Hồi nhỏ làm tập làm văn, thầy cô giáo luôn bảo chúng ta quan sát không tốt, dùng hình ảnh chưa đủ, bắt chúng ta học theo người xưa. Lúc đó chỉ biết rập khuôn, sao chép hình ảnh người khác từng dùng, lớn lên rồi mới hiểu ra, thứ chúng ta rời xa thực ra là một tâm trạng tinh tế. Mỗi độ xuân về, còn cảm nhận được sự xao động của ý xuân trong lồng ngực không? Người xưa để lại cho chúng ta biết bao nhiêu bài thơ ca về mùa xuân, từng chút một mở hé cánh cửa trái tim, để tâm hồn chúng ta đều trải qua một lần thức tỉnh, lúc ấy chúng ta mới bàng hoàng sực nhận ra sự dịu dàng đối với thời gian nằm sâu trong sinh mệnh.

Dẫn nhập: Kế hoạch một năm ở mùa xuân

Người Trung Quốc thích nói: "Tắm gió xuân mà tư tưởng bay phấp phới, lướt mây thu mà tâm tư hào sảng." Gió xuân mây thu, xuân đến thu đi, suy nghĩ miên man, phải chăng mùa xuân và mùa hạ, à nhầm, mùa xuân và mùa thu, có sự hô ứng vô cùng sâu sắc với sinh mệnh chúng ta?

Trong tiếng Hán, từ ngữ thân thuộc nhất với khái niệm thời gian, có lẽ chính là "xuân thu". Hỏi tuổi của người lớn tuổi, sẽ hỏi "xuân thu kỷ hà" (tuổi tác bao nhiêu), hễ nhắc đến thanh xuân lưu quang, cũng thích dùng một từ — "xuân thu", thậm chí trong bài hát cũng đang truy vấn "mấy độ gió mưa, mấy độ xuân thu". Thậm chí trong các điển tịch cổ đại của Trung Quốc, trong Tứ thư Ngũ kinh mà chúng ta thường nói cũng có một bộ "Xuân Thu", do Khổng Tự san định và chốt lại thành phẩm cuối cùng là cuốn biên niên sử nước Lỗ, cũng là một trong những cuốn sử sách sớm của Trung Quốc. Sau này, sách mang tên "Xuân Thu" càng nhiều hơn, ví dụ như "Lã thị Xuân Thu" của Lã Bất Vi nước Tần, "Yến tử Xuân Thu" của Yến Anh nước Tề. Bởi vì sử sách do Khổng Tự biên soạn gọi là "Xuân Thu", đoạn lịch sử đó — từ năm 770 trước Công nguyên đến năm 476 trước Công nguyên, cũng được chúng ta gọi là thời kỳ "Xuân Thu".

Tại sao chúng ta lại dùng hai chữ "xuân thu" để khái quát lịch sử? Sao chưa từng gọi nó là "đông hạ" (đông hè) nhỉ? Có lẽ, ở Trung Quốc, đặc biệt là lưu vực Hoàng Hà nơi văn minh Trung Nguyên khởi phát, so với cái nóng oi ả hay cái lạnh cắt da, mùa xuân ấm áp, mùa thu mát mẻ, càng thích hợp với thi tình của người Trung Quốc hơn chăng.

Người Trung Quốc thích dùng sự biến đổi giữa xuân và thu để hình dung sự luân chuyển của thời gian. Trong "Trường hận ca" của Bạch Cự Đi Sơ có câu nổi tiếng "Ngày hoa đào hoa lý nở rộn gió xuân, lúc lá ngô đồng rụng rơi mưa thu", viết về cảm giác trong tâm hồn có sự đối lập mãnh liệt của Đường Huyền Tông trước khi rời cung và sau khi hồi cung. Sau loạn An Sử, con người lúc trở về, cảnh cũ người xưa, cảm giác nay khác xưa, sự thay đổi chênh lệch về tâm lý tang thương này, tại sao lại dùng "gió xuân hoa đào lý, mưa thu lá ngô đồng" để hình dung?

Thực ra, xuân thu mang nhiều đặc trưng biến đổi hơn, đông hạ mang nhiều đặc trưng ổn định hơn. Gác nhỏ suốt đêm nghe tiếng mưa rơi, hôm sau muôn hoa rợp mắt, từ chuyển đổi thính giác đến thị giác, cảnh tượng này là thứ mùa xuân có thể nhìn thấy; suốt đêm nghe tiếng gió, hôm sau đầy đất lá rơi, tình huống này là thứ mùa thu có thể nhìn thấy. Vào mùa hạ và mùa đông, tuy cũng có mưa có tuyết, có gió có sấm, thế nhưng mưa tạnh trời quang, biến đổi không lớn. Xuân và sự tỉnh giấc lẫn tàn lụi của sinh vật, đều hoàn thành trong chớp mắt, đến một cách đường đột và dữ dội nhường ấy, củng cố thêm khoảnh khắc không kịp trở tay khi con người hội ngộ với phong cảnh, chấn động sâu sắc nội tâm chúng ta.

Cho nên từ ý nghĩa này mà nói, giữa xuân và thu, chúng ta nhìn thấy sự sinh trưởng và hy vọng của sinh mệnh, cũng nhìn thấy sự tàn lụi và nỗi xót xa khi về già của sinh mệnh... Đây chính là lý do vì sao chúng ta lại gửi gắm thi tình sâu sắc đến thế vào xuân thu.

Mùa xuân là gì? Mùa xuân thực ra là một thứ niềm hy vọng mơ hồ trong lòng con người, là tất cả sự gửi gắm và hy vọng đối với sinh mệnh. "Kế hoạch một năm ở mùa xuân", trong ánh xuân, thời gian vừa mới bắt đầu, con người có thể từng chút một gieo những giấc mơ xuống mảnh đất hiện thực, nhìn nó nở hoa, nhìn nó trổ bông, nhìn nó kết trái. Quá trình sinh trưởng và trưởng thành này, con người vẫn có thể trông đợi.

Năm tháng thức tỉnh trong ánh xuân

Sự trông đợi của con người đối với mùa xuân luôn đến vô cùng tỉ mỉ. Thi tình của người Trung Quốc, luôn bừng tỉnh một cách sức sống ngập tràn vào thời tiết đầu xuân, từ đầu mày ngọn bút, trải ra một số khám phá đẹp đẽ.

Từ nhân Phùng Diên Tỵ trong một bài từ nhỏ "Ngọc lâu xuân" có một câu, viết về sự biến đổi của bầu trời khi từ cuối đông bước sang đầu xuân: "Mây tuyết chợt biến cụm mây xuân, dần thấy năm tháng đáng ngước nhìn." Hồi đi học, tôi từng nghe tiên sinh Diệp Gia Oánh giảng hai câu từ này, dẫn dắt chúng ta cảm nhận một cách ôn nhu tỉ mỉ từng chữ một. "Mây tuyết chợt biến cụm mây xuân". Chúng ta thử nghĩ xem mây mùa đông trông như thế nào? Là trầm uất, là chồng chất, từng mảng từng mảng, giống như đá, tầng lớp không phân minh, ánh sáng không rõ ràng. Mây cuối đông trong mắt chúng ta, vẫn là một mảnh mây chiều ảm đạm. Thế nhưng đầu xuân thì sao? Chúng ta sẽ nhìn thấy mây mùa xuân giống như những đóa hoa, bỗng nhiên bung nở, rực rỡ chan hòa khoe sắc. Cho nên trong bài từ này đã dùng một chữ, chữ "tụm" trong "tụm lại", cũng là chữ "tụm" trong "cụm hoa". Chẳng biết từ lúc nào, vào một tích tắc nào đó, tầng mây tuyết trầm đục "chợt biến", bỗng chốc biến thành mây xuân tụ hội. Ngay tại khoảnh khắc mây trên bầu trời biến đổi, người làm thơ trên mặt đất bắt đầu cảm thán dòng nước chảy trôi, "dần thấy năm tháng đáng ngước nhìn". Vào đầu xuân như thế, tất cả trong mắt, trong lòng con người, lại thư thái nhường ấy, lại mang theo chút ít nỗi cô quạnh.

Chúng ta từ nhỏ đã đọc thuộc làu làu bài "Tảo xuân trình Thủy bộ Trương Thập Bát viên ngoại" do Hàn Dũ viết, một bài thất tuyệt, vỏn vẹn bốn câu, từng chữ từng chữ đều rất đáng ngẫm nghĩ:

Đường phố mưa nhỏ mịn như tô,

Cỏ xanh nhìn xa tưởng không có, mà lại gần thì hóa ra có.

Đích thị là cảnh xuân đẹp nhất trong năm,

Vượt trội hoàn toàn liễu sương khói ngập kinh đô.

"Đường phố mưa nhỏ mịn như tô". Hãy nghĩ xem, trong ký ức của chúng ta, vị của sự mịn màng trơn mượt như bơ tô là gì? Cảm giác mềm xốp, tê dại trông như thế nào? Hôm nay, chúng ta sẽ cảm thấy mưa rơi xuống, rơi lên cơ thể lên da dẻ, là ẩm ướt. Chữ "nhuận" (thấm đẫm), chúng ta có thể hiểu, nhưng còn có thể chạm vào kết cấu "như tô" (như bơ) không?

Câu thơ này của Hàn Dũ luôn khiến tôi nhớ tới "Mẫu đơn đình" của Thang Hiển Tổ, sự miêu tả của Đỗ Lệ Nương về mùa xuân trước khi đi dạo uyển - "Tơ nắng vờn thổi vào sân nhàn, xuân đung đưa tựa sợi tơ." Những sợi tơ giống như mạng nhện, bị gió nhẹ thổi vào khoảng sân vắng vẻ đến u tịch - trước mắt thiếu nữ đang độ tuổi trăng tròn Đỗ Lệ Nương, mùa xuân y hệt như những sợi tơ vương vãi bay lượn trong gió, từng sợi từng sợi rút ra dưới ánh nắng, đung đưa lấp lánh trong gió xuân... Nhà thơ phải có một trái tim như thế nào, mới có thể phát hiện ra cơn mưa nhỏ mịn màng như bơ, lại thêm mùa xuân tựa tơ lụa vờn bay sà tới này chứ?

Hàn Dũ nói tiếp "Cỏ xanh nhìn xa tưởng không có, mà lại gần thì hóa ra có". Cảm giác này mỗi chúng ta đều từng có, chỉ là không biết chúng ta có còn nhớ hay không. Nhìn từ xa, bãi cỏ nối liền thành một mảnh dường như đã ngập tràn sắc xanh mờ ảo, thế nhưng đến gần để nhìn, thì lại giống như không có rồi! Nét phớt nhạt ở phía xa, nhưng trước mắt lại biến mất. Sự lệch lạc thị giác này, đối với nhà thơ đi tìm xuân thám xuân, là một "câu đố". "Đích thị là cảnh xuân đẹp nhất trong năm, vượt trội hoàn toàn liễu sương khói ngập kinh đô", bây giờ chính là khoảng thời gian đẹp nhất của mùa xuân, thứ sắc xanh gần như trong suốt của đầu xuân ấy, là nhạt nhòa, mờ ảo, chỉ có thể ngắm nhìn từ xa chứ không thể đùa giỡn, chút sắc xuân kiều diễm trêu ngươi chớm nảy nở này, quả thực còn vượt trội hơn cả cảnh sắc mùa xuân nồng đậm với muôn vàn cành liễu khắp thành!

Để hình dung sự biến đổi vờn bay của mặt nước, có một từ gọi là "sóng khói"; cành liễu đung đưa, vẫn cứ như khói. Tâm tư con người tựa khói, sự biến thiên của thế sự năm tháng cũng tựa khói. Trong một chữ "khói" ấy, loại khí tức cuồn cuộn vờn bay ấy, loại ánh sáng loang lổ ấy, đang chạm đến trái tim chúng ta. Đây mới chính là ý vị thực sự của mùa xuân.

Đến những ngày muộn hơn, khi cảnh xuân rực rỡ hơn một chút, sắc xanh rõ rệt, cành liễu đung đưa. Hồi nhỏ chúng ta đều từng học thuộc bài "Vịnh liễu" của Hạ Tri Chương: "Ngọc bích trang thành một cây cao, muôn ngàn cành rủ dải lụa xanh. Chẳng biết lá nhỏ do ai cắt ra, gió xuân tháng hai tựa kéo kéo." Lúc tôi còn rất nhỏ, bố đã dạy tôi học thuộc, dẫn dắt tôi đi xem thế nào gọi là "lá nhỏ do ai cắt ra". Đợi đến khi con tôi đi nhà trẻ, lại ở bên tai tôi ngọng nghịu ngâm bài thơ này. Thanh xuân của mỗi người đều từng đi qua đầu xuân, đều từng ngây thơ dùng bàn tay nhỏ bé nhón lấy lá nhỏ, dùng bộ não ngây ngô để tưởng tượng một cách lãng mạn thế nào gọi là "gió xuân tháng hai tựa kéo kéo" — có phải gió xuân từng sợi từng sợi, giống như lúc chúng ta thủ công cắt giấy màu, đã cắt những cành liễu thành hình dáng yểu điệu thướt tha không? Ngày nay, lúc cảm thấy mệt mỏi, tôi vẫn thích đối diện với một chén trà xuân, lờ mờ nhìn thấy những cảnh tượng học thuộc từ nhỏ này trong làn hương mờ ảo, trong lúc lẩm nhẩm đọc thầm, lòng dần trở nên mềm mại thả lỏng, được mưa xuân tẩm bổ, được liễu khói làm cho cảm động, liền trở nên nhẹ bẫng, tựa như được gió xuân nâng đỡ. Lại có thể nhắm mắt lại hỏi nội tâm của mình, trong cuộc sống bận rộn đến mức không phân biệt nổi bốn mùa ngày nay, chúng ta vẫn còn bao nhiêu cảnh xuân có thể lưu luyến?

Mặt trời mọc hoa bên sông đỏ hơn lửa, xuân đến nước sông xanh như chàm

Bỗng ngước nhìn Bạch Cự Dị thả ngựa bước đi thong thả, chậm rãi đi tới, mùa xuân bên Tây Hồ vẫn vô cùng chân thật:

Phía bắc chùa Cô Sơn phía tây đình Giả, mặt nước mới phẳng phiu chân mây thấp.

Mấy nơi oanh sớm tranh cây ấm, nhà nào én mới mổ bùn xuân.

Hoa loạn dần muốn làm rối mắt người, cỏ non vừa đủ vấp móng ngựa.

Rất yêu phía đông hồ đi không thấy đủ, trong bóng dương liễu xanh là đê cát trắng.

"Phía bắc chùa Cô Sơn phía tây đình Giả", nơi này là đâu nhỉ? "Mặt nước mới phẳng phiu chân mây thấp", rõ ràng đây là Tây Hồ rồi. Chỉ có mặt nước mùa xuân mới có thể dùng từ "mới phẳng phiu" để hình dung. Nhìn từ xa, nước xuân từ từ dâng lên, mây xuân bên chân trời dần rủ xuống, nước và trời liền hòa vào làm một. Lại nhìn gần hơn, "Mấy nơi oanh sớm tranh cây ấm, nhà nào én mới mổ bùn xuân", mọi thứ đều tươi mới, tinh tế, hoạt bát và trôi chảy nhường ấy. Khi miêu tả "oanh sớm", "én mới", thứ Bạch Cự Dị dùng là "mấy nơi", "nhà nào", chứ không phải "nơi nào cũng oanh sớm", "nhà nào cũng én mới", tiếng oanh hót én lượn như thế thì đâu cần đến cảnh "tranh cây ấm", "mổ bùn xuân" nữa, một mùa xuân nồng đượm thì làm sao có những hình ảnh "mấy nơi" lác đác và không biết "nhà nào" này, khiến trong lòng con người sinh ra niềm vui sướng khi bất ngờ hội ngộ chứ? "Hoa loạn dần muốn làm rối mắt người, cỏ non vừa đủ vấp móng ngựa", hoa dần nở rộ sum sê, giữa muôn vàn sắc đỏ hỗn độn rối rắm, mắt người bắt đầu trở nên mờ ảo say đắm; lúc hoa nở thì cỏ mọc theo, nhưng cỏ vẫn chưa cao, cưỡi ngựa dạo xuân, đám cỏ non vừa vặn che khuất móng ngựa. Đối mặt với khí tượng đầu xuân tràn trề sức sống, nhà thơ sau khi miêu tả tỉ mỉ, liền chuyển đổi ngữ điệu, từ việc đặc tả ý xuân chuyển thành trực tiếp bày tỏ nỗi lòng, "Rất yêu phía đông hồ đi không thấy đủ, trong bóng dương liễu xanh là đê cát trắng."

Chúng ta so sánh một chút với mùa xuân Lạc Dương mà ông từng viết. Mùa xuân Lạc Dương trông như thế nào nhỉ? Trong "Ngụy vương đê" có câu "Hoa lạnh lười nở chim lười kêu", cái lạnh ở Lạc Dương hãy còn nặng, hoa ở phương Bắc lười hơn hoa ở phương Nam, không chăm chỉ bằng, dậy không nổi vào lúc quá sớm, cho nên "hoa lạnh lười nở". Lại nhìn loài chim lười kêu, "lười kêu" cũng là một sự uể oải lười biếng. Buổi sáng phương Bắc rất lạnh, con người vươn vai cũng chẳng muốn chui ra khỏi chiếc chăn ấm áp, hoa và chim cũng theo người, lười biếng, muộn màng mới chịu xuất hiện, chẳng có mấy niềm hân hoan của sinh mệnh cả! Bạch Cự Dị cũng cưỡi ngựa tìm xuân, "thả ngựa thong thả đi đến khi mặt trời lặn về tây", thả ngựa nhàn nhã, đi khắp nơi tìm xuân, tìm mãi cho đến khi vầng thái dương chìm hẳn ngả về tây.

"Nơi nào chưa xuân đã có nỗi niềm, cành liễu rủ xuôi đê Ngụy Vương." Nơi nào có thể gửi gắm khát khao hướng về mùa xuân của ông? Cuối cùng cũng tìm được một nơi: Bên ao Ngụy Vương được hình thành từ sông Lạc, trên đê Ngụy Vương có vài gốc liễu, "chưa xuân đã có nỗi niềm", cành liễu rủ xuống, ý xuân đã nảy mầm, tạm thời có thể để ông gửi gắm chút tâm sự vào đó. Mùa xuân phương Nam và phương Bắc, cưỡi ngựa ở Hàng Châu hay cưỡi ngựa ở Lạc Dương, đê Bạch ở Tây Hồ hay đê Ngụy Vương ở ao Ngụy Vương, sự tìm kiếm và khắc họa của Bạch Cự Dị đối với ý xuân, nay đọc lại khiến chúng ta động lòng động tình. Chúng ta đã từng cảm nhận mùa xuân một cách chuyên tâm nhường ấy chưa?

Thời gian Bạch Cự Dị làm Thứ sử Hàng Châu là từ tháng 7 năm Trường Khánh thứ 2 (năm 822) thời vua Mục Tông đến tháng 5 năm Trường Khánh thứ 4 (năm 824), sau đó chuyển sang làm Thứ sử Tô Châu, năm năm mươi lăm tuổi thì trở về Lạc Dương. Đối mặt với sắc xuân lười biếng nặng nề này của Lạc Dương, trong lòng ông có sự vương vấn thế nào đối với Giang Nam? Làm quan bôn ba khắp nơi, sau khi trở về phương Bắc, nỗi nhớ nhung Giang Nam của ông lại càng trở nên bùng nổ nhiệt liệt, hồn xiêu phách lạc. Nỗi nhớ của ông, vẫn cứ là xuân.

Chúng ta đều quen thuộc bài "Ức Giang Nam" do Bạch Cự Dị viết vào quãng thời gian tuổi già năm sáu mươi bảy tuổi. Trong ký ức của ông, "Giang Nam đẹp, phong cảnh cũ từng quen. Mặt trời mọc hoa bên sông đỏ hơn lửa, xuân đến nước sông xanh như chàm. Nào có thể không nhớ Giang Nam." Giang Nam đẹp đến nhường nào? Từng cụm hoa rực rỡ muôn màu muôn vẻ - hoa Giang Nam, nước Giang Nam tươi tắn rực rỡ nhường ấy, đỏ hơn cả lửa, xanh đậm hơn cả chàm. Ánh xuân rực rỡ thế này khiến chúng ta không khỏi nhớ tới một vị nhà thơ giỏi dùng màu sắc khác là Đỗ Phủ, dưới ngòi bút của ông cũng điểm tô ra một mùa xuân tươi sáng: "Sông xanh biếc chim càng trắng, núi biếc hoa tựa cháy." Sông xanh biếc nhường nào? Những chú chim nhỏ bay lượn trên mặt nước biếc mênh mông, chẳng những không bị màu sắc "nhấn chìm", trái lại còn làm nổi bật thêm bộ lông trắng muốt của chúng. Núi biếc nhường nào? Những đóa hoa nở rộ lốm đốm, giống như ngọn lửa đang bùng cháy nhảy múa. Chúng ta càng quen thuộc hơn với câu thơ của Đỗ Phủ "Hai oanh vàng kêu liễu biếc, một hàng cò trắng vút trời xanh", oanh vàng, liễu biếc, cò trắng, trời xanh... tất cả màu sắc nhạt dần lan tỏa như tranh màu nước, trong trẻo tươi sáng, thắp sáng ánh mắt vừa chạm phải. Thơ thế này, chính là tùy vật phú hình, đâu đâu cũng tràn trề sức sống, đâu đâu cũng tươi mới.

Có lẽ ai nấy cũng từng ngắm nhìn sắc xuân trong mắt Đỗ Phủ, Bạch Cự Dị, thế nhưng chúng ta vừa không có ngòi bút tỉ mỉ tươi sáng để điểm tô như thế, cũng chẳng có sự nhiệt liệt bùng nổ hồn xiêu phách lạc sau khi rời xa. Mùa xuân mà sinh mệnh chúng ta từng hội ngộ, hãy để chúng ta từ những câu thơ của người xưa ấy, từng chút một đánh thức lại đi.

Lý Sơn Phủ trong bài "Hàn thực" có nói, "Có lúc ba bốn hạt mưa, khắp nơi năm mươi đóa hoa." Điều này giống như "Mấy nơi oanh sớm tranh cây ấm, nhà nào én mới mổ bùn xuân", viết cũng là có lúc, chứ không phải lúc nào cũng thế; khắp nơi, là rải rác ở những nơi khác nhau. Ba hạt hai điểm mưa, mười cành năm đóa hoa, chính là ở chỗ trong sự bùng nổ của nó vừa mới hé lộ một chút tin tức mùa xuân, còn chưa đến lúc rực rỡ, còn chưa phải khắp tầm mắt đều là ý xuân.

Lục Du nói càng hay hơn, "Gác nhỏ suốt đêm nghe mưa xuân, ngõ sâu sáng mai bán hoa mai." (Thực ra là hoa hải đường/hoa đào nhưng ở đây nguyên tác là bán hoa hạnh). Trằn trọc suốt đêm trên gối không ngủ được, lắng nghe tiếng mưa xuân rả rích, nhà thơ nghĩ rằng sáng ngày mai hẳn là sẽ sớm có người gánh hoa hạnh đi bán - một đêm mưa xuân, thổi nở biết bao tâm sự đầu xuân, tâm sự bay lợn như hoa, nở rộ trong mưa xuân... Mai Nghiêu Thần đi ra ngoài nhìn, "Vịt hoang ngủ bến có nhàn ý, cây già trổ hoa không cành xấu". Ngay trong mùa xuân thế này, cho dù là chú vịt hoang bay tới, cũng đều thong thả an giấc ở bên cạnh, lòng người cũng theo đó mà thấu đáo thư thái. "Cây già trổ hoa không cành xấu", câu nói này khiến tôi vô cùng cảm động: Con người cuối cùng cũng có ngày tháng năm già đi, "Xưa nay mỹ nhân như danh tướng, không cho thế gian thấy đầu bạc", ngày nay chúng ta sợ già đi đến thế, nào là trang điểm, nào là làm đẹp, nào là dùng đủ mọi loại đồ bổ, tìm mọi cách chống lại sự lão hóa, chính là vì cảm thấy người già thì không đẹp. Thế nhưng cây thì không sợ già, bởi vì cây có mùa xuân, chỉ cần có hoa, cho dù là cây già khô cằn uốn lượn, thì cũng chẳng có cành nào là không đẹp cả. Thực ra, thi ý chính là những đóa hoa trong lòng chúng ta, mặc cho năm tháng già đi thế nào, trong lòng có ý xuân sắc xuân, thì độ tuổi nào cũng có thể nở rộ một cách đậm chất thơ, giống như Bạch Cự Dị tuổi suýt gót thất tuần, với một trái tim thanh thiếu niên nhiệt liệt bùng trổ "Ức Giang Nam". Sinh mệnh thế này chẳng lẽ sẽ già đi một cách kém xinh sao? Khoảnh khắc "cây già trổ hoa", sinh mệnh chúng ta vẫn cứ bừng bừng sức sống và tươi mới.

Nói về sự miêu tả mùa xuân, nếu bảo là tỉ mỉ nhất, vẫn phải kể đến một nữ từ nhân. Trong bài "Như mộng lệnh" do Lý Thanh Giác lúc còn là thiếu nữ viết có mùa xuân thế nào? Một bài từ nhỏ, vài câu hỏi đáp mà thôi. "Đêm qua mưa thưa gió táp, ngủ say không tan hơi rượu. Thử hỏi người cuốn rèm, bèn đáp 'Hải đường vẫn thế'. Biết chăng, biết chăng? Phải là xanh béo đỏ gầy!" Vỏn vẹn sáu câu từ nhỏ, kể về một vị tiểu thư khuê trâm, lo lắng "mưa thưa gió táp" đêm qua làm rụng những đóa hải đường trong sân, diễn ra một đoạn đối thoại thú vị giữa cô và nha hoàn. Theo lời giải thích của tiên sinh Chu Nhữ Xương, chữ "thưa" ở đây không phải là thưa thớt, mà là mưa rất dữ dội, cuốn theo cả gió, ào ạt trút xuống. Cô vừa nghe vừa mang theo men say, từ lúc nào không hay đã chìm vào giấc ngủ. Trời sáng rõ, lúc vừa bừng tỉnh hơi rượu hãy còn, đầu vẫn chưa hết đau, cô nhớ tới cơn gió mưa đêm qua, lo lắng cho đóa hải đường trong sân, vội vã sai nha hoàn đi xem thế nào. Cô nha hoàn vụng về đang bận rộn cuốn rèm cửa, tiện miệng đáp qua loa: "Ổn cả thôi ổn cả thôi, hoa hải đường chẳng đổi thay là mấy." Chủ nhân nói, cô nha hoàn ngốc nghếch này, quá ư là vụng về, cô đi xem lại lần nữa xem, hẳn là màu đỏ đã bớt đi rất nhiều, màu xanh lại tăng lên không ít, cái này gọi là "xanh béo đỏ gầy".

Sáu câu từ nhỏ, muôn vàn khúc chiết, bước chân tới đâu cảnh chuyển đến đó, tựa như chúng ta đi dạo qua một khu vườn. Tâm trạng tiếc xuân ấy, đều hiển hiện trọn vẹn trên trang giấy trong những câu hỏi đáp của thiếu nữ, điều này há chẳng lay động lòng người sao? Khoảng cách giữa người xưa và người nay chỉ là một đoạn năm tháng thôi ư? "Ai bảo tâm sự nhàn hạ vứt bỏ đã lâu? Mỗi độ xuân về, nỗi cô quạnh vẫn y nguyên." Thỉnh thoảng tôi nghĩ, chúng ta đã bỏ quên bao nhiêu tâm trạng rồi. Xuân về năm lại năm, thế nhưng chúng ta còn có tâm sự cô quạnh giống như con người thời xưa ấy nữa không?

Gió chợt thổi, làm gợn sóng cả hồ xuân

Phùng Diên Tỵ và Lý Cảnh thời Nam Đường, một thần một chúa, từng có một màn hỏi đáp thú vị bên mép nước mùa xuân. Phùng Diên Tỵ sáng tác một bài từ, tên bài từ là "Yết kim môn", câu đầu tiên liền viết "Gió chợt thổi, làm gợn sóng cả hồ xuân". Câu mở đầu rất đột ngột, gió nổi lên, nhưng nước xuân không phải biển lớn, không có những con sóng lớn dưới cuồng phong, chỉ là gợn lên những nếp nhăn nhạt nhòa. Chính vì câu từ này, Trung chủ Lý Cảnh đùa giỡn hỏi ông: "Làm gợn sóng cả hồ xuân, can chi gì tới khanh?" Nước nổi sóng gợn, ông đường đường là một đấng nam nhi, thì liên quan gì đến ông chứ? Phùng Diên Tỵ cười nói: "Nào bằng câu 'Gác nhỏ thổi tàn ngọc sanh lạnh' của bệ hạ." Ông ấy nói tôi viết vẫn chưa tính là hay, không bằng câu 'Mưa nhỏ chiêm bao về ải Kê xa tắp, gác nhỏ thổi tàn ngọc sanh lạnh' của bệ hạ, trong mưa phùn, túc trực trên gác nhỏ, sự chờ đợi đằng đẵng, tấu khúc suốt đêm, đến nỗi âm thanh của ngọc sanh cũng trở nên mỏng manh, lạnh lẽo, sự "si tình" thế này, tôi sao có thể sánh bằng chứ? Phải có trái tim như thế mới có được nhãn quan như thế, mới có được ngòi bút như thế. Hồi nhỏ làm tập làm văn, thầy cô giáo luôn bảo chúng ta quan sát không tốt, dùng hình ảnh chưa đủ, bắt chúng ta học theo người xưa. Lúc đó chỉ biết rập khuôn, sao chép hình ảnh người khác từng dùng, lớn lên rồi mới hiểu ra, thứ chúng ta rời xa thực ra là một tâm trạng tinh tế. Mỗi độ xuân về, còn cảm nhận được sự xao động của ý xuân trong lồng ngực không? Người xưa để lại cho chúng ta biết bao nhiêu bài thơ ca về mùa xuân, từng chút một mở hé cánh cửa trái tim, để tâm hồn chúng ta đều trải qua một lần thức tỉnh, lúc ấy chúng ta mới bàng hoàng sực nhận ra sự dịu dàng đối với thời gian nằm sâu trong sinh mệnh.

Sự thức tỉnh của ý thức mùa xuân, thực ra là một mảng ý xuân dập dờn trong lòng con người, đôi khi giống như tâm trạng thiếu nữ ngắm nhìn sinh mệnh thanh xuân kiều diễm của chính mình vào mùa xuân. Vương Xương Linh - người chuyên viết những câu thơ hào hùng về biên tái, từng viết một bài "Khuê oán" vô cùng sinh động. "Thiếu phụ chốn khuê phòng chưa từng buồn, ngày xuân trang điểm chỉnh tề lên lầu xanh." Một vị thiếu phụ khuê phòng, có lẽ mới mười mấy tuổi, non nớt ham chơi, vẫn chưa biết đến ưu sầu, nhìn thấy mùa xuân, tự mình chải chuốt gọn gàng, lên lầu ngắm cảnh. "Chợt thấy sắc dương liễu đầu ngõ, hối giục phu quân tìm tước hầu." Cô bỗng nhìn thấy sắc liễu xanh ngát, cành lá sum suê, nghĩ đến tuổi trẻ của mình, quãng thời gian tươi đẹp không có ai bầu bạn. Sắc liễu hôm nay có cô thưởng thức, nhưng vẻ đẹp của cô thì ai bầu bạn đây? Chồng cô đem quãng thời gian đẹp nhất dùng vào việc lập công lập nghiệp, đi theo đuổi hư danh, thế còn tình yêu của chúng ta thì sao? Niềm hân hoan của sinh mệnh thì sao? Quãng thời gian thanh xuân phơi phới thì sao? Chẳng lẽ chúng ta vứt bỏ hết rồi sao? Trong lòng con người ít nhiều vẫn sẽ có chút hối hận. Đây là gì chứ? Đây là một loại khám phá.

Bài "Thanh bình lạc" của Âu Dương Quý viết cạn kiệt tâm tình mùa xuân của một vị thiếu phụ. Vỏn vẹn tám câu, dùng liên tiếp mười chữ "xuân". "Thềm bậc xuân tới, mưa xuân mịn như tơ. Đất xuân rơi đầy cuốn cuống hoa hồng, én xuân múa theo thế gió. Cờ xuân sợi nhỏ lụa xuân, đèn xuân đầu khuê một ngọn. Vốn dĩ lòng xuân rối bời, chẳng can mộng xuân vô căn cứ." Trong thơ ca, một chữ lặp đi lặp lại dùng, đây là đại kỵ. Thế nhưng ở đây, tám câu dùng liên tiếp mười chữ "xuân", người đọc không cảm thấy rườm rà, cũng không cảm thấy dài dòng, chỉ cảm thấy khắp trang giấy bừng sức xuân, gió xuân ập thẳng vào mặt.

Lại nhìn nửa sau bài "Thanh bình lạc" này, viết về tâm trạng thiếu phụ giữa mùa xuân. "Cờ xuân sợi nhỏ lụa xuân", cờ xuân là gì? Là những chiếc cờ nhỏ làm bằng lụa mỏng xinh xắn do các cô gái xinh đẹp và thiếu phụ treo lên cành liễu hoặc buộc lên trâm cài của mình khi đi nghênh xuân. Lụa xuân chỉ các loại vải lụa vừa mỏng vừa nhỏ mịn dùng để làm cờ xuân. Có lẽ vị thiếu phụ khéo tay này đã tự tay làm rất nhiều lá cờ xuân nhỏ, muốn buộc lên trâm cài để đón chồng nàng về, muốn chồng cùng nàng dạo xuân. Thế nhưng chồng nàng không trở về, cô đành lười biếng ném những lá cờ xuân ấy lên bàn. "Đèn xuân đầu khuê một ngọn", trong đêm không ngủ ở khuê phòng mùa xuân bầu bạn với cô chỉ có một ngọn đèn. Trong giấc mơ mơ hồ nhìn thấy người thương trở về, lúc tỉnh giấc trong lòng sự hụt hẫng lại càng tăng thêm sự phiền muộn, thế là cuối cùng mới hiểu ra, "Vốn dĩ lòng xuân rối bời, chẳng can mộng xuân vô căn cứ." Tại sao lại có giấc mơ như thế? Thứ khiến người ta bực bội rối bời không phải ánh xuân, mà là một trái tim mùa xuân của chính mình... Trong lòng có hoa nở, trong lòng có sự khám phá, sinh mệnh con người mới hàm chứa sắc xuân.

Đoạn "Mẫu đơn đình - Du uyển" viết về thiếu nữ mười sáu tuổi Đỗ Lệ Nương, một bước bước vào sân viện nhà mình, phát hiện ra quãng thời gian tươi đẹp ban đầu đều bị lãng phí vì đọc sách với ông thầy đồ cổ hủ Trần Tối Lương trong khuê thúc, liền thở dài một tiếng: "Không đến vườn uyển, sao biết sắc xuân nhường này?" Con người nếu không tự mình đắm mình vào sắc xuân, thì gió xuân sao có thể kết duyên cùng người? Nhìn kỹ lại, "Hóa ra muôn tía nghìn hồng nở rộ, cảnh thế này đều phó mặc cho giếng đứt tường xiêu. Cảnh đẹp ngày vui làm sao với trời, cảnh thưởng tâm vui ý nhà ai đây?" Những đóa hoa rực rỡ muôn tía nghìn hồng này cho dù nở khắp, thì cũng chỉ còn lại giếng đứt tường xiêu bầu bạn, không ai xót xa, không ai ca ngợi. Cho dù có cảnh đẹp ngày vui, chuyện vui thưởng tâm, thì hóa ra đều diễn ra ở sân viện nhà người khác, cuộc sống nhà người khác, tất cả chẳng liên quan gì đến mình. Ngắm nhìn những cảnh tượng "Sáng bay chiều cuốn, mây trời hiên ngọc. Mưa tơ gió mỏng, khói sóng thuyền tranh. Người màn gấm quá xem nhẹ quãng thời gian thanh xuân tươi đẹp này", một tấm bình phong gấm vóc đã ngăn cô ở trong phòng, cảnh xuân tươi đẹp bị chặn lại ngoài bình phong, tất cả mọi thứ đều không liên quan gì đến cô. Cũng chính vì cảm xuân thương cảm như thế, cho nên Lệ Nương đã có giấc mộng động trời ấy, mơ thấy thư sinh Lưu Mộng M Mai, cầm cành liễu đến tìm nàng, thâm tình trìu mến nói với nàng rằng "Vì nàng nhan sắc tựa hoa, thời gian trôi như nước, là nơi chốn tìm kiếm khắp chốn. Tự thương cảm trong khuê phòng vắng vẻ". Sự thức tỉnh của sinh mệnh này đến một cách đột ngột, đến một cách mãnh liệt không thể cản nổi, "Tình không biết bắt nguồn từ đâu, càng sâu đậm theo một hướng", sống chết có nhau, không hối không oán.

Đọc thơ thế này, xem kịch thế này, chúng ta sẽ cảm nhận được trong sinh mệnh của chính mình cũng có mùa xuân chưa từng thức tỉnh. Rất nhiều người cho đến tận lúc sinh mệnh già đi, mùa xuân của người ấy vẫn chưa hề thức tỉnh, sinh mệnh đã đi hết toàn bộ chặng đường trong trạng thái ngủ đông. Mặc dù trải qua rất nhiều khốn đốn, tang thương, mang theo rất nhiều ưu sầu, hoang mang, lo lắng, bi khổ, thứ có thể chống lại tất cả những điều này chỉ có sự nhẫn nhục chịu đựng. Hoặc là bất mãn với đời, hoặc là oán trách sự bất công của vận mệnh, thế nhưng người ấy chưa từng biết rằng, vẫn còn một loại "ánh xuân", có thể dùng để chống lại những khốn đốn trắc trở bên ngoài, có thể giữ cho sinh mệnh luôn tươi mới, khiến con người ta có thể nâng cao hạ thấp một cách nhẹ nhàng khi đối mặt với sự nặng nề.

Mưa phùn ướt lưu quang, cỏ thơm năm này qua năm khác cùng nỗi hận dài đằng đẵng (Một trong các hình ảnh của mùa xuân)

Hồi nhỏ, chúng ta đã biết thuộc bài "Thanh minh" của Đỗ Mục: "Tiết thanh minh mưa lất phất, người đi đường lòng đau như cắt. Thử hỏi quán rượu chỗ nào đây, mục đồng trỏ xa thôn hoa hạnh." Chỉ là một bài thất ngôn tuyệt cú vỏn vẹn thế này, lúc ngâm nga thong thả lên, bạn có cảm thấy đau thương không?

Nỗi đau thương của mùa xuân đôi khi rất sâu, sâu đến mức độ "hận xuân", ví dụ như lữ khách xứ người nhớ nhà ngày xuân. "Vào xuân mới bảy ngày, rời nhà đã hai năm. Người về sau cánh nhạn, nỗi nhớ nảy mầm trước hoa." Tiết Đạo Hành là một nhà thơ nổi tiếng thời nhà Tùy, trải qua Bắc Tề, Bắc Chu, sau khi nhà Tùy được thiết lập thì giữ chức Nội sử thị lang, thời Tùy Dạng Đế từng xuất nhậm chức thứ sử, sau đó lại giữ chức Tư lịch đại phu. Bài thơ này viết về đầu xuân mà ông gặp phải lúc làm quan ở Giang Nam. Tên bài thơ là "Nhân nhật tư quy" (Ngày nhân nhật nhớ nhà), nhân nhật chính là ngày mùng bảy tháng Giêng âm lịch hằng năm, vừa khéo là lúc chim hồng nhạn từ phương Nam rập rình muốn bay về phương Bắc. Mặc dù năm mới ("vào xuân") mới chỉ có bảy ngày, thế nhưng ông rời khỏi quê nhà đã hai năm, hành trình về nhà của ông sẽ chậm hơn chim hồng nhạn rất nhiều, nhưng "tấm lòng muốn về" của ông đã sớm nảy mầm từ trước khi hoa nở. Đây chính là hận xuân.

Trong bài thơ này có chủ đề và hình ảnh vô cùng rõ rệt, hình ảnh ấy chính là chim hồng nhạn, hoa xuân.

Trong tất cả các mùa xuân đều tràn trề những hình ảnh sinh trưởng, trước tiên hãy chọn một hình ảnh để nói, đó chính là cỏ xuân.

Đông qua xuân tới, oanh bay cỏ mọc. Khi mùa xuân ngập tràn nhân gian, gió xuân nhuộm xanh bãi cỏ xuân tươi tốt. Lý Bạch - một vị thi tiên lạc quan phơi phới như thế, lúc tiễn đưa bên gò Bá Lăng cũng sẽ nói: "Tiễn quân đình Bá Lăng, nước sông Bá chảy cuồn cuộn. Trên có cây cổ thụ không hoa, dưới có cỏ xuân thương tâm." Cách phía Đông Nam Tây An ba mươi dặm có một dòng sông Bá, lăng của Hán Văn Đế nằm ở nơi này, cho nên gọi là Bá Lăng. Tiễn biệt thời Đường, người ta ra khỏi cửa Đông thành Trường An, đều chia tay ở nơi này. "Trên có cây cổ thụ không hoa, dưới có cỏ xuân thương tâm", ngẩng đầu nhìn từ xa, hoa vẫn chưa nở trên cành cây cổ thụ, nhưng cỏ trên mặt đất đã rối bời, Lý Bạch nói đây gọi là "cỏ xuân thương tâm".

Lại nhìn bài "Phú đắc cổ nguyên thảo tống biệt" nổi tiếng kia của Bạch Cự Đi Sơ: "Cỏ trên đồng rậm rạp, một năm một héo tàn. Lửa hoang đốt không hết, gió xuân thổi lại sinh. Thơm xa lấn đường cũ, xanh ngắt nối thành hoang. Lại tiễn vương tôn đi, ngập tràn tình ly biệt." Thứ cỏ xuân năm nào cũng mọc, năm nào cũng tươi tốt như thế, đều là tình ly biệt ngập tràn. Sắc cỏ mơn mởn, gửi gắm tâm sự vô tận của ông, đặc biệt là hận biệt ly sầu thảm.

Vị Hậu chủ mất nước Lý Dục viết bài "Thanh bình lạc", từ ngắn chữ nhỏ ngâm vịnh tình cảm dài dằng dẵng vô tận, cố quốc cố nhân, đều ở trong đó. "Cách biệt đã nửa mùa xuân, chạm mắt đứt ruột sầu. Thềm dưới hoa mai rụng như tuyết rơi, phất đi rồi lại đầy người." Cảnh tượng này nếu là người có tâm hồn vui vẻ, thì cũng không mất đi nhã thú nhàn hạ. Con người đi giữa cảnh xuân, hoa mai tựa tuyết, rơi lả tả lên người, vừa mới phủi nó đi, chớp mắt lại rơi đầy người. Thế nhưng trong mắt Lý Hậu Chủ, cảnh xuân trong mắt người đứt ruột đều là cảnh sắc đứt ruột, những bông hoa này không khơi gợi niềm vui, mà khơi gợi sự phiền muộn, hễ rơi lên người là ông phải phủi đi, phủi đi xong lập tức lại rơi đầy. "Nhạn về tin tức không bằng chứng, đường xa mộng về khó thành." Nhạn về trống không, chẳng mang theo tin tức, cố quốc xa vời vợi, mộng về nhà khó thành. Trước mắt chỉ có cỏ xuân xa xa gần gần, nỗi sầu đan cài như dệt... "Hận biệt ly hệt như cỏ xuân, càng đi càng xa lại càng mọc." Con người đi xa bao nhiêu, cỏ mọc xa bấy nhiêu, nỗi sầu dài bao nhiêu, cỏ dày bấy nhiêu...

"Hận" của mùa xuân vì thế mà cứ dần dần sinh trưởng, nó không dữ dội, không cuồn cuộn, thế nhưng nó quấn quýt trên người, vương vãi trong lòng, lâu ngày không sao dứt bỏ.

Vẫn là vị Phùng Diên Tỵ "làm gợn sóng cả hồ xuân" ấy, từng viết trong bài "Nam hương tử": "Mưa phùn ướt lưu quang, cỏ thơm năm này qua năm khác cùng nỗi hận dài đằng đẵng." Cỏ xuân mờ ảo trong sương mưa, xanh trong suốt, giống như dòng lưu quang đang trôi lững lờ, bị cơn mưa xuân lất phất làm cho ướt đẫm. Trong buổi đầu xuân ở Giang Nam, mưa là loại "mưa tơ" nhỏ đến mức khiến bạn không tài nào nhận ra, gió là "gió mỏng" nhè nhẹ. Năm chữ "Mưa phùn ướt lưu quang", được Vương Quốc Duy đánh giá là "chụp lại được linh hồn của cỏ xuân". Cỏ xuân có linh hồn, ai đã bắt được linh hồn của nó? Mưa phùn làm ướt "lưu quang", suýt chút nữa đã hút sạch cả linh hồn của cỏ xuân.

Thế còn bức tranh xuân trôi chảy dưới ngòi bút của Tô Đông phong thì sao, "Hoa phai đỏ tàn mơ hạnh nhỏ, chim én bay qua, nước xanh ôm lấy nhà." Hoa hạnh nở rộ lúc đầu xuân, nay cánh hoa đã tẻ tàn, những quả nhỏ bọc trong nhụy hoa lớn dần lên, hạnh xanh tuy nhỏ, nhưng xuân đã dần già đi. "Chim én bay qua, nước xanh ôm lấy nhà." Một chữ "bay", một chữ "uốn lượn", cảnh trí trước mắt đều đang trôi chảy, ảo mà như thật. "Trên cành tơ liễu thổi càng ít đi, chân trời góc biển đâu đâu chẳng có cỏ thơm!" Gió xuân lồng lộng, tơ liễu sót lại ngày càng ít, cành liễu dần sum suê, lúc này đang là cuối xuân. Khoảnh khắc này, phóng tầm mắt nhìn bốn phía, cỏ thơm mơn mởn, trải khắp chân trời, "chân trời góc biển đâu đâu chẳng có cỏ thơm", đã tìm không ra nơi nào không có sắc xanh nữa rồi. Đây là mùa xuân tràn đầy sức sống, "cỏ xuân tựa nỗi sầu", đây chính là cảm giác thời gian trôi đi được gửi gắm vào cỏ xuân.

Tần Quan - một trong "Tô môn tứ học sĩ", cũng có một khoảng cỏ xuân của riêng mình.

Dựa vào đình chênh vênh, hận tựa cỏ thơm, mơn mởn cắt hết rồi lại mọc." Mở đầu đã nói nỗi hận của ông giống như cỏ xuân tươi tốt, bởi vì trong lòng ông cất giấu nỗi buồn không thể nào buông bỏ. Thỉnh thoảng chúng ta uống rượu, nhưng lại phát hiện mượn rượu giải sầu càng sầu thêm, chúng ta muốn dứt khoát chấm dứt, nhưng lại phát hiện rút dao chém nước nước càng chảy mạnh. Chúng ta cứ ngỡ nỗi hận ly biệt hệt như cỏ xuân, cỏ có thể cắt đi, nhưng "mơn mởn cắt hết rồi lại mọc". Bạn cứ ngỡ đã quên rồi, bạn cứ ngỡ đã rời xa rồi, thế nhưng vào một khoảnh khắc nào đó bỗng nhiên nhìn thấy nó rành rành trước mắt. Đây là loại "hận" gì mà cứ vương vấn không thôi... "Nghĩ đến ngựa tía ngoài liễu sau khi chia tay, tay áo đỏ bên bờ nước lúc phân ly, lòng chạnh xót xa giật mình." Ngoài hàng liễu xanh ngát, tôi trên lưng ngựa, em bên mạn thuyền — con ngựa tía của tôi ánh lên tay áo màu đỏ của em, lần chia ly này từ đây không bao giờ gặp lại, trong lòng tôi sao có thể không xót xa bi thương chứ? Đây là hận biệt ly, cũng là sầu mùa xuân.

Sầu mùa xuân là gì? Nỗi sầu của Lý Hậu Chủ là "Nỗi hận ly biệt hệt như cỏ xuân", là "Hỏi quân có mấy nỗi sầu, tựa như sông xuân chảy mãi hướng đông". Nỗi sầu của Lý Thanh Giác là "Chỉ sợ thuyền tròng trành suối đôi, chở không nổi rất nhiều sầu". Còn nỗi sầu của Hạ Trúc thì sao? Ông liên tiếp đưa ra mấy hình ảnh: "Nếu hỏi tâm sự nhàn hạ có bao nhiêu? Một vùng cỏ khói, đầy thành tơ liễu bay, mưa chín mạc mùa mai!" Ba hình ảnh này, ba bức tranh, vô cùng đẹp đẽ — "một vùng cỏ khói", dưới chân bạn, toàn là cỏ thơm mơn mởn; "đầy thành tơ liễu bay", bầu trời của bạn, đập vào mắt là tơ liễu mờ ảo bay lượn; giữa trời và đất, lại thêm cơn mưa mùa mai rả rích không dứt lúc mai chín. Ba thứ này cộng lại, bạn còn không hiểu thế nào gọi là sầu mùa xuân nữa sao?

Chim hót líu lo mùa xuân: Chỉ bảo thà về đi thôi (Hình ảnh mùa xuân thứ hai)

Chúng ta tại sao lại yêu thơ ca? Chúng ta tại sao lại quan tâm đến hình ảnh? Không phải vì nó có thể khiến chúng ta hôm nay không phải buồn sầu, mà là nỗi buồn của chúng ta có thể có nơi gửi gắm, có thể giãi bày. Nó không thể khiến chúng ta hôm nay bớt đi rất nhiều hoang mang, nhưng giữa cơn hoang mang, chúng ta biết rằng mình có người bầu bạn, thế là tốt rồi. Những bãi cỏ thơm mơn mởn ấy, chúng càng tươi tốt, thì lại càng có thể làm nổi bật sự hoang tàn.

Lý Bạch trèo lên Phượng Hoàng đài Kim Lăng cao ngút, đã nhìn thấy những gì? "Phượng Hoàng trên đài phượng hoàng dạo chơi, phượng đi đài không sông tự chảy. Cỏ hoa cung Ngô vùi lối nhỏ, y quan tấn Tấn thành gò xưa." Tương truyền vào thời Nguyên Gia nhà Lưu Tôn thời Nam Bắc triều (năm 424—453), từng có phượng hoàng tụ tập trên núi Phượng Hoàng Kim Lăng, phượng hoàng là loài chim cát tường thời cổ đại Trung Quốc, tượng trưng cho "nhận mệnh trời" của vương triều nhà Lưu Tông, cho nên mới xây Phượng Hoàng đài. Phượng Hoàng đài mà Lý Bạch nhìn thấy, vương khí mà phượng hoàng tượng trưng đã mất, Phượng Hoàng đài trống trải hoang vu, thời gian luân chuyển phồn hoa phai tàn, chỉ có nước sông cuồn cuộn chẳng màng đến sự biến đổi của thế gian. Dưới cung điện tàn lụi, chỉ còn lại cỏ hoa sinh sôi không dứt, che khuất lối nhỏ mập mờ; những gia đình vọng tộc chuông đỉnh, truyền thuyết phong lưu văn hóa thời Đông Tấn Nam triều, nay biến thành từng ngôi cổ phần rải rác xung quanh Phượng Hoàng đài... Tất cả phồn hoa đều theo mưa gió trôi đi. Bài thơ này được viết vào lúc nào? Một thuyết nói là lúc Lý Bạch về già bị lưu đày Dạ Lang, nửa đường được ân xá, lúc quay về thì viết ra. Lại có một thuyết nói là lúc tác giả bị chèn ép rời khỏi Trường An du ngoạn phương Nam đến Kim Lăng vào thời Thiên Bảo (năm 742—756) thì viết ra. Dù thế nào đi nữa, đây đều là cảnh tượng ông nhìn thấy lúc sa cơ lỡ vận. Từ giữa bãi cỏ thơm ngập tràn sinh ra thứ được gọi là tang thương.

Đỗ Phủ đi tìm kiếm Thừa tướng Thục Hán Trg Cát Lượng mà ông vô cùng kính ngưỡng, đi đến Thừa tướng từ đường, đã tìm thấy những gì? "Cỏ biếc sát thềm tự sắc xuân, oanh vàng cách lá luống âm hay." Dưới chân có cỏ xuân, trong những chiếc lá trên đầu có chim oanh vàng đang hót. Dù là cỏ biếc hay oanh vàng, thì đều cô độc, y hệt như sự tự mình tìm kiếm của nhà thơ.

Trong thơ vịnh xuân thì cỏ xuân quá nhiều, chúng ta nói không hết, tôi chỉ đang nghĩ rằng, vào mùa xuân tới, chúng ta có thể tự mình tìm kiếm một chút cỏ thơm chân trời không? Nếu nhìn thấy được, hình ảnh này sẽ nở rộ trong chính trái tim mình.

Mùa xuân còn có rất nhiều âm thanh, chúng ta hãy nói đến "tiếng chim hót mùa xuân".

Mùa xuân là mùa của ai? Là mùa của chim đỗ quyên. Chúng ta thường nói "tử quy khóc ra máu", tương truyền Thục đế Đỗ Vũ sau khi chết hóa thành chim tử quy, cuống họng của nó đều có màu đỏ, hễ mở miệng cất tiếng hót, liền bị người ta hiểu lầm là khóc ra đầy máu lòng đầy không cam lòng. Loài chim này lại vừa khéo hót vào mùa xuân.

Nghe kìa nghe kìa, "Lắng tai nghe non xuân đỗ quyên hót, từng tiếng từng tiếng là bài thơ tiễn biệt", thứ nghe được là những câu thơ tiễn biệt. Yến Thù nghe kìa nghe kìa, "Mười dặm lầu đài tựa sắc xanh biếc, chốn trăm hoa sâu thẳm đỗ quyên hót", những lầu các uốn lượn liên miên mười dặm áp sát vào ngọn núi trống không mang sắc xanh biếc, giữa chốn trăm hoa, chim tử quy còn kêu vô cùng ân cần, "Ân cần tự nói chuyện với người đi đường, không giống như chim oanh đi lạc bay lộn tùy tiện". Tính tình của loài chim cũng có sự khác biệt, giống như những chú chim oanh lạc lối, nó cứ hát ca như thế, bay qua bay lại rất tùy ý, nó mới mặc kệ ai là ai chứ; thế nhưng chim tử quy thì khác, "ân cần tự nói chuyện với người đi đường", nó cứ nhắm chặt lấy tôi, nó ân cần nhường ấy, từng tiếng từng tiếng, không ngừng muốn nói chuyện với tôi — "Giấc mộng giật mình tỉnh giấc, lúc trời quang tạnh, tiếng này tiếp tiếng khác chỉ bảo thà về đi thôi." Nó cứ nhất định phải gọi tôi tỉnh dậy từ giấc mộng đẹp đang say đắm, ngặt nỗi trước mắt toàn là trời quang mây tạnh, một thời điểm tốt đẹp nhường này, tôi đã nghe thấy, tôi cũng đã nghe hiểu, tôi biết rốt cuộc anh muốn nói với tôi điều gì, chẳng qua cũng chỉ là "Từng tiếng từng tiếng chỉ bảo thà về đi thôi"!

Người ta cứ hay nói "tử quy khóc ra máu", thứ gọi chính là "thà về đi thôi, thà về đi thôi". Nhà thơ cuối cùng cũng bị nó gọi cho tâm lý sụp đổ, ông lầm bầm nói với chim tử quy, chẳng lẽ ngươi cho rằng ta không muốn về chắc? Chẳng lẽ ta không biết nên đi ư? "Nơi chân trời há lại là không có ý định về, khổ nỗi ngày về vẫn chưa thể hẹn trước." Con người ở chân trời góc biển, ta sao lại không có tâm muốn về chứ? Thế nhưng "ngày về vẫn chưa thể hẹn trước", thân bất do kỷ, ta còn chưa biết ngày tháng quay về rốt cuộc là lúc nào đây... Đây chính là "tử quy khóc ra máu" mà con người nghe thấy nơi chân trời góc biển.

Đương nhiên, ngày nay tuyệt đối không thể nào nghe thấy tiếng "tử quy hót" ở các thành phố lớn, đến cả tiếng chim sẻ kêu cũng hiếm hoi. Đối mặt với con cái chúng ta, thực sự không biết phải kể cho chúng nghe về thi ý của những loài chim hót ấy như thế nào. Bây giờ chúng ta chỉ có thể nghe tiếng chim hót trong lồng, chỉ có thể dẫn con cái đến nhà triển lãm động vật của vườn bách thú, ngắm nhìn sự bay lượn sau lớp lưới sắt. Người thành thị ngày nay, đâu còn nghe ra được chút hận ý uyển chuyển trên đầu lưỡi đẫm máu của chim tử quy nữa chứ?

Phạm Trọng Yêm nói: "Đêm vào khói xanh hót, ngày tìm cây thơm bay. Non xuân vô hạn đẹp, còn bảo thà về đi thôi." Cảnh xuân đẹp thế này mà ngươi vẫn bảo ta "thà về đi thôi, thà về đi thôi" — nghìn đời muôn thuở tiếng chim tử quy hót vẫn không đổi, ngây ngô gọi "thà về đi thôi". Hạ Chúc viết: "Canh ba trăng. Giữa sân vừa soi hoa lê tuyết. Hoa lê tuyết. Không chịu nổi đau thương tột cùng, đỗ quyên khóc ra máu." Đêm sâu thao thức không ngủ, vị thiếu phụ nằm ngủ cô độc một mình bỗng nhiên tỉnh giấc, nhìn thấy trăng canh ba đẹp đẽ, soi rọi hoa lê nở rộ tựa tuyết trong sân. Vốn dĩ trăng sáng chiếu hoa lê, đã đủ khiến lòng kinh hãi, ai mà ngờ lại còn có tiếng chim đỗ quyên khóc ra máu thê thảm, phá vỡ sự tĩnh mịch... Tiếng hót thế này, khiến nội tâm con người có sự giằng xé, có sự lỡ làng, có sự vướng bận, có sự khốn đốn, cho nên con người có lúc thì trốn tránh, có lúc thì mê đắm.

Tần Quan viết bài "Đạp sương hành": "Sương mờ mất lầu đài, trăng mê bến đò, tìm hoa đào nhìn mỏi mắt không một lối tìm. Chịu sao nổi quán vắng giam cầm hơi xuân lạnh, trong tiếng đỗ quyên bóng chiều tà ngả ngốn." Con người ở trên lầu đài, nhưng "sương mờ mất lầu đài"; nhìn từ xa bến đò, nhưng "trăng mê bến đò". Con người ở nơi nào không rõ, nơi lòng hướng về không biết ở phương nào. Ngay tại khoảnh khắc "tìm hoa đào nhìn mỏi mắt không một lối tìm", trời đất mông lung không nơi nương thân thế này, nhà thơ lữ khách tha hương, chịu không thấu hơi xuân lạnh giá, bỗng nhiên nghe thấy "Trong tiếng đỗ quyên bóng chiều tà ngả ngốn", một ngày nữa lại trôi qua. Tình cảnh này, tình cảm làm sao chịu nổi! Con người có bao nhiêu tình cảm nồng đậm, thì tiếng chim đỗ quyên khóc ra máu sẽ có bấy nhiêu sự hối hận và cô quạnh. Lúc con người ở chân trời góc biển, nghe thấy tiếng oanh hót én kêu đỗ quyên hót, đều muốn gửi gắm vào đó một chút sứ mệnh nhỏ nhoi, để nó hoàn thành giúp mình một chút tâm nguyện nhỏ nhoi.

Lý Thương Yến viết bài "Thiên nhai", thế nào mới thực sự là chân trời góc biển?

Ngày xuân ở chân trời, ngày chân trời lại ngả tây.

Oanh hót như có lệ, vì làm ướt hoa cao nhất.

Chiều tà ngả về tây, con người ở chân trời góc biển, tôi nghe thấy tiếng chim oanh xuân hót, trong từng tiếng hót ẩn giấu nước mắt. Ơi chim hoàng anh ơi, xin hãy giúp tôi làm một việc: Nhân lúc hoa xuân chưa tàn, nếu như ngươi thực sự có nước mắt, hãy thay tôi làm ướt bông hoa cao nhất trên cành ngày xuân — hãy thay tôi thổ lộ, hãy thay tôi làm cảm động con người xa xôi không thể với tới kia. Những lời như thế này thốt ra, người đời sau bình phẩm, "Ý cực bi, lời cực diễm." Tâm tư tình cảm bên trong bi ai nhường ấy, câu từ thốt ra lại diễm lệ nhường ấy, vỏn vẹn hai mươi chữ, ý vị vô tận. Rất nhiều người nói thơ của "Ngọc Khê sinh" Lý Thương Yến quá khó hiểu, ai nấy đều biết thơ của ông hay, "Chỉ hận không có ai làm chú giải họ Trịnh", cho nên cứ có người khảo cứu đây là viết vào năm nào, đây là viết trên con đường nào, đằng sau câu chuyện này là một đoạn tình tiết như thế nào. Sau này vẫn có người vô cùng thông minh bình phẩm rằng, bạn nhìn những bài thơ như "Thiên nhai", "Không nhất thiết phải có điều chỉ định, không nhất thiết phải không có điều chỉ định, ngoài lời chỉ thấy có một nỗi thâm tình". Ông ấy có chỉ định hay không, chẳng sao cả, bạn không cần phải biết; ông ấy không có chỉ định hay không, chẳng sao cả, không nhất thiết phải cứ có sự gửi gắm. Bạn chỉ cần đọc xong hai mươi chữ này, trong lòng cảm nhận được nỗi thâm tình ấy là đủ rồi.

Đây chính là nỗi thâm tình mà Thang Hiển Tổ nói tới, gọi là "Tình không biết bắt nguồn từ đâu, càng sâu đậm theo một hướng". Đời người hữu tình, sẽ bị những mùa khác nhau đánh thức. Nếu thực sự có thể mang theo tình cảm trong ngày xuân, thì sẽ hiểu được tiếng chim hót của tất cả các loài chim mùa xuân, đó là một thứ mở đầu khiến nỗi buồn mùa xuân của bạn dâng trào. "Chim hót mùa xuân", là một trong những hình ảnh vĩnh cửu của mùa xuân.

Liễu xuân mơn mởn: Ôm một khúc lưu quang tặng tiễn biệt (Hình ảnh mùa xuân thứ ba)

Mùa xuân còn có hình ảnh gì nữa? Ý xuân tràn trề, khi khoảng thời gian một năm lên đường, người ta cũng lần lượt lên đường, cho nên mùa xuân có rất nhiều cuộc tiễn biệt. Lúc tiễn biệt liền xuất hiện một hình ảnh, gọi là "bẻ liễu cầu Bá". Chữ "liễu" đồng âm với chữ "lưu" (giữ lại), tặng bạn cành liễu, nó miên man dài đằng đẵng, từng sợi từng tơ, khiến bạn cảm thấy đây là sự vương vấn của lòng người, khiến bạn thể nghiệm được đó là một tấm lòng muốn giữ chân bạn lại. Cho nên, khoảnh khắc ly biệt ấy, giữa những sợi liễu buộc đầy sự quyến luyến.

Bài "Ly đình phú đắc chiết dương liễu" của Lý Thương Yến viết hai bài thơ vịnh liễu. Một bài nói "Tạm dựa chén rượu đưa tiễn không niềm vui, chớ làm tổn thương mày sầu với eo thon". Ông đầy vẻ trìu mến nói với những sợi liễu rằng, "Tạm dựa chén rượu đưa tiễn không niềm vui", tôi uống rượu, sự u sầu, phiền muộn trong lòng không có nơi gửi gắm, rượu không tiêu trừ được, tôi liền ngắm nhìn ngươi, xin ngươi hãy trân trọng, đừng làm tổn thương đôi mày sầu và vòng eo thon thả của ngươi — bởi vì người xưa hình dung mỹ nhân, nói lông mày liễu kiều mị, nói vòng eo liễu thon thả, đừng để nỗi buồn làm tổn thương mày của ngươi, đừng để sự phờ phạc làm tổn thương eo của ngươi, tiếc liễu thực ra cũng là đang tiếc mỹ nhân. Tiếp theo ông bỗng nói một câu vô cùng đau đớn, "Đời người trước khi chết chỉ có sự chia ly", sống ở trên đời, trước khi từ giã cõi đời còn có vô số cuộc chia ly, những khoảnh khắc chia ly ấy, khắc sâu vào dòng thời gian đang già đi. Cho nên khi gió xuân thổi vờn, hãy để chúng ta tiếc nuối những cành liễu dài này nhé, cũng chỉ có nó là bầu bạn an ủi vô số cuộc chia ly trong kiếp này của chúng ta.

Bài thứ hai, "Ngậm khói vờn sương mỗi vương vấn, muôn mối ngàn sợi vẫy gọi bóng chiều tà. Nhắn nhủ người đi đừng bẻ hết, một nửa giữ lại tiễn người nửa đón người về." Bạn nhìn những sợi liễu như thế, ngậm khói vờn sương, bịn rịn vương vấn lòng người, muôn mối ngàn sợi đều trở nên mờ ảo trong ánh chiều tà. Khiến cho tâm trạng thương xuân của con người dâng lên niềm trìu mến, vậy thì đừng bẻ cành liễu nữa nhé, hãy để nó ở lại đây, một nửa sợi liễu gửi gắm tâm sự tiễn biệt, một nửa sợi liễu bay lượn, nghênh đón người lữ khách quay về. Chút gửi gắm về sự trở về ấy vẫn được phó thác trên những sợi liễu.

Thỉnh thoảng tôi cũng đang nghĩ, cỏ xuân mà người cổ đại nhìn thấy, trên đường phố thành thị của chúng ta không thể thấy được nữa; tiếng chim hót mùa xuân mà người xưa nghe thấy, trong sự ồn ào của thành phố không thể nghe thấy nữa; hãy ngắm nhìn những cành liễu đi, đều ở trong công viên rồi. Người ta bây giờ lúc tiễn biệt ai còn tặng cành liễu? Có lẽ đều đi mua một món trang sức bằng thủy tinh hoặc một chiếc bút máy vàng, hoặc một miếng ngọc đeo bên người, không có ai đi tặng cành liễu không đáng tiền nữa cả. Cỏ thơm, bóng chiều tà, tơ liễu, chim oanh hót đều là vô giá, thế nhưng ngày nay đều đã rời xa chúng ta. Chúng ta còn có thể quay về với những mùa xuân không cần phải dùng tiền mua trong sinh mệnh hay không? Những mùa xuân ấy có thực sự trôi đi cùng với những tín vật này không? Hoa nở hoa tàn, xuân đi xuân lại, hàm chứa mâu thuẫn vĩnh cửu vũ trụ vô cùng, nhân sinh hữu hạn, hàm chứa bao nhiêu sự suy ngẫm khám phá về giá trị sinh mệnh cá nhân, ngày nay chúng ta chẳng lẽ không nghĩ tới sao? Sầu mùa xuân của con người, tư niệm mùa xuân của con người là vĩnh viễn không dừng lại.

Câu cuối trong "Kinh Thi - Tiểu Nhã - Thải vi" vẫn vô cùng chấn động tâm can, "Xưa ta lúc đi, dương liễu mơn mởn, nay ta lúc về, mưa tuyết mịt mùng..." Con người ở trên con đường chinh chiến, lúc đi năm xưa là dương liễu mơn mởn, nhưng lúc về bây giờ, đã là mưa tuyết mịt mùng rồi... Trên con đường đi xa đằng đẵng ấy, "chịu đói chịu khát, chẳng ai biết nỗi ai oán của ta", ai có thể biết được nỗi ai oán trong lòng ta? Chúng ta đều từng trải qua dương liễu mơn mởn, chúng ta đều từng nhìn thấy mưa tuyết mịt mùng, phải làm thế nào mới có thể xâu chuỗi sự biến đổi xuân thu của đời người trong dòng thời gian bốn mùa?

Lưu Hi Di viết trong bài "Đại bi bạch đầu ông" rằng: "Hoa đào hoa lý phía đông thành Lạc Dương, bay đi bay lại rơi nhà ai? Con gái Lạc Dương tiếc nhan sắc, gặp lúc hoa rơi thường thở dài. Hoa rơi năm nay nhan sắc đổi, năm sau hoa nở lại còn ai? Đã thấy tùng bách đẽo làm củi, lại nghe ruộng dâu hóa biển xanh. Người xưa không còn ở phía đông thành Lạc Dương, người nay vẫn đối mặt với gió hoa rơi. Năm này qua năm khác hoa tương tự, năm này năm khác người khác nhau." Thành Lạc Dương là một thành phố phồn hoa, đến thời Võ Tắc Thiên, lại được xây dựng thành Đông đô của đế quốc, vẫn luôn kẻ qua người lại, ngắm nhìn cạn kiệt cảnh sắc phồn hoa. Lạc Dương ngày nay vẫn có hoa cỏ, nhưng ngày nay còn có bao nhiêu người hỏi "năm này qua năm khác hoa tương tự, năm này năm khác người khác nhau" nữa? Chúng ta ngày nay vẫn còn loại tâm trạng đối mặt với ý xuân tràn trề, cảm thán thời gian trôi mau này không?

Thơ ca Trung Quốc thực sự rất đáng để ngâm đọc, nôm na như lời nói, đọc lên vần điệu sảng khoái. Giống như bài "Đại bi bạch đầu ông", chúng ta chỉ cần đọc một lần, trong lòng cũng sẽ có chút gió xuân vờn bay, có chút tư niệm mùa xuân dâng trào, có thể làm khóe mắt ươn ướt.

Đỗ Phủ nói trong bài "Khúc giang": "Một cánh hoa bay bớt chút xuân, gió thổi muôn vạn cánh đang khiến người ta sầu." Giảm đi một cánh hoa, ý xuân liền tàn lụi đi một chút, huống chi trước mắt là gió thổi muôn vạn cánh.

Âu Dương Tu trong "Lãng Đào Sa" từng nói: "Đem tửu chúc đông phong, thả cộng tòng dung, thùy dương tử mạch Lạc thành đông. Tố thị đương niên huề thủ xứ, du biến phương tùng." Nhớ lại năm xưa cùng người yêu nắm tay nhau, du ngoạn khắp chốn hoa xuân Lạc Thành trong làn gió đông, thuở ấy hoa mẫu đơn Lạc Dương cũng từng phản chiếu nụ cười tâm ý tương thông của hai người. Nhưng còn hôm nay thì sao? "Tụ tán khổ thông thông, thử hận vô cùng. Kim niên hoa thắng khứ niên hồng. Khả tích minh niên hoa cánh hảo, tri dữ thùy đồng?" Nơi đây viết về người ngắm hoa suốt ba năm, năm ngoái từng đôi cùng đến, năm nay chỉ có một mình, hoa năm nay đẹp hơn năm ngoái, hoa năm sau sẽ còn đẹp hơn nữa, nhưng "biết cùng ai đây", lại càng chẳng biết người ở phương nào, chẳng biết hoa năm sau sẽ để cho ai ngắm nhìn. Đây là cảm giác trân trọng tự đáy lòng nảy sinh khi nhà thơ nhìn thấy cảnh xuân mặn mà giữa thế gian. Chữ "hận" trong nỗi sầu xuân, thực sự chỉ là một nỗi buồn cô mịch thôi sao? Nó gợi lên trong cõi lòng chúng ta biết bao lưu luyến sinh ra từ nỗi tiếc xuân.

Lại cũng là Âu Dương Tu, tấm lòng cảm thương chẳng thể giữ nổi tháng ba buổi chiều xuân. "Vũ hoành phong cuồng tam nguyệt mộ. Môn yểm hoàng hôn, vô kế lưu xuân trú. Lệ nhãn vấn hoa hoa bất ngữ, loạn hồng phi quá thu nhi khứ." Thời điểm cuối xuân, ý xuân sắp sửa rời đi, thế nên nơi đây có một hành động, "môn yểm hoàng hôn", vội vàng khép cửa lại, muốn níu giữ mùa xuân ở lại, nhưng hoàn toàn vô ích, xuân vẫn chẳng thể giữ nổi. Thế nên đành lấy đôi mắt đẫm lệ hỏi hoa rằng có thể đừng đi được không, hoa xuân không lời, trong sự tĩnh mịch "cánh hoa rơi lả tả bay qua chiếc xích đu"... Hai câu cuối, tiên sinh Vương Quốc Duy đánh giá rằng, đây chính là "hữu ngã chi cảnh, dĩ ngã quan vật, cố vật giai trước ngã chi sắc thái". Sắc xuân già đi theo năm tháng, mà nỗi lưu lưu luyến luyến khôn nguôi trong lòng người, thì mãi mãi mang theo một nỗi đau hãy còn tươi mới.

Nước chảy hoa rơi xuân đã đi mất, chốn thiên đường hay trần gian

Tần Quan nói: "Thiều hoa bất vi thiếu niên lưu. Hận du du, kỷ thời hưu? Phi nhược lạc hoa thời hậu nhất đăng lâu. Tiện tác xuân giang đô thị lệ, lưu bất tận, hứa đa sầu." Đây là một tiết trời như thế nào? Là mùa mà tuổi trẻ của một người không tài nào giữ lại được. Thế nên vào lúc này, bông tơ bay lượn hoa rụng đầy trời, người muốn đi lên lầu cao, rồi nhìn thấy một dòng sông xuân ngập tràn trước mắt, cho dù sông xuân đều là nước mắt, cũng chẳng thể tuôn chảy hết biết bao nỗi sầu muộn của anh ta. Hận xuân sâu sắc biết nhường nào!

Hôm nay chúng ta có lẽ sẽ nói, hận xuân thật vô vị. Phiền não thực tế đã nhiều đến thế, tại sao trong thơ ca lại còn chuốc thêm sầu thêm hận cho chúng ta làm gì, chẳng phải thơ ca sinh ra là để giải khuây hay sao? Có đôi khi ta nghĩ, ngày nay chúng ta kỳ vọng vào loại niềm hạnh phúc có chất lượng, nhưng những nỗi buồn có chất lượng lại vô cùng hiếm hoi. Chúng ta có rất nhiều phiền não, vì thất nghiệp, vì thất tình, vì đánh mất những gì hữu hình ở bên cạnh. Thế nhưng, phiền não không phải là nỗi sầu, sầu muộn chính là tình hoài thương cảm con người và vạn vật tận sâu trong tủy xương, là tiếng thở dài sâu sắc khi con người nhìn dòng thời gian tự nhiên cướp đi những giá trị lớn lao hơn của thế giới. Nỗi buồn chân chính là sự đa tình của đời người, là sự đồng cảm và giúp đỡ đối với tất cả những bất công ở trần gian, đối với những mảnh đời yếu thế hơn. Tất cả những điều ấy, đòi hỏi lòng người phải mềm mại, đòi hỏi trái tim mỗi người phải có sự đánh thức giữa dòng thời gian trôi, phải có một sự trân trọng.

Người xưa trân trọng mùa xuân đến nhường nào? Tân Khí Tật - một vị lão tướng xương cốt cứng cỏi, từng "thử sức vá lại bầu trời" - đứng trước mùa xuân cũng mang biết bao dịu dàng, tấm lòng tiếc xuân thiết tha vạn phần. "Cánh năng tiêu、kỷ phiên phong vũ? Thông thông xuân hựu quy khứ. Tích xuân trường phạ hoa khai tảo, huống hà lạc hồng vô số." Hết đợt gió này đến đợt mưa khác, mùa xuân vội vã lại qua đi. Ngay trước khi hoa nở, ông đã không giống như những người khác ngóng đợi hoa, ông luôn cầu nguyện hoa nở muộn một chút, nở muộn một chút thì mùa xuân sẽ đi muộn một chút. Cho dù trước đó ông từng sợ hãi từng cầu nguyện, trong chớp mắt vẫn đến trước mắt "cánh hoa rơi vô số", càng khiến cho tấm lòng "tiếc xuân" của ông không biết đặt để vào đâu: Quả nhiên mùa xuân sắp sửa rời đi rồi. Khoảnh khắc ấy, ông vội vã muốn níu giữ mùa xuân, ông quát lớn với mùa xuân rằng, "Xuân thả trụ. Kiến thuyết đạo、thiên nhai phương thảo vô quy lộ." Ông nói mùa xuân ơi, ngươi hãy dừng chân lại đi, ngươi không thể quay về được nữa rồi, ngươi đã lạc mất đường về rồi. Điều mà Lý Bạch gọi là "khước cố sở lai kính, thương thương hoành thúy vi", con người quay đầu nhìn lại, con đường đã đi qua nay chẳng còn nữa, bị núi xanh che khuất, không thể tìm thấy được nữa. Tân Khí Tật đa tình nhường ấy, ông nói với mùa xuân rằng: Ngươi cũng sẽ lạc đường thôi, cỏ xuân đã che khuất đường về của ngươi rồi, ngươi hãy ở lại đây đi. "Oán xuân bất ngữ. Toán chỉ hữu ân cần, họa diêm chu võng, tận nhật nhược phi nhược." Thế nhưng mùa xuân không đáp lời. Lúc này, nhà thơ tang thương nhìn thấy, kẻ đa tình hơn cả ông giữa thế gian này, chính là những chiếc mạng nhện được dệt âm thầm trên góc mái hiên vẽ, từ sáng đến tối vẫn muốn dùng chiếc mạng của mình vương vấn thêm chút tơ liễu. Đây coi như cũng là một kiểu níu giữ khác, một thứ thâm tình khác chăng.

Nói hoa xuân đỏ, liễu xuân xanh, đây là sự đa tình, ngày nay ai nấy chúng ta đều hiểu. Thế nhưng mấy ai lại cảm thấy mạng nhện là đa tình? Trong mắt Tân Khí Tật, mạng nhện cũng mang nỗi đa tình. Vạn vật trên đời đều có tình, cho nên mới nói không thể nghe thấu tiếng chim đỗ quyên giục giã quay về, bởi vì con người vào khoảnh khắc này cảm xúc sẽ bùng nổ. Tại sao người xưa lại buồn xuân, lại tiếc xuân? Suy cho cùng là vì trong lòng họ có sầu xuân, có thâm tình, cuối cùng bao nhiêu phong cảnh nhân gian vẫn cứ đặt nặng lên tâm sự của chính mình.

Nỗi hận xuân sâu sắc nhất vẫn là nỗi bi thương của gia quốc. Hậu chủ Lý Vục - kẻ đã đầu hàng nhà Tông, ông đã nghe thấy gì và nhìn thấy gì trong mùa xuân? Trong một đêm sâu thức trắng như thế, nghe tiếng "Mưa ngoài rèm rả rích, ý xuân đã tàn phai." Giữa tiếng mưa rả rích, một mùa xuân nữa lại lụi tàn. "Chăn lụa không chịu nổi cái lạnh canh năm", tấm chăn đắp trên người không chịu nổi những đợt hàn ý mùa xuân cứ ập đến từng đợt. Tại sao lại cảm thấy lạnh? Tỉnh giấc sau cơn kinh hoàng mới nhận ra, "Trong mộng cứ ngỡ mình là khách, thoáng chốc ham vui." Vừa mới mơ một giấc mơ, mơ thấy giang sơn của đất nước cũ, mơ thấy cảnh sắc tươi đẹp và những niềm vui năm xưa, nhưng nay thân ở phương bắc, sự lạnh lẽo tiêu điều của cuối xuân phương bắc cứ thấu từ da thịt vào tận đáy lòng. Sau khi tỉnh giấc, ý thức được thân phận "ở trọ" của mình, thế nên tự răn mình rằng, "Một mình chớ tựa lan can, giang sơn vô hạn. Lúc chia tay thì dễ mà gặp lại mới khó." Lên đài cao là lại ngóng về đằng xa, lại nhớ đến giang sơn vô hạn của cố quốc. Bao giờ mới được gặp lại đây? Kiếp này liệu còn có ngày hội ngộ? "Nước chảy hoa rơi xuân đã đi mất, chốn thiên đường hay trần gian."

"Hoa rừng rụng hết sắc đỏ của mùa xuân, quá ư vội vã." Hoa xuân đã tàn úa hết nhanh đến thế sao? Thật nhanh làm sao! "Đành chịu cảnh mưa lạnh buổi sáng gió lấp đầy buổi tối", đời người có thể chịu đựng nổi nỗi buồn thương nhường này hay không? Buổi sáng mưa lạnh sụt sùi, buổi tối gió lốc cuồn cuộn, sự mài giũa của gió mưa nhường này, sắc hồng mùa xuân làm sao có thể giữ lại được đây? Bỗng nhiên nhớ đến cuộc chia ly năm xưa, để lại biết bao cung nữ, khoảnh khắc ấy nghẹn ngào tiễn đưa trong nước mắt, "Nước mắt hoa hải đường, níu người say, biết bao giờ mới gặp lại?" Liệu còn có thể quay về thăm họ được không? Liệu còn có thể lau đi giọt nước mắt trên khóe mi họ nữa hay không? "Vốn là đời người nỗi hận dài như nước chảy về đông!" Nỗi hận dài của đời người, nước sông cuồn cuộn chảy về đông, đây là quy luật vĩnh hằng. Mùa xuân năm nào cũng đến, mùa xuân năm nào cũng đi, giang sơn cố quốc không thể gặp lại, cảnh đẹp thanh tú chẳng thể tái hiện, đây chính là mùa xuân của Lý Vục.

Triều Thanh có một nhà bình luận tên là Châu Tế, nói rằng từ của Ôn Đình Quân diễm lệ như một mỹ nhân trang điểm lộng lẫy, tô điểm rất vụ lợi, từ của Vi Trang là giai nhân trang điểm nhạt nhòa, còn từ của Lý Vục đơn giản là mặt mộc tóc rối, chẳng tô vẽ chút gì, nhưng lại không lu mờ được vẻ đẹp trời phú. Tiên sinh Vương Quốc Duy đặc biệt tôn sùng Lý Vục, ông đã suy rộng thêm từ đánh giá của Châu Tế rằng, "Từ đến Lý Hậu Chủ thì tầm mắt mới bắt đầu rộng mở, cảm khái bèn sâu sắc, từ đó biến từ của ca kỹ thành từ của sĩ đại phu." Thoạt nhìn có vẻ không qua gọt giũa, nhưng viết ra lại chính là lời của bậc đại trượng phu. Nỗi buồn xuân của Lý Vục không phải là khuê oán của thiếu nữ tiểu thư, mà là cảm giác hoài niệm cổ kim nơi đất khách quê người của một vị vua mất nước.

Mùa xuân mà một người từng đi qua

"Buồn xuân" mang nỗi cảm hoài từ cổ chí kim, đứng trước mùa xuân, nhà thơ nhìn ngược về vài trăm năm trước, sẽ nhìn thấy những gì? Sắc liễu lại xanh rồi, Vi Trang cảm thán rằng, "Mưa giăng giăng cỏ mọc đầy bờ sông, sáu triều như giấc mộng chim hót bơ vơ. Vô tình nhất chính là hàng liễu Đài Thành, vẫn như xưa bao phủ làn khói mờ trên đê dài mười dặm." Đài Thành là cung điện hậu cung của nước Ngô thời Tam Quốc, đến thời Tấn Thành Đế thì được cải tạo lại. Từ thời Đông Tấn đến Nam Triều, nơi đây vẫn luôn là vị trí của hoàng cung, là nơi ca múa thái bình của các bậc đế vương. Sự hưng phế của triều đại, sự biến đổi của thời gian, vào thời Trung Đường mà Lưu Vũ Tích đang sống, thì "muôn hộ ngàn cửa biến thành cỏ dại", mà đến thời kỳ cuối nhà Đường khi Vi Trang sinh sống, nơi này lại càng tiêu điều xơ xác hơn nữa. Lúc này lại nghĩ đến chuyện xưa triều trước — "sáu triều như giấc mộng", sự phồn hoa năm xưa nay chẳng thể thấy được nữa. Cỏ bên sông mọc dài, chim sông hót vang, cành liễu Đài Thành vẫn phủ làn khói xanh trên đê dài mười dặm, nhưng có mấy ai nhớ đến sự phồn hoa ấy, những câu chuyện ấy? Đây chính là nỗi bi thương của mùa xuân.

Cho nên tôi mới nói mùa xuân đầy cảm thương ấy cũng sẽ chứng kiến cả cổ lẫn kim. Một người đi qua những mùa xuân khác nhau trong suốt cuộc đời, bạn sẽ thực sự nhìn thấy những tâm trạng khác nhau.

Chúng ta hãy cùng một người đi qua mùa xuân. Đó chính là Đỗ Phủ.

Mọi người đều đã quen thuộc với bài thơ "Xuân Vọng" của Đỗ Phủ, "Quốc phá sơn hà tại, thành xuân thảo mộc thâm. Cảm thời hoa tiễn lệ, hận biệt điểu kinh tâm." Bài thơ này được viết vào năm thứ ba sau khi loạn An Sử bùng nổ, tức là năm 757 sau Công nguyên, Trường An lúc bấy giờ đã thất thủ. Một mùa xuân sớm rực rỡ nhường ấy, cỏ cây um tùm, hoa chim đượm tình, vì cảm hoài sự thay đổi dữ dội của thời cuộc, đau thương trước vô số cuộc sinh ly tử biệt trong chiến loạn mà "giật mình", "rơi lệ". Đất nước tuy tan vỡ, nhưng sơn hà vẫn còn đó, Đỗ Phủ đã làm một việc đầy dũng cảm. Lúc bấy giờ ông chẳng có chức tước quan lại gì, nhưng lại quả quyết an trí vợ con gia đình ở vùng quê Phù Châu, một mình rời nhà đi phò tá Đường Túc Tông, nhưng lại bị quân phản loạn bắt giữ dọc đường, rồi lại bị áp giải quay về.

Giữa cơn binh biến loạn ly, ông nói rằng: "Phong hỏa liên tam niên, gia thư địch vạn kim. Bạch đầu tao cánhản, hôn dục bất thắng trâm." Nhà thơ quay về thành Trường An đã thất thủ, cảm thấy tóc mình ngày càng thưa thớt, đến cả chiếc trâm cũng cài không nổi. Hết lòng tơ tưởng đến vợ con gia đình, thế nhưng một bức thư nhà cũng thật khó có được. Đây quả là một mùa xuân đau thương biết nhường nào. Đất nước tan vỡ, gia đình ly tán, đến cả vị vua của mình cũng không thể phò tá được. Khi Đỗ Phủ bị quân phản loạn bắt giữ rồi áp giải về Trường An, rất nhiều quan lại có địa vị lúc bấy giờ đều bị giam cầm, nhưng Đỗ Phủ đến tư cách chịu giam cầm cũng không đạt nổi, bởi vì ông chẳng có chút địa vị nào, đến mức chẳng có ai thèm giam cầm ông. Ông đành phải khốn đốn nơi thành Trường An, hoài phí cuộc đời.

Cũng chính vào khoảng thời gian này, ông đã viết bài "Ai Giang Đầu". Ông đi đến bờ sông Khúc Giang, "Thiếu lăng dã lão thôn thanh khốc, xuân nhật tiềm hành Khúc Giang khúc." Hãy nhìn ba chữ "thôn thanh khốc" này, không dám gào khóc, không dám cất cao tiếng, đến khóc ông cũng phải kìm nén, nghẹn ngào, từng tiếng nuốt ngược tiếng khóc của mình vào trong. Đi dọc bờ hồ Khúc Giang hoa xuân rực rỡ — hồ Khúc Giang vốn dĩ có biết bao khúc quanh khúc khuỷu, giống như con người mang trong lòng biết bao tâm sự quanh co chập chùng chẳng có điểm dừng. "Giang đầu cung điện tỏa thiên nhiễn, tế liễu tân bồ vi thùy lục?" Cung điện ngày xưa nay đã khóa cửa ngập tràn, nhưng cành liễu vẫn rủ rũ dịu dàng. Dưới hàng liễu xuân xanh tươi mơn mởn ấy, Đỗ Phủ bắt đầu hồi tưởng, vạn vật trong sân nhà năm xưa sao mà tươi tắn rõ nét đến thế, người đẹp đệ nhất trong cung Chiêu Dương năm ấy, vị Dương Quý Phi thường kề cận bên vua nay đang ở đâu? "Minh mâu hạo xỉ kim hà tại? Huyết ô du hồn quy bất đắc." Dưới gò Mã Ngôi, bóng hồng thơm ngát đã chốn xa xăm, nơi chôn cất Dương Quý Phi là sông Vị Thủy cách xa vời vợi với đất Kiếm Cát ở Tứ Xuyên nơi Đường Minh Hoàng trốn chạy, hai bên tin tức cách trở. Thế nên Đỗ Phủ mới thốt lên một câu đầy thâm tình, "Nhân sinh hữu tình lệ triêm ức, giang thủy giang hoa khởi chung cực?" Đời người nếu có tình, mỗi độ xuân về sẽ lại trào dâng nỗi buồn sâu sắc trong lòng, nước mắt luôn ướt đẫm vạt áo ngực. Nước xuân năm nào cũng dâng, hoa xuân năm nào cũng nở, nước xuân hoa xuân nào có điểm dừng. Đây chính là mùa xuân mà một người từng đi qua trong sinh mệnh.

Đi qua nỗi buồn xuân nhường ấy, rồi lại ngậm đắng nuốt cay bước tiếp, Đỗ Phủ cuối cùng cũng bước qua tám năm đằng đẵng của ông, trông ngóng được đến ngày quân triều đình thu phục Hà Nam Hà Bắc. Bài thơ này được ca tụng là "bài thơ sảng khoái nhất cuộc đời" của Lão Đỗ, cả đời ông thực sự rất hiếm khi viết ra được bài thơ nào vui vẻ đến thế. "Kiếm ngoại hốt truyền thu Bắc Cát, sơ văn tê lệ mãn y thường. Khước khán thê tử sầu hà tại, mạn quyển thi thư hỉ dục cuồng. Bạch nhật phóng ca tu túng tửu, thanh xuân tác bạn hảo hoàn sái. Tịch tòng Ba hạp xuyên Vu hạp, tiện hạ Tương dương hướng Lạc dương." Trôi chảy và dập dờn biết bao! Bài thơ này được viết vào mùa xuân năm Bảo Tông năm thứ hai đời nhà Đường (năm 763 sau Công nguyên), lúc bấy giờ Lão Đỗ đã bước sang tuổi ngũ tuần. Ngay từ năm trước, quân Đường vừa mới giành được một đại thắng ở Hoành Thủy gần Lạc Dương, thu phục liên tiếp các trọng trấn như Lạc Dương và Trịnh Châu, Khai Phong hiện nay, nối tiếp ngay sau đó vào tháng Giêng năm 763, thủ lĩnh phản loạn Sử Triều Chính Nghĩa vì bại trận nên đã tự sát, rất nhiều tướng lĩnh phản loạn lần lượt đầu hàng. Đúng vào lúc này, Đỗ Phủ bỗng nghe tin thu phục lại đất đai đã mất, "Sơ văn tê lệ mãn y thường." Sinh mệnh đã trải qua biết bao thăng trầm khốn đốn, cuối cùng giang sơn cũng được thu phục, câu thơ "Sơ văn tê lệ mãn y thường" này, chẳng cần phải nghẹn ngào khóc thầm nữa, mà có thể cất cao tiếng khóc òa, mừng quá hóa vui.

Niềm vui của một kẻ sĩ là gì? "Mạn quyển thi thư hỉ dục cuồng." Vợ con hân hoan, có thể về quê nhà rồi, phải trở về từ ngoài ải Kiếm Môn xa xôi, lúc bấy giờ Đỗ Phủ ở tuổi năm mươi hai đã thốt lên rằng "Bạch nhật phóng ca tu túng tửu, thanh xuân tác bạn hảo hoàn sái". Sắc xuân xanh tươi này đối với ông mà nói, chính là mùa xuân đồng hành cùng ông trên con đường về quê. Tiếp theo trong bài thơ liên tiếp dùng bốn cái tên địa danh, từ Ba hạp xuyên qua Vu hạp, từ Tương Dương hướng về Lạc Dương, phất bút lướt qua, rong ruổi ngàn dặm, đây há chẳng phải là chuyện sảng khoái nhất đời người hay sao? Điều này cũng diễn ra vào một mùa xuân.

Từng mùa xuân nối tiếp nhau trôi qua, sau khi niềm vui thu phục đất đai phai nhạt, mới phát hiện ra sự phồn hoa của giang sơn rốt cuộc cũng chẳng còn nữa. Lúc bấy giờ Đỗ Phủ đang ở Giang Nam, vào tiết cuối xuân, đã gặp lại một người bạn cũ — cung đình nhạc sư nổi tiếng Lý Quy Niên. Bài thơ "Giang Nam Phùng Lý Quy Niên" của Đỗ Phủ: "Kỳ vương trạch lý tầm thường kiến, Thôi cửu đường tiền kỷ độ văn. Chính thị giang nam hảo phong cảnh, lạc hoa thời hậu hựu phùng quân." Bài thơ này được viết rất nhạt nhòa, nhạt nhòa tựa như một tiếng thở dài khó nhận ra sau khi bụi trần đã lắng xuống. Lý Quy Niên, nhà âm nhạc kiêm ca sĩ nổi tiếng bậc nhất vào thời thịnh thế Khai Vũ, tương truyền khúc "Nê Thường Vũ Y" chính là do ông sáng tác. Lần đầu tiên gặp gỡ Lý Quy Niên, Đỗ Phủ là một thiếu niên phong lưu phóng khoáng "mở miệng là ngâm vịnh chim phượng hoàng". Mà xã hội thời Thịnh Đường năm ấy, "Nhớ ngày xưa thời Khai Nguyên thịnh trị, thôn xóm nhỏ cũng giấu hàng vạn hộ gia đình." Vương hầu quý tộc thời bấy giờ ai nấy đều yêu thích văn nghệ, thường xuyên tổ chức các buổi tụ hội khác nhau. Đỗ Phủ bởi vì rất có tài năng, Kỳ Vương Lý Phạm, Bí Thư Giám Thôi Địch đều rất yêu quý ông, thế nên trong dinh thự Kỳ Vương, mỗi lần tụ hội ông đều đến tham dự, trước thềm nhà Thôi Cửu, chính là chỗ của Thôi Địch, mỗi lần tập hợp cũng chẳng thể thiếu mặt ông. Đỗ Phủ và Lý Quy Niên, một người là tài tử thi đàn, một người là cao thủ giới âm nhạc, hai người nhiều lần gặp gỡ nhau. Đó là một phong quang nhường nào, một thịnh thế nhường nào, sự ngông nghênh tuổi trẻ nhường nào, sự bay bổng thi vị nhường nào! Mấy chục năm sau, họ đột ngột tái ngộ ở Giang Nam. Đại Đường trải qua tám năm loạn An Sử, từ đỉnh cao đột ngột rơi rớt xuống, "Nê thường nhất khúc thiên phong thượng, vũ phá trung nguyên sự hạ lai." Khi hai người gặp lại nhau ở Giang Nam, mang trong lòng đầy rẫy tâm sự, khi ấy là tiết trời nào đây? Lại là lúc cuối xuân hoa rơi. Cảnh sắc mùa xuân nhường ấy, chẳng giống như nỗi đau đớn tột cùng khi Đỗ Phủ cất tiếng khóc trầm đục bên hồ Khúc Giang năm xưa, cũng chẳng giống như niềm vui sướng tột độ khi Đỗ Phủ nghe tin thu phục đất đai, cuộn sách thơ trong cơn phấn khích, sinh mệnh và vương quốc, cuối cùng cũng nghênh đón những cánh hoa lả tả bay trong thời khắc lụi tàn, mọi nỗi bi hân hóa thành một tiếng chào hỏi mang ý vị sâu xa, "Lạc hoa thời hậu hựu phùng quân." Hoa rụng già đi, cuối xuân già đi, năm tháng già đi, tâm ý già đi, mà con người lại hội ngộ. Biết bao tâm sự thăng trầm, một người đã đi qua mùa xuân.

Mỗi người chúng ta trong kiếp này rồi cũng sẽ đi qua rất nhiều mùa xuân. Mùa xuân là thể tài tốt nhất cho thi tình, có cỏ xuân miên man, có liễu xuân rủ rũ, có chim xuân hót vang, có tâm sự xuân quanh co trằn trọc. Hãy để chúng ta cùng đi xuyên qua dọc theo những khúc thi chương ấy, dọc theo những hình ảnh ấy. Đừng cảm thấy chúng ở quá xa cách chúng ta, Vương Quốc Duy năm xưa từng ban cho chúng ta một lời thề hẹn, "Chỉ có nỗi tương tư giống như sắc xuân, Giang Nam Giang Bắc tiễn chàng về." Hãy để chúng ta tin rằng, thi tình của người xưa cùng với từng mùa xuân bất tử, Giang Nam Giang Bắc vẫn luôn đồng hành tiễn đưa, chỉ cần trong lòng chúng ta vẫn còn những khúc ca và ngâm vịnh ấy, thì mỗi một mùa xuân chúng ta đều sẽ có thi tình căng tràn sức sống.