt lỡ làng, đây chính là "Sự kiện Bát tư mã" nổi tiếng lừng lẫy. Ngày nay, chúng ta nhìn lại những vị đại thi hào tên tuổi lừng lẫy này, đã trải qua những thăng trầm chính trị, khi tái ngộ lại cảm thán thân thế ra sao, giãi bày tình cảm thế nào. Lưu Vũ Tích khi gặp Bạch Cư Dị đã nói: "Non Ba nước Sở miền tiêu sương, hai mươi ba năm thân bị bỏ." Trải qua sự tiêu điều của non sông Ba Thục, hai mươi ba năm trời uổng phí tháng năm, thân tâm bị vứt bỏ sang một bên, ở nơi xa xôi thân nhàn rỗi, sao có thể cam tâm chứ?

Tính từ lúc ông bị giáng chức làm Tư mã Lãng Châu, cho đến khi ông gặp lại Bạch Cư Dị, tròn trĩnh hai mươi ba năm trời, trong khoảng thời gian này ông hết lần này tới lần khác trở về Trường An, rồi lại hết lần này tới lần khác bị đuổi khỏi Trường An. Mỗi lần về Trường An, ông đều đến quán Huyền Đô ngắm hoa đào. "Sương bụi ngõ tía thốc mặt tới, không người nào không bảo xem hoa về", trên con đường lớn sầm uất náo nhiệt xe ngựa như nước, ai nấy đều bảo hoa đào đẹp, ai nấy đều bảo xem hoa đào trở về rồi. Lưu Vũ Tích nói gì nào? "Quán Huyền Đô nghìn gốc hoa đào, toàn là Lưu lang trồng sau khi đi." Hoa đào trong quán Huyền Đô dẫu có rực rỡ đến đâu, thì cũng đều là những thứ được trồng sau khi ta rời đi mà thôi! Những tên quyền quý mới nổi ăn xổi ở thì kia, há chẳng phải cũng là những kẻ chúng ta bị chèn ép sau đó mới ngóc đầu lên được hay sao?

Khi lại được phép trở về, lại đến quán Huyền Đô, lại ngắm hoa đào, vị thi hào với khí tiết cứng cỏi xương sống vẫn không quên mỉa mai châm chọc mà nói: "Trong sân trăm mẫu nửa là rêu, hoa đào sạch trụi hoa cải nở." Bây giờ mọi người đến quán Huyền Đô, anh tưởng là vẫn còn có thể nhìn thấy hoa đào ư? Những thứ có thể nhìn thấy chẳng qua chỉ là rêu xanh và hoa cải trên bãi hoang mà thôi. Anh tưởng là những kẻ đó cũng có thể gánh vác triều chính ư? Chẳng qua cũng chỉ giống như hoa cải mượn chỗ sung số mà thôi. "Đạo sĩ trồng đào đi về đâu? Lưu lang thuở trước nay lại đến." Đừng nói là hoa đào đã chẳng còn nữa, ngay cả đạo sĩ trồng đào giờ đây ở nơi nào? Kẻ cầm quyền đả áp phong trào đổi mới năm xưa nay cũng chẳng còn lại mấy mươi, còn ta Lưu lang thuở trước, nay lại quay về. Đọc những vần thơ như thế, đọc tấm lòng của một con người như thế, chúng ta mới có thể hiểu được, tại sao gió thu mưa thu lại không thể làm tàn lụi sinh mệnh của ông. Ông hoàn thiện sự trưởng thành trong sự lãng phí thời gian của ánh thu, năm tháng già đi, thế mà khí phách Lưu lang vẫn lưu danh thiên cổ.

Trời lạnh thật là mùa thu đẹp

Xuân với thu, tiết trời trôi chảy như dòng nước. Đi qua mùa xuân, đi qua mùa thu, tâm trạng thăng trầm, sao có thể không thay đổi theo mùa? Chúng ta hãy cùng nhìn Lý Bạch, Đỗ Phủ, chòm sao song sinh rực rỡ chói lọi trên bầu trời thời Đại Đường. "Thơ Lý Đỗ còn đó, ánh lửa sáng ngời vạn dượng dài." Đây là lời Hàn Dũ ca ngợi bọn họ. Hai người chênh nhau mười một tuổi, là tri kỷ sinh tử. Đỗ Phủ từng viết rất nhiều bài thơ tặng Lý Bạch. Chúng ta hãy đối chiếu mùa xuân và mùa thu, hai bài thơ ông viết tặng Lý Bạch, để xem hương vị khác biệt biết nhường nào.

Trong bài "Xuân nhật ức Lý Bạch" của Đỗ Phủ có viết: "Bạch đây thơ vô địch, phơ phất ý chẳng quần." Ông nói thơ Lý Bạch thiên hạ vô địch, phong độ phơi phới, siêu quần bạt tụng. "Thanh tân Nễ khai phủ, tuấn dật Bào tham quân." Phong cách thơ tươi mới tựa Nễ Tín, câu thơ tuấn tú hào sảng tựa Bào Chiếu. Nễ Tín, Bào Chiếu là hai vị thi nhân nổi tiếng thời Nam Bắc triều, phong vận của họ đều lưu truyền trên ngòi bút của Lý Bạch. Đáng yêu hơn nữa là, Đỗ Phủ lại dùng một phép ẩn dụ, "Cây xuân Vị Bắc, mây chiều Giang Đông." Ông nói, tôi thực sự không nói rõ được những điểm tốt của Lý Bạch, tôi thực sự không miêu tả nổi phong độ của Lý Bạch, trong mắt tôi, người này giống như cây hoa mùa xuân ở Vị Bắc, giống như đám mây mênh mông lúc chiều tà ở Giang Đông. Những câu thơ đẹp làm sao! Chỉ có trong lòng yêu thương một người tột cùng, mới nỡ lòng chia sẻ một đoạn sắc xuân nhường này để làm tăng thêm vẻ rạng ngời cho người ấy. Ông nhớ đến Lý Bạch vào một buổi đầu xuân như thế, ông từ xa xỉ bàn bạc với hư không, "Bao giờ một vò rượu, cùng bàn luận thơ ca kỹ càng." Khi nào anh mới trở lại, hai người chúng ta lại được ở bên nhau, uống rượu, trò chuyện về những vần thơ. Đây là nỗi hoài niệm mùa xuân, trong mùa xuân, Lý Thái Bạch với phong thần tiêu sái phất phới bước đến trước mắt chúng ta.

Vào một đêm cuối thu đượm nồng, Đỗ Phủ lại viết bài "Thiên mạt hoài Lý Bạch". "Gió lạnh dấy đầu trời, ý quân nhân thế nào?" Gió thu tiêu sơ rồi, ta ở vùng Cam Túc Thiên Thủy xa xôi, nghĩ đến ngươi bị lưu đày đến nơi xa xôi — Dạ Lang hẻo lánh, ngươi thế nào rồi? "Hồng nhạn bao giờ tới, nước thu đìu hiu sông." Không còn nói cây xuân Vị Bắc nữa, cảnh tượng trước mắt nhìn thấy là hồng nhạn lẻ loi chim trời đứt đoạn, nước thu sông ngòi, chẳng có chút tin tức nào của Lý Bạch. "Văn chương ghét mệnh đạt, yêu quái thích người lầm." Cái gọi là văn chương này, từ trước đến nay chưa từng ưu ái những kẻ có số mệnh suôn sẻ, những kẻ trải qua trắc trở mới có thể viết ra được bài văn hay, yêu ma quỷ quái mới là kẻ thích người mắc lỗi nhất. "Nên cùng oan hồn nói, ném thơ tặng Mịch La." Nhà thơ tưởng tượng Khuất Nguyên vạn cổ trường tồn, mà Khuất Nguyên và Lý Bạch có cảnh ngộ tương tự, cho nên Lý Bạch uống rượu làm thơ trăm bài, nhất định sẽ làm thơ tặng để gửi gắm tình cảm.

Khi hoài niệm cùng một người bạn, một mùa xuân, một mùa thu, cách dùng từ đặt câu, cách lựa chọn hình tượng, vậy mà lại khác biệt một trời một vực. Kiểu "cây xuân Vị Bắc" ấy, từng mang theo sự bồng bột và vui mừng biết bao, gió thu chim hồng đứt đoạn, phong ba giang hồ trước mắt, lại mang theo sự bất đắc dĩ, tiêu điều nhường nào... Gió xuân, mưa thu, gột rửa sinh mệnh, thân thế phiêu bạt, chỉ gói gọn trong một câu thơ. Bài thơ Hoàng Đình Kiên gửi cho bạn có viết: "Ta ở Bắc Hải quân Nam Hải, gửi nhạn truyền thư tạ chẳng đành." Ta muốn viết cho anh một bức thư mà không viết nổi, vậy thì ta nói với anh một câu này vậy, câu chuyện sau khi chúng ta từ biệt có thể khái quát bằng câu này: "Đào lý gió xuân một chén rượu, giang hồ mưa đêm mười ngọn đèn." Xưa kia thuở thiếu niên cùng bạn bè, ta ở bên anh, đó là quãng thời gian "đào lý gió xuân một chén rượu"; ngày nay, mười năm cách biệt, lại là giang hồ mưa đêm, mười năm đèn cô độc. Hai câu thơ này, mười bốn chữ, đã khái quát mười năm phiêu bạt, mười năm dòng thời gian trôi của cuộc đời Hoàng Đình Kiên.

Kiếp người ngắn ngủi, chúng ta phải làm thế nào để khái quát sinh mệnh bị thời gian biến đổi đây? Tưởng Tiệp trong bài "Ngu mỹ nhân · Thính vũ", đã dùng một hình tượng — mưa, để khái quát ba phân đoạn cuộc đời của chính mình. "Thiếu niên nghe mưa lầu ca vũ, nến đỏ lu mờ rèm gấm thêu." Thiếu niên ngông cuồng lãng tử, ở trên lầu ca vũ thắp nến đỏ, một mảnh vui vẻ náo hoà, ca múa phong lưu, có thể nghe được chân ý gì trong tiếng mưa? Chẳng qua chỉ là tâm trí để ngoài tai, có mưa hay không mưa cũng chẳng ảnh hưởng gì đến niềm vui trước mắt. "Tráng niên nghe mưa thuyền khách ngõ, sông rộng mây thấp nhạn kêu gió tây." Sáu hình tượng xếp sát chặt vào nhau, trong một chiếc thuyền con, nhìn xa là sông rộng, ngẩng đầu thấy mây thấp, tai nghe chim nhạn lẻ loi kêu vang trong gió tây, lại đan xen thêm tiếng mưa thu lất phất, đây chính là tâm trạng bơ vơ giữa chặng đường đời của tuổi trung niên. Con người đến tuổi trung niên, phiêu bạt chốn lữ khách, chỉ trong bối cảnh mênh mông của dòng sông lớn, mới có thể cảm nhận được mây trời sà xuống thấp tít; chỉ có trải qua những cơn sóng gió mưa bão, mới có thể thể nghiệm được sự bi thảm trong tiếng mưa, trong mưa có tình, trong mưa ngậm hằn. "Mà nay nghe mưa lầu nhà sư, mai tóc đã điểm bạc phơ." Mà nay đã đến tuổi xế chiều, mai tóc đã điểm sương, nghe mưa dưới lầu nhà sư. Những hợp tan ly biệt trên trần gian, đều đã trải qua, đành phó mặc cho mưa trước thềm, tí tách rơi cho đến sáng ngày. Thuở thiếu niên nghe mưa, chẳng vướng bận lòng, nghe mà không lọt tai, trong tai trong mắt đều là tiếng oanh ca yến múa; tuổi tráng niên nghe mưa, thấu hiểu sâu sắc về tình, mới nhìn thấy sông rộng mây thấp. Tuổi già nghe mưa, ngay cả cái tình sâu sắc nhường ấy cũng đã trôi xa, đành phó mặc cho cơn mưa thu tự do rơi rớt. Đây không chỉ là sự trưởng thành trong gió thu, đây còn là sự đại ngộ trong mưa thu.

Cho nên, con người ta trong gió thu, không chỉ có thể buồn thu, mà còn có thể vượt qua nỗi buồn thu, bước đến cảnh giới khoáng đạt. Hoàng Đình Kiên từng viết từ tự trào thế này: "Thôi rượu chớ lưu luyến, vị rượu thu này giống thu qua. Hoa cười trên đầu người già, thẹn thùng, tóc trắng cài hoa chẳng giải sầu." Uống rượu đi, uống rượu đi, uống rượu thì chớ chần chừ nhé, "vị rượu thu này giống thu qua", rượu năm nào cũng có, gió thu năm nào cũng tới, rượu không đổi, thu không đổi, người đã già đi. Người già mà còn có thể cài hoa lên tóc ư? "Tóc trắng cài hoa chẳng giải sầu." Chỗ này vận dụng một điển tích của Tô Thức, Tô Thức nói "Người già cài hoa chẳng tự thẹn, hoa hẳn thẹn cài trên đầu người già", thế nhưng Hoàng Đình Kiên đã vận dụng biến hóa câu này, thành một câu tự trào, tự cười nhạo chính mình, đầu bạc cài hoa, đối diện với chén rượu đối diện với mùa thu, chẳng thể giải tỏa được nỗi ưu sầu.

Dù cho hôm nay là vui hay buồn, là mất hay được, ngày mai nhất định sẽ đến, ngọn gió xuân ấy, vầng trăng thu ấy, đi qua sinh mệnh chúng ta, vẫn luôn ở đó, bất kể chúng ta có bận tâm hay không. Đời người ngắn ngủi, có được tâm hồn khoáng đạt, sẽ càng thêm thong thả, vượt qua xuân thu. Lục Cơ nói rất hay: "Buồn lá rụng lúc thu gò, mừng cành mềm buổi xuân tươi." Những đóa hoa xuân này, những chiếc lá thu này, nỗi buồn của chúng ta, niềm vui của chúng ta, đều gắn liền với sự trưởng thành và đại ngộ của sinh mệnh. Đời người đằng đẵng, nếu có tình ý, nếu có tâm can, chúng ta sẽ nhìn thấy rất nhiều hình tượng; nếu chúng ta đi tìm kiếm, đi lý giải, đi thưởng thức, thì có thể ủ những hình tượng ấy thành thơ ca. Cả đời chúng ta, công nghiệp lưu lại trong lịch sử, là một thứ ghi chép; thi ý lưu lại trong lòng, là một thứ vĩnh hằng.