Mỗi sinh mạng đều có một vầng minh nguyệt của riêng mình, mỗi vòng luân hồi đều có sự khuyết tròn mây tạnh của riêng nó. Âu Dương Tu nói rất hay: "Nhân sinh tự thị tình si, thử hận bất quan phong dữ nguyệt." Đời người đa tình, gió trăng chỉ chuyển hóa tư tưởng của chúng ta, trao cho chúng ta một sự gửi gắm. Hình tượng minh nguyệt treo lơ lửng trên bầu trời thi đàn, người Trung Quốc từ xưa đến nay vẫn giữ gìn một sự cuồng nhiệt dịu dàng đối với nó, bởi vì nó rất công bằng với mỗi chúng ta, đi vào lòng, đi vào ngực, trở thành thi ý đồng hành vĩnh cửu trong sinh mạng chúng ta.
Dẫn tử: Giang nguyệt hà niên sơ chiếu nhân
Nhắc đến những hình tượng trong thơ ca Trung Quốc, nếu bắt chúng ta chỉ chọn ra một hình tượng tiêu biểu nhất, chúng ta nhất định sẽ nhớ đến vầng minh nguyệt trên đầu.
Lý Thái Bạch hỏi: "Thanh thiên hữu nguyệt lai kỷ thời? Ngã kim đình bôi nhất vấn chi." Chiếc chén rượu mà ông dừng lại ở nhà Đường, đã được Tô Đông Soa ở thời Tống từ xa với lấy tiếp nối: "Minh nguyệt kỷ thời hữu? Bả tửu vấn thanh thiên." Giữa một lần dừng và một lần tiếp nối, nào chỉ có hai lần truy vấn.
Người xưa của chúng ta, đối với vầng minh nguyệt trên đầu ấy, có những truy vấn vô tận, gửi gắm những tình hoài vô hạn.
Giang thiên nhất sắc vô tiêm trần, giao giao không trung cô nguyệt luân.
Giang bạn hà nhân sơ kiến nguyệt? Giang nguyệt hà niên sơ chiếu nhân?
Nhân sinh đại đại vô cùng dĩ, giang nguyệt niên niên chỉ tương tỉ.
Bất tri giang nguyệt đãi hà nhân, đãn kiến Trường Giang tống lưu thủy.
Trương Nhược Hư trong Xuân giang hoa nguyệt dạ đã truy vấn, so với sự ngắn ngủi của đời người, sông và trăng đều là lâu dài, không thay đổi, cuộc gặp gỡ ban đầu giữa con người và thế giới diễn ra trong hoàn cảnh nào? Rốt cuộc là ai, vị tiên nhân thuở hồng hoang nào, đã phát hiện ra vẻ đẹp của trăng sông? Rốt cuộc là vào lúc nào, trong trạng thái tươi đẹp thuở ban đầu của sinh mạng, trăng sông đã phát hiện ra con người? Ánh sáng lướt qua lặng lẽ trôi đi trong sinh mạng, trái tim chúng ta dưới ánh minh nguyệt chiếu rọi, không ngừng thăm dò — có sự bối rối, có niềm vui, có nỗi buồn, tất cả đều được minh nguyệt chiếu sáng, từ cuộc gặp gỡ ban đầu giữa người và trăng, cho đến lời truy vấn của Trương Nhược Hư, cho đến ngày hôm nay minh nguyệt chiếu rọi chúng ta.
Câu hỏi của Trương Nhược Hư có câu trả lời không? Kỳ thực, chính việc đặt câu hỏi đã là ý nghĩa của nó.
Tiên sinh Văn Nhất Đa trong bài viết Cung thể thi chi tự thục đã nói: "Trước những vầng thơ như thế này, mọi lời tán thán đều là dư thừa, hầu như là sự mạo phạm." Là một nhà thơ hiện đại, tiên sinh Văn Nhất Đa đã dùng ngôn ngữ tựa như thơ, bày tỏ sự thấu hiểu sâu sắc của mình đối với Trương Nhược Hư của ngàn năm trước: "Một ý thức vũ trụ tuyệt vời hơn! Một cảnh giới thâm trầm hơn, khoáng đạt hơn, tĩnh lặng hơn! Trước sự vĩnh hằng kỳ diệu, tác giả chỉ có sự ngỡ ngàng, không có sự mơ mộng, không có bi thương. ... 'Hữu hạn' và 'vô hạn', 'hữu tình' và 'vô tình' — nhà thơ và 'vĩnh hằng' bất chợt gặp gỡ, quen từ cái nhìn đầu tiên, thế là trò chuyện rôm rả."
Sở dĩ Xuân giang hoa nguyệt dạ khiến người ta tán thán nhường ấy, là vì nó đã nói lên những thắc mắc mà trong lòng chúng ta ai hồi thiếu niên cũng từng có. Nhưng đến cuối đời, chúng ta vẫn không có đáp án, và chúng ta cũng chẳng cần đáp án ấy. Vẫn trong bài viết này, tiên sinh Văn Nhất Đa nói: "Đối với mỗi vấn đề, thứ mà ông nhận được dường như là một nụ cười huyền bí hơn, trầm mặc hơn, ông càng mê mải hơn, nhưng đồng thời cũng mãn nguyện hơn. Thế là ông lại thổ lộ bí mật của mình với đối phương trầm mặc ấy..."
Có đôi khi, chỉ dưới ánh minh nguyệt, chúng ta mới có được cảm giác diệu kỳ này: Một mặt, chúng ta cảm nhận được sự hoang mang của sinh mạng; mặt khác, trong sự hoang mang ấy, chúng ta cảm nhận được sự mê đắm của tâm hồn. Đời người có vô vàn những nỗi băn khoăn không lời giải, nhưng dưới ánh trăng, ranh giới giữa hiện thực và thẩm mỹ, ranh giới giữa đời người và mộng ảo, cùng những ranh giới khác ngăn cách giữa chúng ta và thế giới, đều trở nên mờ ảo. Chúng ta cứ ở trong dòng ánh sáng này, nhìn thế giới, nhìn lịch sử, và thấu suốt hơn nội tâm.
Kim nhân bất kiến cổ thời nguyệt, kim nguyệt tằng kinh chiếu cổ nhân.
Cổ nhân kim nhân nhược lưu thủy, cộng khán minh nguyệt giai như thử.
Duy nguyện đương ca đối tửu thời, nguyệt quang trường chiếu kim tôn lý.
Đây có phải là câu trả lời cho một chén dừng lại hỏi của Lý Bạch trong bài Bả tửu vấn nguyệt không?
Trước vầng minh nguyệt đậm chất Trung Hoa này, bất kể là Trương Nhược Hư, hay Lý Bạch, hay Văn Nhất Đa, bất kể là người nay hay người xưa, mọi sự trân trọng trong lòng người Trung Quốc, đều được chiếu rọi một cách rực rỡ.
Hướng minh nguyệt học một tấm lòng bình thường
Sở dĩ người Trung Quốc dành cho mặt trăng một tình cảm đặc biệt, có lẽ là vì chất cảm đặc biệt và vẻ đẹp độc đáo của nó. Nó dịu dàng, nó trong trẻo, nó tròn trịa, và quan trọng hơn là nó không ngừng thay đổi.
Chúng ta hãy thử nghĩ xem: Vào ngày mùng một, ngày mà người xưa gọi là "sóc", chúng ta hầu như không thể nhìn thấy mặt trăng; từ sau mùng hai, một vệt trăng mảnh như tơ lộ ra chiếc chồi non của nó, rồi dần dần đầy đặn tròn trịa; cho đến ngày rằm, ngày mà người xưa gọi là "vọng", nó tựa như bánh xe băng, tựa như chiếc gương trên đài ngọc, trở nên đầy đặn và tròn trịa biết bao. Mặt trăng cứ tuần hoàn lặp đi lặp lại mà thay đổi như thế. Từ "sóc", qua "vọng", rồi lại đến "sóc", hoàn thành một chu kỳ, chính là một tháng. Đó chính là âm lịch của Trung Quốc. Chu kỳ này của mặt trăng là một sự tuần hoàn, ẩn dụ cho một tinh thần bất tử. Thần thoại về mặt trăng mà mọi người thường nghe nhất, chính là "Hằng Nga bôn nguyệt" — vì uống thuốc trường sinh bất tử, Hằng Nga bay lên trời, sống trong cung trăng; trên mặt trăng có một cây quế xum xuê, Ngô Cương cứ chặt cây này hết rìu này đến rìu khác, cây chặt rồi lại mọc liền, liền rồi lại chặt. Vì vậy, mặt trăng đại diện cho sự vĩnh hằng và luân hồi của sự lưu chuyển tuần hoàn.
Trong triết học Trung Quốc, sự thay đổi này của mặt trăng là một chủ đề, thậm chí có thể nói, nhận thức minh nguyệt là một mệnh đề của triết học Trung Quốc: Bầu trời phía trên mặt đất, mặt trăng ban đêm và mặt trời ban ngày tạo nên sự cân bằng, hình ảnh của chúng đã được người Trung Quốc thời cổ đại chắt lọc thành "âm" và "dương". Người Trung Quốc coi trọng sự cân bằng âm dương, sách Chu dịch nói: "Nhất âm nhất dương chi vị đạo." Mọi sự tương hợp trên thế giới đều nằm trong sự cân bằng, "Quảng đại phối thiên địa, biến thông phối tứ thời, âm dương chi nghĩa phối nhật nguyệt." Mặt trời trông như thế nào? Chúng ta mỗi ngày đón mặt trời mọc phía đông để đi làm, để lao động, vầng mặt trời nhìn thấy mãi mãi vẫn là sự ổn định, sự nhiệt liệt, sự viên mãn. Nó mãi mãi ban cho anh ánh sáng và nhiệt lượng, ban cho năng lượng, thúc đẩy con người ta nỗ lực vươn lên. Người Trung Quốc học được từ mặt trời một tinh thần tiến thủ.
Nhưng dưới ánh trăng, chúng ta luôn nghỉ ngơi, ở một mình, hoặc chìm vào giấc ngủ sâu, bỏ quên vầng vạn cổ minh nguyệt này. Ngay trong sự tĩnh lặng ấy, chúng ta phát hiện mặt trăng treo lơ lửng trên bầu trời, sự khuyết tròn mây tạnh của nó có rất nhiều diện mạo, không giống với hình dáng vĩnh hằng của mặt trời. Trong sự biến đổi theo chu kỳ của nó, trong sự khuyết tròn mây tạnh của nó, chúng ta nếm trải sự tiếp nối lưu chuyển của thời gian, những hợp tan bi hoan của số phận, chúng ta học được sự bình thản.
Con người học được sự tiến thủ từ mặt trời, ở thế giới này có thể phấn đấu, có thể vượt qua; con người học được sự trầm tĩnh từ minh nguyệt, có thể dùng một tâm tình đạm bạc để nhìn nhận những thăng trầm thị phi ở thế gian, đạt đến một sự tiêu dao đích thực trong sinh mạng mình.
Sự khuyết tròn mây tạnh của mặt trăng, phản chiếu lên vạn vật trên thế giới và trăm vẻ nhân sinh, chính là điều Lão Tử nói: "Vật hoặc tổn chiến nhi ích, hoặc ích chiến nhi tổn." Có những thứ khuyết đi, kỳ thực nó lại thu được một sự "viên mãn" khác — mặt trăng khi chỉ là một vầng trăng lưỡi liềm, là một sự "tổn", một sự thiếu khuyết, nhưng nó đã tích đầy sinh mạng, đang bước tới sự viên mãn, đây chính là "tổn chi nhi ích". Có những thứ viên mãn rồi, hoàn thành rồi, kỳ thực lại dần đi về sự khuyết thiếu — trăng tròn giữa bầu trời, ánh sáng tuôn chảy khắp mặt đất, là một sự rực rỡ, một sự "ích", nhưng sức mạnh của nó đã đạt đến đỉnh cao, không còn sức để tròn hơn nữa, sáng hơn nữa, chỉ có thể từ từ tàn lụi đi, đây chính là "ích chi nhi tổn" vậy. Dùng một tâm tình biện chứng và biến đổi để nhìn minh nguyệt, rồi đem ánh nhìn ấy dời sang thế gian, chúng ta sẽ biết cách hoàn thành việc giải tỏa và cân bằng những bối rối trong nội tâm.
Chính vì sự đầy rồi tổn, tổn rồi đầy ấy, sau một thời gian dài mong chờ, ngày viên mãn nhất — trăng tròn ngày rằm, đã trở thành chốn gửi gắm tâm hồn của người Trung Quốc. Nhất là dịp Trung thu, vầng trăng đẹp nhất, lớn nhất trong năm treo lơ lửng bầu trời đêm, luôn khiến tâm tư người ta bay bổng, cảm khái muôn vàn —
Vạn lý thanh quang bất khả tư, tiêm sầu ích hận nhiễu thiên nhai.
Thùy nhân lũng ngoại cửu chinh thú? Hà xứ đình tiền tân biệt ly?
Thất sủng cố cơ quy viện dạ, một phiên lão tướng thượng lâu thời.
Chiếu tha kỷ hứa nhân trường đoạn, ngọc thố ngân thiềm viễn bất tri.
Đây là Trung thu nguyệt trong mắt Bạch Cư Dị. Minh nguyệt vành vạnh, ánh sáng trong vắt muôn dặm, rốt cuộc nó cất giấu bí mật gì, mà chuốc thêm từng đoạn sầu muộn lìa tan, người ở chân trời, trăng ở chân trời, rốt cuộc nó đem ánh sáng trong rưới lên trái tim ai?
"Thùy nhân lũng ngoại cửu chinh thú?" — Chính là những kẻ đi thú biên ải xa xôi lâu ngày chưa về. "Hà xứ đình tiền tân biệt ly?" Là ai dưới ánh trăng nói lời từ biệt? Là ai lại vương thêm một đoạn luyến ái tương tư được ánh minh nguyệt chiếu sáng? "Thất sủng cố cơ quy viện dạ", người đẹp tựa hoa tàn phai nhan sắc, trong lúc thất sủng trở về chốn viện sâu, chỉ có minh nguyệt tịch mịch bầu bạn. "Một phiên lão tướng thượng lâu thời", những tướng sĩ thú biên trôi dạt chốn tha hương, lúc này cô độc lên lầu cao ở xứ người, thứ họ nhìn ngắm có phải là vầng trăng chiếu quê nhà...
Đây đều là những kẻ ý chí bất đắc chí trong đời. Có lẽ, con người lúc đắc ý thì phần nhiều ở dưới ánh mặt trời hoa đoàn cẩm tú, kẻ hầu người hạ, còn lúc thất ý, mới biết minh nguyệt đi vào lòng. "Chiếu tha kỷ hứa nhân trường đoạn, ngọc thố ngân thiềm viễn bất tri." Ngọc thố ngân thiềm chốn cung trăng thực sự thấu hiểu tâm sự trần gian ư? Kỳ thực, chỉ là đời người có những nỗi hận, trong đêm trăng Trung thu đều bị minh nguyệt khêu gợi lên mà thôi.
Đêm khuya tĩnh mịch, tâm sự của chúng ta càng dễ bị mặt trăng khêu gợi ra. Ngày thường bận rộn bận bịu, bận rộn toàn là chuyện áo cơm đi lại trước mắt, tâm sự của chúng ta đã bị bỏ quên bao lâu rồi? Những giấc mơ, tâm nguyện, sự tiếc nuối, nỗi bâng khuâng thực sự khiến chúng ta trở thành chính mình ấy, chúng có còn đó không? Chỉ khi đêm khuya vắng lặng, cuộc đời không viên mãn của chúng ta, những tâm sự ẩn giấu của chúng ta, mới chịu nhô đầu ra, để cho minh nguyệt chiếu rọi đến mức rõ mồn một.
Tô Đông Soa cũng có một bài Trung thu nguyệt: "Mộ vân thu tận dật thanh hàn, ngân hán vô thanh chuyển ngọc bàn. Thử sinh thử dạ bất trường hảo, minh nguyệt minh niên hà xứ khán." Bằng một sự ngóng trông thấp thỏm, từ lúc mây chiều mịt mờ đã ngóng chờ, mây trời dần tan đi, ánh sáng thanh hàn tuôn trào, cuối cùng, vầng trăng sáng vạnh tựa chiếc mâm ngọc trắng, từ từ chuyển động trên bầu trời tĩnh lặng. Đối mặt với cảnh đẹp như thế, trái tim nhà thơ lại có một tia đau nhói ẩn giấu, một sự không cam tâm ẩn giấu, "Thử sinh thử dạ bất trường hảo, minh nguyệt minh niên hà xứ khán", đêm đẹp thế này cuối cùng rồi cũng sẽ qua đi, so với cuộc đời bôn ba, vẻ đẹp này ngắn ngủi biết bao, khao khát biết bao đời người được "mãi đẹp" như đêm nay! Mà vào năm sau, khi gặp lại minh nguyệt, ta đã chẳng biết mình đang ở phương trời nào. Tại sao ai ai cũng nói trăng Trung thu đẹp? Chính vì nó quá khó gặp, quá đẹp, quá ngắn ngủi, mà để đổi lấy khoảnh khắc trong trẻo viên mãn này, lòng người phải trải qua bao nhiêu hình thái khuyết thiếu khác nhau?
Thi nhược hữu tình thiên diệc lão, nguyệt như vô hận nguyệt trường viên
Minh nguyệt chiếu ra một số niềm vui, nhưng cũng chiếu ra đủ loại khốn đốn của đời người. Sự hài hòa, tĩnh lặng, uyển chuyển, mờ ảo, đạm bạc của minh nguyệt, tất cả những đặc tính ấy không chỉ là thẩm mỹ, mà quan trọng hơn, nó còn là sự phản chiếu tâm hồn con người. Vạn vật nhiễu nhương trên thế gian đầy ắp tai mắt, ồn ào huyên náo, nhưng chỉ có vầng minh nguyệt sáng vạnh giữa đêm khuya mờ mịt mới có thể chạm thẳng vào lòng người. Tình yêu mến của con người đối với minh nguyệt, một mặt là sự trân trọng vẻ đẹp tự nhiên, mặt khác, cũng là sự soi rọi đối với cuộc đời và linh hồn của chính mình. Cho nên, các nhà thơ qua các triều đại ở Trung Quốc, mới gửi gắm nhiều tâm tư tình cảm vào minh nguyệt đến thế.
Hải thượng sinh minh nguyệt, thiên nhai cộng thử thời. Tình nhân oán dao dạ, cánh tịch khởi tương tư.
Diệt chúc lân quang mãn, phi y giác lộ tư. Bam kham doanh thủ tặng, hoàn tẩm mộng giai kỳ.
Đây là bài Vọng nguyệt hoài viễn của Trương Cửu Linh. Trong đêm dài đằng đẵng, nỗi tương tư đầy ắp tích tụ trong lòng, tựa bóng trăng dập dờn khôn định, thổi tắt nến đi, bạn mới thấy ánh trăng đong đầy chiếu khắp cửa sổ khắp phòng, thứ vây quanh bên bạn đều là ánh trăng thấm đượm; trong ánh trăng, khoác áo lên, hoặc ngồi tĩnh lặng, hoặc đi một mình, cái lạnh dần dấy lên, hóa ra sương trắng đã thấm ướt vạt áo. Người ta vẫn nói "minh nguyệt thiên lý gửi tương tư", nhưng tương tư gửi bằng cách nào? Minh nguyệt trả cước phí thế nào? "Bam kham doanh thủ tặng", ta muốn vươn tay ôm lấy minh nguyệt, muốn đem ánh trăng trong tay tặng cho người tình đang vương vấn trong lòng, nhưng ánh trăng tựa nước, không thể lưu giữ lại trên lòng bàn tay dẫu chỉ khoảnh khắc, vậy thì ta còn có thể làm gì đây? Chi bằng quay về, mang theo ánh trăng đi vào giấc mộng vậy. Có lẽ trong mộng, bạn có thể vốc lấy một vốc ánh trăng, trao vào lòng bàn tay người ấy. Có lẽ ánh trăng trong mộng, thực sự soi rọi bóng hình giai nhân xinh đẹp tựa trăng rằm ấy...
"Hải thượng sinh minh nguyệt, thiên nhai cộng thử thời." Trong tất cả những vầng minh nguyệt, trăng Trung thu chính là đồ đằng của lòng trời. Mọi sự vương vấn, mọi nỗi hoài niệm, đều được thổ lộ, gửi gắm vào cùng một khoảnh khắc. Đêm trăng Trung thu ngàn đời, thứ không thay đổi chính là tâm hồn của người Trung Quốc.
Bạch Cư Dị viết bài Bát nguyệt thập ngũ nhật dạ cấm trung độc trực, đối nguyệt ức Nguyên Cửu: "Tam ngũ dạ trung tân nguyệt sắc, nhị thiên lý ngoại cố nhân tâm." Trái tim của người bạn theo ánh minh nguyệt chiếu vào sinh mạng của chính mình. Đới Phục Cổ trong đêm Trung thu cầu nguyện với minh nguyệt: "Cố nhân tâm tự trung thu nguyệt, khẳng vi cuồng phu chiếu bạch đầu." Dòng nước thời gian trôi đi giữa nhân thế, hết khoảnh khắc hiện tại này đến khoảnh khắc hiện tại khác biến thành chuyện cũ, đổi lấy mái tóc đầy sương giá, liệu còn có người bạn cũ nào có thể hiểu tôi, thương xót tôi, giống như ánh trăng tựa nước này, bằng lòng chiếu sáng mái tóc bạc phơ và nỗi lòng đầy ắp của tôi hay không?
Trong ba trăm sáu mươi lăm ngày của một năm, chỉ có khoảnh khắc này, chỉ có thời khắc đêm khuya này, minh nguyệt mới viên mãn nhường ấy, trong trẻo nhường ấy, đẹp đến mức chấn động lòng người, khiến bạn không nỡ bỏ lỡ, mà lại có thể thản nhiên thưởng lãm. Vẻ đẹp này, cũng giống như mây nhiều màu dễ tan, lưu ly dễ vỡ, chính vì sự ngắn ngủi ấy, mà vào khoảnh khắc nó đến, nó mới càng rực rỡ hơn, càng thấm đượm linh hồn con người hơn.
Trong Thêu Khê ngư ẩn tùng thoại có kể một câu chuyện nhỏ. Lý Hạc từng có câu thơ: "Suy lan tống khách Hàm Dương đạo, thiên nhược hữu tình thiên diệc lão." "Thiên nhược hữu tình thiên diệc lão", câu thơ tuyệt diệu nhường này, ai có thể đối lại được chứ? Đến Bắc Tống, có một nhà thơ tên là Thạch Mạn Khanh, đã viết ra một câu khiến đất trời kinh ngạc: "Nguyệt như vô hận nguyệt trường viên", tình cờ thế nào lại thành câu đối tuyệt đỉnh.
"Thiên nhược hữu tình thiên diệc lão, nguyệt như vô hận nguyệt trường viên." Nếu ông trời có tình, nhìn thấu hết thảy ái hận ly biệt, ân oán tình cù ở nhân gian, phỏng chừng cũng sẽ dần dần già đi. Còn minh nguyệt, nó thực sự mang hận ư? Giống như sự phỏng đoán của Tô Đông Soa, "Bất ưng hữu hận, hà sự trường hướng biệt thời viên?" Tại sao vào thời khắc nhân gian chia ly, kẻ trên trời như ngươi lại tròn đầy thế? Ngươi chẳng lẽ cũng mang tình ôm hận ư? Thạch Mạn Khanh nói, đúng vậy, minh nguyệt nhất định có tâm sự, "Nguyệt như vô hận nguyệt trường viên", nếu trong lòng không có tình cảm sâu sắc, không có nỗi oán hờn ẩn giấu của chính mình, tại sao nó lại không tròn đầy vào mỗi đêm chứ?
Sự viên mãn thoáng qua khiến người ta hoài niệm, sự thay đổi giữa lúc đầy lúc vơi cũng khiến người ta ngâm vịnh. Một nhà thơ Nam Tống khác là Lữ Bản Trung, có một bài Thải tang tử nổi tiếng: "Hận quân bất tự giang lâu nguyệt, nam bắc đông tây. Nam bắc đông tây, chỉ hữu tương tùy vô biệt ly." Dùng giọng điệu của một thiếu nữ, trách cứ người tình của mình: Sao chàng không giống mặt trăng cơ chứ? Mặt trăng đối với em tốt biết bao, em đi tới phương nam phương bắc phương đông phương tây, bất kỳ nơi nào cũng có thể nhìn thấy nó, nó đối với em chỉ có sự đồng hành, chưa từng có biệt ly. Nhưng nữ từ nhân ngay sau đó lại nói: "Hận quân khước tự giang lâu nguyệt, tạm mãn hoàn khuy. Tạm mãn hoàn khuy, đãi đắc đoàn viên thị kỷ thời?" Giọng văn xoay chuyển, lần này hóa ra là oán hận, hận chàng lại giống như vầng trăng trên gác mái kia, thoáng chốc tròn đầy rồi lại chuyển khuyết, sau một hồi đoàn tụ ngắn ngủi là chàng lập tức rời đi. Sự chờ đợi đằng đẵng, nỗi tương tư dằng dặc, để chờ đợi vòng tròn đầy tiếp theo, còn cần bao lâu nữa? Đến khi nào mới có thể chỉ có đoàn viên, không có chia ly đây?
Một vầng minh nguyệt lầu sông, giữa sự lưu chuyển, đã chứa đựng tất cả tâm sự của chúng ta. Bạn có thấy minh nguyệt keo kiệt không? Nó thực sự keo kiệt. Bởi vì mỗi tháng tròn nhất chỉ có một ngày, một năm mười hai tháng chỉ có Trung thu là đầy nhất. Nhưng bạn hãy nghĩ xem, mặt trăng có hào phóng không? Mặt trăng thực sự rất hào phóng. Nó đồng hành mỗi đêm, mặc kệ bạn có ý thức được sự tồn tại của nó hay không, mặc kệ bạn có sẵn lòng hướng về nó hay không, mặc kệ bạn có sẵn lòng gửi gắm tình cảm vào nó hay không.
Sách Ngũ đăng hội nguyên có viết: "Vạn cổ trường không, nhất triêu phong nguyệt." "Vạn cổ trường không", nói về một trạng thái vĩnh hằng, bất kể thế giới chao đảo thế nào, cuộc đời biến đổi ra sao, bầu trời mãi mãi không thay đổi, vẫn luôn ở đó. Bầu trời ở đây, trong Ngũ đăng hội nguyên, ý gốc là Phật pháp, chúng ta có thể coi nó như bản chân của sinh mạng chúng ta. "Nhất triêu phong nguyệt", trong Ngũ đăng hội nguyên là Phật pháp của hiện tại, Phật pháp do cá nhân ngộ ra, tu hành được, chúng ta có thể coi nó như cuộc sống hiện tại của chúng ta, tình cảm, sự vương vấn, giấc mơ hiện tại, vẻ đẹp và nỗi buồn của khoảnh khắc này. Đối với những kẻ sống cảnh phàm tục trần thế như chúng ta, "vạn cổ" và "nhất triêu", bầu trời mênh mông trong trẻo và ánh trăng rực rỡ sáng ngời gắn kết chặt chẽ với nhau. Nhìn thấu sự khuyết tròn của các pha mặt trăng, thứ mà trái tim chúng ta có thể thấu suốt chính là một sự thong thả vĩnh hằng.
Tô Đông Soa trong Tiền Xích Bích phú nói: "Duy giang thượng chi thanh phong, dữ sơn gian chi minh nguyệt, nhĩ đắc chi nhi vi thanh, mục ngộ chi nhi thành sắc, thủ chi vô cấm, dụng chi bất kiệt. Thị tạo vật giả chi vô tận tàng dã..." Có gió mát trăng thanh là vô giá, đó là món quà ban tặng của tự nhiên, sẵn sàng cung cấp cho bạn lấy dùng bất cứ lúc nào, đồng hành theo bạn suốt đời. Những kẻ mang tình ôm hận, luôn oán trách trăng tròn trên bầu trời khó gặp. Kỳ thực nếu sẵn lòng buông lỏng trái tim, những vầng trăng non tựa chiếc móc câu kia, đâu phải không thể gửi gắm tâm tư tình cảm.
Chữ "tâm" viết như thế nào? Chính là "thiên biên nhất câu tân nguyệt đới tam tinh" (một vầng trăng non bên trời mang ba ngôi sao). Phép ẩn dụ này mới đẹp làm sao! Ba ngôi sao đi kèm vầng trăng tựa như có tâm, vầng trăng non như chiếc móc câu thế này, trong khoảnh khắc đã níu giữ lấy ánh nhìn của chúng ta, níu giữ lấy thi tình của chúng ta. Chính vì có sự "khuyết thiếu" của trăng non, mới khiến bạn ngộ ra vẻ đẹp của trăng tròn; trăng soi lòng người, chưa chắc chỉ ở khoảnh khắc viên mãn, nếu sẵn lòng chú ý đến từng biểu cảm của mặt trăng, trái tim trăm vị pha trộn của chúng ta cũng sẽ có được sự chứng kiến vào những thời khắc khác nhau.
Minh chứng sinh sôi: Tần thời minh nguyệt Hán thời quan
Vẫn là Tô Đông Soa nói hay: "Tự kỳ biến giả nhi quan chi, tắc thiên địa tằng bất năng dĩ nhất thuấn; tự kỳ bất biến giả nhi quan chi, tắc vật dữ ngã giai vô tẫn dã." Nếu sẵn lòng lưu chuyển cùng minh nguyệt giữa lúc khuyết và đầy, thì bạn cũng có thể cùng minh nguyệt chứng kiến xưa nay, chứng kiến linh hồn chúng ta.
Bởi vì hữu tình, minh nguyệt không chỉ chứng kiến sự khuyết thiếu của sinh mạng cá nhân, sự uyển chuyển của tâm sự, nó còn thực sự chiếu rọi giang sơn ngàn đời, biển cạn hóa nương dâu.
Chúng ta hồi nhỏ ai cũng thuộc bài Xuất tái của Vương Xương Linh: "Tần thời minh nguyệt Hán thời quan, vạn lý trường chinh nhân vị hoàn." Ngày nay, cất lên bảy chữ "Tần thời minh nguyệt Hán thời quan", cái khí thế cuồn cuộn phả vào mặt của ngọn gió vạn cổ ấy, vẫn còn có thể mơ hồ cảm nhận được. Minh nguyệt cứ ở trong vòng luân hồi như thế, ngàn năm vạn thu không rời không bỏ, chiếu rọi những thăng trầm của cõi người, sự khởi đầu và kết thúc của chiến tranh.
Mà nay, chúng ta làm việc dưới ánh mặt trời thì nhiều, lưu luyến dưới ánh trăng thì ít. Khi mặt trăng treo trên bầu trời, chúng ta đang làm gì? Có người có thể đang ngẩn ngơ ở nhà, có người có thể đang xã giao tiệc tùng, cũng có người có thể đang trò chuyện về tâm trạng của mình với cư dân mạng trong không gian ảo, càng nhiều người hơn có thể đang thảnh thơi xem tivi. Rốt cuộc còn bao nhiêu người, còn sẵn lòng xuyên qua khe hở của những khối bê tông cốt thép trong thành phố, để theo đuổi một vầng minh nguyệt, từ xa tưởng tượng xem nó lặng lẽ chứng kiến xưa nay ra sao? Rốt cuộc là minh nguyệt từ bỏ chúng ta, hay chúng ta lãng quên minh nguyệt? Đây là một câu hỏi không có đáp án. Bởi vì chúng ta không ngắm nó nữa, nên nó mới rời xa chúng ta ngày càng xa, những tâm sự ngàn đời ấy cũng rời xa chúng ta ngày càng xa. Mỗi màn đêm, thành phố ồn ào, lòng người vương vấn, chỉ có ánh trăng, lặng lẽ thăm viếng cõi đời vô thường này. Nơi ánh trang từng đi qua, trong lịch sử hoặc phồn hoa, hoặc lạnh lẽo, ngày nay hầu như đều đã thay đổi dung mạo, chỉ có ánh trăng là không đổi, chỉ có thi ý là vẫn còn lưu luyến.
Ánh trăng mà Lưu Vũ Tích viết, bịn rịn không nỡ rời, đã ghé thăm một thành hoang cô quạnh biết bao:
Sơn vi cố quốc chu tao tại, triều đả không thành tịch mịch hồi.
Hoài thủy đông biên cửu thời nguyệt, dạ thâm hoàn quá nữ tường lai.
Đầu thập niên chín mươi của thế kỷ trước, tôi từng đặc biệt đến Nam Kinh để tìm thăm địa danh Thành Đá (Thạch Thành). Người bạn bản địa dẫn tôi đi vòng vèo mấy ngã rẽ, đến trước một bãi rác đặc biệt lớn, nói: "Không qua được đâu, anh cứ đứng ở đây mà nhìn đi, phía trước chính là Thành Đá." Khoảnh khắc ấy, tôi chợt giật mình thảng thốt, truyền thuyết đá của kinh đô gấm vách vàng này, lại hoang phế đến thế, tàn tạ đến thế! Tôi chỉ có thể hoài niệm trong lòng, cảm nhận tiếng vọng trống rỗng khi thủy triều vỗ vào vách tường Thành Đá, nỗi cô quạnh đa tình vô cớ ấy có phải cũng khiến người ta bàng hoàng hụt hẫng... Thời gian lặng lẽ trôi xa, thành trì vẫn như xưa, để người ta viếng thăm, để người ta hoài niệm. Minh nguyệt đa tình, nước sông đa tình, chúng mơn man tuần hoàn thắng địa phồn hoa sáu triều, lặng lẽ đến, âm thầm đi, đêm khuya vắng lặng, không ai chú ý đến mặt trăng, nhưng mặt trăng vẫn lưu tâm cõi người, chứng kiến xưa nay.
Đọc những vần thơ từ ấy, đôi khi tôi sẽ nghĩ: Tại sao thi ý có vẻ như đã cách xa cuộc sống của chúng ta đến vậy? Không phải minh nguyệt thay đổi, không phải thi ý thay đổi, thứ thay đổi chỉ là trái tim chúng ta, chỉ là tấm lòng xót thương nhân thế ấy đã xa cách mà thôi. Ngày nay, phương thức sinh hoạt hiện đại, nhịp sống vận hành tốc độ cao, khiến trái tim chúng ta trở nên thô ráp, không còn những mối vương vấn mảnh tựa tơ trời, thiếu đi sự run rẩy và rung động tinh tế, chúng ta sẽ không hoài niệm minh nguyệt, sẽ không thưởng thức thi ý — minh nguyệt đa tình lặng lẽ vượt qua tường nữ tường, thăm hỏi một Thành Đá tĩnh lặng.
Lưu Vũ Tích viết về minh nguyệt Thành Đá Nam Kinh, "Hoài thủy đông biên cửu thời nguyệt", vầng minh nguyệt này không chỉ là minh nguyệt của lịch sử, mà còn là minh nguyệt của địa lý. Ở "phía đông sông Hoài", không chỉ có thành Nam Kinh phồn hoa sáu triều, mà còn có phủ Dương Châu phồn hoa thời Thịnh Đường. Từ Ngưng thời Đường trong bài Ức Dương Châu từng nói: "Thiên hạ tam phân minh nguyệt dạ, nhị phân vô lại thị Dương Châu." Câu thơ này, bỗng chốc khiến Dương Châu xa hoa độc chiếm hai phần ba vẻ đẹp minh nguyệt trong thiên hạ. Minh nguyệt và Dương Châu, chính là cuộc gặp gỡ giữa ánh trăng đẹp nhất và thành trì đẹp nhất trong lòng các nhà thơ thời Đường — tài tử Đỗ Mục từng ngâm vịnh rằng: "Nhị thập tứ kiều minh nguyệt dạ, ngọc nhân hà xứ giáo xuy tiêu?" Đó là khoảng thời gian nào? Gió thu chưa lạnh, ánh trăng tựa khói, tâm tư lãng mạn, tiếng tiêu uyển chuyển. Minh nguyệt dừng chân ở Dương Châu ngàn năm, chứng kiến những biến đổi thương hải tang điền khác nhau, đồng thời cũng khơi gợi thi tình của các thế hệ nhà thơ Trung Quốc. Con đường minh nguyệt Dương Châu đi đến Nam Tống, Khương Bạch Thạch viết nên bài Dương Châu mạn, nhớ lại "Đỗ Lang tuấn thưởng" thuở nào. "Tính nhiêm kim, trọng đáo tu kinh", Đỗ Mục đa tình mà đến Dương Châu ngày nay, cũng sẽ phải kinh ngạc, liệu chàng còn có thể chấp nhận sự tàn lụi ngày nay không? "Túng đậu khấu từ công, thanh lâu mộng hảo, nan phú thâm tình", đều đã tìm không thấy nữa; "Nhị thập tứ kiều do tại, ba tâm đãng, lãnh nguyệt vô thanh", trăng nước vẫn còn đó, nhưng trăng đã là trăng lạnh, nước đã là sóng hàn. Bên dưới những gợn sóng của trăng lạnh, sóng hàn ẩn giấu sự phồn thịnh thuở nào. "Niệm kiều biên hồng dược, niên niên tri vi thùy sinh", những đóa thược dược đỏ thắm vẫn nở rực rỡ ở chốn cũ, phồn hoa minh nguyệt nhường này, kiên định giữ gìn một mối tình si vì ai?
Hứa Hôn thời Vãn Đường có câu thơ: "Kim lai cố quốc dao tương ức, nguyệt chiếu thiên sơn bán dạ chung." Hết đêm mất ngủ này đến đêm mất ngủ khác, lắng nghe tiếng chuông trầm đục nửa đêm, ngắm nhìn ánh trăng đầy ắp bầu trời, bạn sẽ dồn nén tất cả những nỗi niềm hoài niệm giang sơn vào tận đáy lòng. Xuyên qua dòng ánh sáng lưu chuyển của lịch sử, ngẩng đầu nhìn lên bầu trời đêm trong vắt, bạn sẽ hiểu được, tại sao vầng minh nguyệt này lại treo lơ lửng trên bầu trời thi đàn Trung Quốc, ngàn đời không chịu lụi tàn. Nó có quá nhiều quá nhiều ký ức, nó cũng có quá nhiều quá nhiều sự ngóng trông. Ở chỗ minh nguyệt, bất kể cổ kim có bao nhiêu cảm xúc bùng nổ, có bao nhiêu giấc mơ hào khí, cuối cùng đều sẽ "nhất tôn hoàn chuyết giang nguyệt", mọi tâm tình, mọi câu chuyện, đều sẽ được ghi lại, được hóa giải, được tan biến trong ánh trăng.
Cố quốc bất kham hồi thủ nguyệt minh trung
Trong tất cả những minh chứng của minh nguyệt, có một nhà thơ yêu trăng, đặc biệt cần phải nhắc đến riêng. Không phải Lý Bạch, mà là Lý Vục.
Cuộc đời ngắn ngủi của Lý Hậu Chủ, từ Nam Tống chuyển sang Bắc Tống, từ hoàng đế biến thành tù binh, "Làm một văn nhân thật tuyệt đại, đáng thương mệnh mỏng lại làm vua." Từ bài của Lý Hậu Chủ, ngàn đời truyền tụng, Châu Tế đời Thanh ca ngợi từ của ông giống như người con gái thôn quê mang vẻ đẹp tự nhiên, "tháo vác quần áo đầu tóc rối bù, cũng không che lấp được quốc sắc", tiên sinh Vương Quốc Duy rất thích từ của ông, khen rằng: "Từ của Hậu Chủ, thực cái gọi là viết bằng máu vậy." Từ một thiếu niên tài tử phong lưu, quý hiển tới bậc cửu ngũ chí tôn, hèn m hạ đến mức kẻ tù binh mất nước, cuộc đời Lý Vục đã nếm trải bao nhiêu hương vị minh nguyệt?
Thuở ban đầu, tiếp nhận giang sơn từ tay phụ vương Lý Cảnh, Hậu Chủ hào hoa phong nhã cũng từng có lúc ý chí phơi phới:
Vãn trang sơ liễu minh cơ tuyết, xuân điện tần nga ngư quán liệt. Phượng tiêu xuy đoạn thủy vân nhàn, trọng án Nghê thường ca biến triệt.?? Lâm phong thùy canh phiêu hương tiết, túy phách lan can tình vị thiết. Quý thời hưu phóng chúc hoa hồng, đãi đạp mã đề thanh dạ nguyệt.
Những phi tần vừa mới trang điểm buổi chiều xong, người nào người nấy xinh đẹp tựa hoa, làn da trắng nhưết như tuyết, tà áo phấp phới, xếp hàng ngay ngắn, tiếng tiêu phượng thổi dứt mây nước nhẹ tênh, lại gảy bản Nghê thường hát vang lừng. Nửa đầu bài từ này, Lý Hậu Chủ sử dụng góc nhìn của một "kẻ đứng ngoài", một mặt, đắm chìm trong sự mê đắm của âm nhạc ca múa, mặt khác, lại mang một sự bình tĩnh của kẻ đứng xem ly khai. Nửa sau bài từ, trái tim nhà thơ dần nảy sinh cảm xúc: Trong gió, mùi hương phấn của ai thoang thoảng rơi xuống? Yến tiệc đêm phồn hoa, tiếng ca uyển chuyển, cùng với chút hơi men chếnh choáng, vỗ vào lan can, tình vị da diết lúc này, không sao diễn tả bằng lời. Mà khi khúc dứt người tan, kẻ vừa chìm đắm trong sự phồn hoa phải giải thoát khỏi phồn hoa thế nào? Trên đường về, đừng đốt nến đỏ cháy rực, đừng thắp đèn sáng trưng, hãy để móng ngựa của ta thong thả bước qua, đi trong một vùng ánh trăng trong trẻo ngập tràn đi vậy. Vầng minh nguyệt lạnh lùng trong trẻo, càng làm nổi bật vẻ đậm đà vừa nãy, sau cơn hoan lạc của thanh sắc khướu nhĩ, con người ta cần một sự cô độc, một chút bình tĩnh, cần vầng ánh trăng nhạt nhòa ấy, tựa như chén trà sau cơn say, để bản thân chiêm nghiệm và hồi tưởng, để chìm đắm trong đó, để vượt lên trên đó, ánh trăng chan hòa, mọi thứ đều nằm ngoài lời nói.
Cảnh đẹp chẳng dài lâu. Nam Tống chao đảo trong mưa gió, Bắc Tống ở phương Bắc từng bước ép sát, trong khoảng thời gian túng thiếu chật vật những năm cuối Nam Tống, vầng minh nguyệt của Lý Vục không còn đẹp đẽ trong sáng như thuở nào nữa, không chỉ ánh trăng bắt đầu trở nên thanh nhàn, mà tiếng chày giặt áo dưới trăng thậm chí còn làm rối loạn tâm can ông. Trong một bài từ nhỏ mang tên Đảo luyện tử, Lý Vục viết: "Thâm viện tĩnh, tiểu đình không, đoạn tục hàn châm đoạn tục phong. Nại hà dạ trường nhân bất mị, sổ thanh hòa nguyệt đáo rèm lung." Tiếng chày đập áo lạnh lẽo từng tiếng một, đi kèm ánh trăng, lúc đứt lúc nối truyền đến gối chăn. Kẻ trằn trọc lo âu không ngủ trên gối, không khỏi oán trách đêm quá dài, tiếng chày quá ồn, oán trách ánh trăng xâm nhập vào rèm trướng, mà một nỗi lòng chân thực lại không thể thổ lộ cùng ai, hệt như khoảnh khắc không nói nên lời trong bài Tương kiến hoan của ông: "Vô ngôn độc thượng tây lâu, nguyệt như câu. Tịch mịch ngô đồng thâm viện tỏa thanh thu."
Lúc này sự viên mãn trong gia quốc nhân sinh đã một đi không trở lại, cảnh tượng trước mắt thấy trên bầu trời đêm cũng chỉ là vầng trăng non tựa chiếc móc câu. Phía sau cụm từ "tịch mịch, ngô đồng, thâm viện", ông dùng một động từ "tỏa". Một cái sân tịch mịch quạnh quẽ, chia cắt Lý Vục và thế giới không thuộc về ông, thứ bị "tỏa" lại, chỉ có mùa thu lạnh lẽo. "Tiễn bất đoạn, lý hoàn loạn, thị ly sầu. Biệt thị nhất bàn tư vị tại tâm đầu." Thứ không thể buông bỏ là chuyện cũ, thứ không thể nắm bắt là ngày hôm nay, cảnh tượng tình cảnh này, minh nguyệt vẫn như xưa, nỗi vị khó tả chỉ đọng lại trong lòng...
Xuân hoa thu nguyệt hà thời liễu, vãng sự tri đạo thiểu? Tiểu lâu tạc dạ hựu đông phong, cố quốc bất kham hồi thủ nguyệt minh trung.?? Điêu lan ngọc tích ưng do tại, chỉ thị chu nhan cải. Vấn quân năng hữu kỷ đa sầu, kháp tự nhất giang xuân thủy hướng đông lưu.
Cuối cùng, từ tình yêu trăng thuở thiếu niên, đến ánh trăng bầu bạn những năm tháng cô độc tuổi trung niên, cho đến nỗi đau tình hận trăng oán trăng, Lý Vục đã hoàn thành khúc ngâm vịnh của mình đối với mặt trăng bằng một bài từ tuyệt mệnh. Ngay đoạn mở đầu bài từ này, ông đã trách móc "hoa xuân trăng thu", bao giờ mới là điểm dừng đây? Nhớ lại cơn gió xuân năm xưa, khi ông vỗ khắp lan can, tình vị thiết tha biết bao, khao khát biết bao gió mát thường còn, minh nguyệt thường tròn, mà ngày nay, với tư cách là kẻ tù binh ở đất khách, đối mặt với cảnh đẹp thời gian, ông đã không còn tâm trạng thưởng lãm nữa, chỉ có sự thiếu kiên nhẫn không thể chịu đựng nổi, cất lời hỏi bâng quơ — "Xuân hoa thu nguyệt hà thời liễu"? Trái tim một con người phải bị nỗi hận mất nước giày vò đến mức nào, mới thốt ra được một câu vô lý nhường này? "Vãng sự tri đạo thiểu?" Hoa xuân trăng thu, tự lo liệu rực rỡ xinh đẹp theo mùa, sao có thể biết được những chuyện cũ thời niên thiếu gấm vác của ta? Lúc không thể chịu đựng nổi chuyện cũ thì chợt nhìn ngắm minh nguyệt, biết rằng không nếm chịu nổi việc quay đầu nhìn lại giữa ánh trăng sáng, thì trăng sáng lại cứ nhằm thẳng giang sơn cố quốc mà chiếu rọi!
Vầng minh nguyệt đất khách, chiếu rọi giang sơn cố quốc. Cùng tắm trong một vùng ánh trăng, những đình đài lầu gác năm xưa ấy, rời xa chưa lâu, màu sắc chắc vẫn còn tươi thắm chứ? Nó cũng theo sự thay đổi dung mạo của giang sơn mà từng chút một già đi sao? Đã suy tàn rồi sao? Nỗi sầu muộn cuồn cuộn này, trừ phi là một dòng nước xuân cuồn cuộn dâng trào, thì không còn gì có thể sánh bằng!
Tương truyền rằng, Tống Thái Tông vì đọc bài từ này, nên mới hạ độc Khiên Cơ dược (thuốc Khiên Cơ) với Lý Hậu Chủ, khiến sinh mạng tuổi bốn mươi hai của Lý Hậu Chủ phải bỏ mạng nơi xứ người. Bất kể truyền thuyết này là giả hay thật, tiên sinh Vương Quốc Duy ca ngợi từ của Lý Vục là "cái gọi là viết bằng máu", bài từ này chính là đại diện cho "huyết từ" của ông. Đây không phải là những tiểu phẩm nhàn tình viết bằng đầu bút chấm mực, đây là nỗi sầu muộn được truyền tải qua máu và nước mắt của chính mình cùng với minh nguyệt hoa xuân.
Nhân gian rối ren, rất nhiều tâm sự, huống chi, thứ ông nói lời từ biệt là giang sơn gia quốc của thời thịnh Đường nhà Lý.
Nhân phàn minh nguyệt bất khả đắc, nguyệt hành khước dữ nhân tương tùy
Bạch vân nhất khứ du du, thanh phong phố thượng bất thắng sầu.
Thùy gia kim dạ phiến châu tử? Hà xứ tương tư minh nguyệt lâu?
Khả liên lâu thượng nguyệt bồi hồi, ưng chiếu ly nhân trang kính đài.
Ngọc hộ liêm trung quyển bất khải, đảo luyện trâm thượng phất hoàn lai.
Thử thời tương vọng bất tương văn, nguyện trục nguyệt hoa lưu chiếu quân.
Hồng nhạn trường phi quang bất độ, ngư long tiềm dược thủy thành văn.
Lại quay về với Xuân giang hoa nguyệt dạ. Trong một đêm trăng tròn thế này, phía sau biết bao lãng tử bôn ba chốn giang hồ, đều có một chốn "tương tư minh nguyệt lâu" đang âm thầm chờ đợi. Khoảnh khắc trăng tròn như thế, ánh trăng không hề mang lại niềm vui, trái lại còn là thứ chuốc lấy bực bội. Trên "tương tư minh nguyệt lâu", kẻ thao thức chốn khuê phòng kia, phải dùng tâm tình gì để vượt qua đêm dài đằng đẵng dưới ánh trăng này đây? "Khả liên lâu thượng nguyệt bồi hồi, ưng chiếu ly nhân trang kính đài." Ánh trăng cứ dập dờn không đi, lưu lại lâu ngày, lại cứ nhằm bàn trang điểm mà chiếu rọi, tựa như đang cố tình làm rối loạn nỗi buồn của người ly biệt. Cái gọi là "nữ vi duyệt kỷ giả dung", khi người yêu đi xa, chiếc gương của người phụ nữ tư sương không chút tâm trạng chắc chắn sẽ lạnh lẽo quạnh quẽ, minh nguyệt cứ khăng khăng chiếu rọi sáng choang lên đó, hỏi sao có thể dùng một chữ "phiền" là đủ nói hết! Nàng muốn che khuất minh nguyệt đi — trước tiên thả rèm cửa sổ xuống, nào ngờ "ngọc hộ liêm trung quyển bất khải", mặc kệ không được. Vậy thì dùng tay áo phất nó đi, "đảo luyện trâm thượng phất hoàn lai", nó vẫn không chịu đi kìa! Câu thơ này khiến chúng ta nhớ đến câu "Trường An nhất phiến nguyệt, vạn hộ đảo luyện thanh. Thu phong bất tửng tận, tổng thị ngọc quan tình" của Lý Bạch. Bất kể là trong thơ của Lý Bạch hay Trương Nhược Hư, những người phụ nữ nhớ thương người ở phương xa, khi ánh trăng trong sáng, chỉ có nhờ cậy vào lao động bận rộn, mới có thể xoa dịu nỗi nhớ nhung. Nhưng nỗi nhớ nhung kỳ thực là thứ không thể xua đuổi. Đã mang tiếng không chịu đi, vậy thì thương lượng với nó một chút, đem tâm sự của mình gửi gắm cho nó vậy: "Thử thời tương vọng bất tương văn, nguyện trục nguyệt hoa lưu chiếu quân. Hồng nhạn trường phi quang bất độ, ngư long tiềm dược thủy thành văn." Dưới ánh trăng đêm nay, ta và người ta yêu, nhất định đang nhớ nhung lẫn nhau, ngóng trông lẫn nhau, nhưng chúng ta không thể thấy bóng dáng nhau, không thể nghe thấy tiếng nói của nhau, vậy thì hãy đem tấm lòng của ta gửi gắm cho ánh trăng, trôi theo dòng ánh sáng chiếu rọi lên người chàng, được không? Thế nhưng, ánh trăng cuối cùng vẫn khiến nàng thất vọng — khoảng cách xa xôi nhường ấy, không chỉ những chú hồng nhạn đưa thư đã bay về phương nam từ lâu, mà thậm chí ngay cả ánh trăng cũng không thể truyền tải nỗi tương tư; những chú cá đưa thư dứt khoát trốn đi không thèm gặp ta, chỉ có những gợn sóng trên mặt nước kia, là viết đầy tâm sự của ta.
Trong thơ ca, tình cảm biệt ly như thế vừa ai oán, lại vừa tươi đẹp. Kỳ thực, trong sinh mạng của chúng ta có rất nhiều nỗi buồn tươi đẹp, đáng để thưởng thức, đáng để chìm đắm. Cuộc đời một con người, luôn phải trải qua rất nhiều gió mưa, vác trên mình đầy rẫy những thương tích đau đớn, chi bằng thay vì trốn tránh gió mưa và oán hận thương đau, hãy để nỗi đau này ủ thành một phần vẻ đẹp trong lòng mình, ít nhất nó có thể minh chứng một cách chân thực rằng chúng ta không hoài phí thời gian. Minh nguyệt chính là người bạn đồng hành tốt nhất của nỗi buồn tươi đẹp ấy. Khi sự chia ly trở thành một sự thật không thể thay đổi trên không gian vật lý, minh nguyệt lại hoàn thành một sự giao lưu và gửi gắm trên không gian tâm lý. Ai nói minh nguyệt không thể đền bù cho đời người? Vẫn là câu nói ấy, bạn tin tưởng nó, nó sẽ tiếp nhận sự gửi gắm của bạn.
Vẫn là trong bài Bả tửu vấn nguyệt, Lý Thái Bạch nói rất hay: "Nhân phàn minh nguyệt bất khả đắc, nguyệt hành khước dữ nhân tương tùy." Đối với nhà thơ có vầng minh nguyệt trong tim này, minh nguyệt chưa từng rời xa. Lúc tiễn Vương Xương Linh rời đi, Lý Bạch ân cần gửi gắm: "Ngã ký sầu tâm dữ minh nguyệt, tùy phong trực đáo Dạ Lang tây." Tấm lòng tựa minh nguyệt, đuổi theo chân trời, theo sát góc bể, suốt đời chiếu rọi.
Mỗi người đều có một vùng ánh trăng mà mình sẵn lòng nhìn ngắm, đối với mỗi con người cụ thể mà nói, nhiệt độ của ánh trăng, hình dáng của mặt trăng, biểu cảm của ánh trăng, đều không giống nhau.
Sách Cổ thi thập cửu thủ viết: "Minh nguyệt hà giao giao, chiếu ngã la sàng vi. Ưu sầu bất năng mị, lả y khởi bồi hồi." Nhân vật chính trong bài thơ là một người phụ nữ đắm chìm trong nỗi nhớ nhung, minh nguyệt trong lòng nàng thật tinh tế. Còn đối với Lý Bạch — kẻ yêu mặt trăng này, bạn có thể tưởng tượng mặt trăng đối với ông rộng lớn nhường nào không?
Minh nguyệt xuất Thiên Sơn, thương mang vân hải gian.
Trường phong kỷ vạn lý, xuy độ Ngọc Môn quan.
Đây là vầng minh nguyệt hào hùng trong bài Quan sơn nguyệt của Lý Bạch.
Còn trong mắt Đỗ Phủ, minh nguyệt lại khác với trong mắt Lý Bạch. Chính sự "khác biệt" này, mới khiến vầng minh nguyệt ngàn đời, chiếu rọi muôn vàn thi tình:
Thanh thu mạc phủ tỉnh ngô hàn,
Độc túc giang thành lạp chúc tàn.
Vĩnh dạ giác thanh bi tự ngữ,
Trung thiên nguyệt sắc hảo thùy khán?
Đây là minh nguyệt được Đỗ Phủ miêu tả trong bài thơ Túc phủ khi ông lang thang kẹt lại đất Thục lúc tuổi già. Lắng nghe tiếng tù và thê lương giữa đêm sâu, nhà thơ khơi gợi tâm sự, lẩm bẩm tự nói một mình. Ánh trăng tĩnh mịch đẹp đẽ nhường ấy, nhưng ánh trăng thế này, có ai đang thưởng lãm? Có ai là tri âm của ông, thấu hiểu tâm sự của ông, tâm điểm tương thông với ông? "Phong trần nhẩm nhiễm âm thư tuyệt, quan tái tiêu điều hành lộ nan. Dĩ nhẫn linh đinh thập niên sự, cưỡng di dịch tức nhất chi an." Ông phiêu dạt bên ngoài đã nhiều năm, bặt vô âm tín với quê nhà từ lâu, đường về nhà rất khó đi, đường tiến bước cũng tương tự khó khăn, nơi đây chỉ là một chốn dung thân tạm bợ, tương lai của ông lại ở phương nào? Ánh trăng không lời, lặng lẽ bầu bạn.
Khuyết nguyệt nải sơ đồng, lậu đoạn nhân sơ tĩnh. Thùy kiến u nhân độc vãng lai, phiêu miểu cô hồng ảnh.?? Kinh khởi khước hồi đầu, hữu hận vô nhân tỉnh. Giản tiệt hàn chi bất khẳng tịch, tịch mịch sa châu lãnh.
Đỗ Phủ tự nói một mình dưới ánh trăng, Tô Đông Soa một mình đi lại dưới ánh trăng. Đông Phu cư sĩ chìm nổi suốt cuộc đời giữa các cuộc tranh chấp đảng phái mới và cũ, bị giáng chức làm Đoàn luyện phu sử Hoàng Châu, gò bó mòn mỏi những tháng năm ở một nơi nhỏ bé, tâm sự ngổn ngang, cũng từng vào những đêm trăng khuyết, đêm không thể chợp mắt, nhìn thấy "khuyết nguyệt quải sơ đồng", nghe thấy "lậu đoạn nhân sơ tĩnh", cảm thán bản thân cô độc một mình, giống như con ngỗng trời lạc đàn, khổ sở tìm kiếm chốn an thân lập mệnh. Những đêm như thế, ánh trăng dù có khuyết thiếu, ánh sáng trong vắt vẫn còn đó; cuộc đời dù có tiếc nuối, sự kiên trì vẫn không đổi. Nét ngạo nghễ chọn lựa khắp cành cây khô không chịu đậu ấy ánh chiếu lẫn nhau với vầng trăng lạnh, bãi cát tịch mịch, danh sĩ không hối hận.
Đương nhiên, ánh trăng cũng có một phần hào hùng nhiệt liệt! Nhạc Phi trong bài Mãn giang hồng nhìn lại cuộc đời mình, để lại câu thơ thiên cổ: "Tam thập công danh trần dữ thổ, bát thiên lý lộ vân dữ nguyệt." Mây và trăng đã chứng kiến cuộc đời của một anh hùng, thắp sáng tâm nguyện của một anh hùng. Giữa chốn giang sơn xã tắc đảo điên chao đảo, tướng quân chinh chiến sa trường, bầu bạn với ông lúc tóc dựng ngược dựa lan can kiêu ngạo, bầu bạn với ông lúc đói ăn thịt giặc rợ khát uống máu Hung Nô, chính là "bát thiên lý lộ vân dữ nguyệt" này. Minh nguyệt chiếu rọi trách nhiệm trước khi qua đời của anh hùng, minh nguyệt cũng rửa sạch thanh danh sau khi qua đời của hào kiệt.
Mỗi sinh mạng đều có một vầng minh nguyệt của riêng mình
Phủi đi sự uyển chuyển của Hằng Nga, sự xum xuê của bóng quế, chúng ta vẫn không khỏi đặt câu hỏi, rốt cuộc thế nào mới là chân diện mục của một vầng minh nguyệt?
“Sự khổ tự khán minh nguyệt khổ, nhân sầu bất thị nguyệt hoa sầu.” Có phải mặt trăng thực sự mang sầu mang hận ư? Gió hoa tuyết nguyệt, vốn dĩ không phải là thứ để điểm xuyết cho cuộc đời của những kẻ hữu tình, cũng không phải là đề tài bàn tán sau bữa cơm trà nước, chúng là những yếu tố tình cảm không thể thiếu khi vượt qua năm tháng, một con người thực sự muốn trò chuyện với minh nguyệt, minh nguyệt sẽ không rời không bỏ.
Lý Bạch yêu minh nguyệt đến thế, cuộc giao lưu nào ông có thể hoàn thành ở trong minh nguyệt rốt cuộc là gì? Chúng ta hãy nhìn vào bài Nguyệt hạ độc chước quen thuộc từ nhỏ.
Hoa gian nhất hồ tửu, độc chước vô tương thân.
Cử bôi yểm minh nguyệt, đối ảnh thành tam nhân.
Nguyệt ký bất giải ẩm, ảnh đồ tùy ngã thân.
Tạm bạn nguyệt tương ảnh, hành lạc tu cập xuân.
Ngã ca nguyệt bồi hồi, ngã vũ ảnh linh loạn.
Tỉnh thời đồng giao hoan, tửu hậu các phân tán.
Vĩnh kết vô tình du, tương kỳ miểu vân hán.
Lý Bạch hào phóng bay bổng, không phải là không có những nỗi buồn và sự cô đơn của chính mình, ông cũng từng có lúc “hoa gian nhất hồ tửu, độc chước vô tương thân”, nhưng điểm vĩ đại của ông nằm ở chỗ: Trong khoảnh khắc cô đơn ấy, ông có thể ngây thơ nâng chén, đưa ra lời mời gọi với minh nguyệt. Mà để đáp lại lời mời ngây thơ này của ông, minh nguyệt càng lúc càng sáng ngời, ánh trăng tuôn chảy, hắt xuống mặt đất, phác họa nên cái bóng uyển chuyển của ông, người, trăng, ánh sáng và bóng tối, phản chiếu lẫn nhau. Lý Bạch không còn cô độc một mình nữa. Đương nhiên, không phải Lý Bạch không hiểu: Mặt trăng hóa ra thực sự không biết uống rượu ư, nó chỉ tạo ra một cái bóng đi theo bầu bạn với ta một cách vô ích mà thôi. Nhưng, điều đó thì có hề gì! Tạm thời cứ thế đã! Đã có minh nguyệt và bóng dáng bầu bạn rồi, ta thực sự không cô đơn nữa, hãy để ta được uống say sưa một trận thỏa thích trong mùa xuân này đi! Bạn xem, ta hát, mặt trăng nhảy nhót theo nhịp điệu tiếng hát; ta múa, cái bóng cố gắng theo kịp sự dập dềnh của dáng múa; ta say, cái bóng cũng mang một vẻ hỗn loạn ngây thơ say đắm. Lúc tỉnh táo, ta, mặt trăng và bóng dáng vui vẻ nâng chén. Còn bây giờ đã say rồi, chúng ta hãy chia tay nhau thôi, đi lang thang khắp chân trời góc bể, đi ngao du tứ phương — chúng ta hẹn ước, mãi mãi không rời xa, rồi sẽ có một ngày, hội ngộ ở tận cùng của những con sóng mây mịt mờ.
Sự tín nhiệm của Lý Bạch ngây thơ đối với minh nguyệt mạnh hơn người khác rất nhiều, cho nên minh nguyệt cũng vô cùng sủng ái vị thi tiên này.
Mọi sự giao lưu, mọi sự tín nhiệm đều là tương hỗ, hẹn ước giữa người với người là thế, hẹn ước giữa người với minh nguyệt cũng là thế. Vầng minh nguyệt này từ Lý Bạch thời nhà Đường, cứ thế lưu chuyển cho đến Trương Hiếu Tường thời Nam Tống. Trương Hiếu Tường làm tri phủ ở Lĩnh Nam một năm, bị lời sàm ngôn ly giận, bị giáng chức trở về phương Bắc, trên đường đi ngang qua hồ Động Đình, đúng dịp Trung thu. “Động Đình thanh thảo, cận trung thu, cánh vô nhất điểm phong sắc.” Hồ Động Đình trong mắt Trương Hiếu Tường, sóng nước không dấy lên, bình lặng tĩnh mịch. Kỳ thực vào dịp Trung thu, mặt hồ Động Đình chắc chắn là trong trẻo như thế, hoàn toàn không có một chút vết tích gió nào sao? Mạnh Hạo Nhiên viết về hồ Động Đình: “Bát nguyệt hồ thủy bình, hàm hư hỗn thái khí. Khí chưng Vân Mộng trạch, ba hảm Nhạc Dương thành.” Viết cũng là tháng tám. Tại sao lại là “ba hảm Nhạc Dương thành”? Tuyệt đối không phải hoàn toàn không có vết tích gió. Rốt cuộc là gió động, phờ phất động, hay là tâm động? Nếu lòng người tĩnh lặng, mặt nước trước mắt hoàn toàn có thể “cánh vô nhất điểm phong sắc”. Với sự thản nhiên như thế, trên mặt hồ Động Đình mênh mông, một chiếc thuyền con không hề cảm thấy cô đơn, chỉ cảm thấy một sự khoáng đạt làm say đắm lòng người khi dung hòa với đất trời. “Ngọc giám quỳnh điền tam vạn khoảnh, trác ngã phiến châu nhất diệp”, mặt hồ xanh biếc tựa như chiếc gương làm bằng ngọc, rộng lớn ba vạn khoảnh, chỉ có chiếc thuyền con này của ta, ta tự do biết bao. Bầu trời tự do này, cõi lòng tự do này, có thể nhìn thấy “tố nguyệt phân huy, minh hà cộng ảnh, biểu lý câu thanh triệt”, hồ Động Đình dung hòa giữa nước và trời trong trẻo sáng ngời nhường ấy — dải ngân hà và trăng trắng trên bầu trời, làn nước hồ Động Đình dưới mặt đất, trái tim nhà thơ há chẳng phải cũng như vậy sao? Khoảnh khắc ấy, trăng sáng ngân hà, ánh sáng chiếu rọi khắp nơi, phản chiếu tâm hồn thản nhiên, trong ngoài một màu thanh triệt. Niềm vui hòa hợp tâm ý ấy, “ưu nhiên tâm hội, diệu xứ nan dữ quân thuyết.” Một kẻ đang trên con đường bị giáng chức lại tình cờ gặp Trung thu, không có tiếng khóc đấm ngực dậm chân, không có nỗi bi thán oán trách đất trời, chỉ có niềm vui hòa làm một với đất trời, chỉ có sự lĩnh hội thản nhiên khi minh nguyệt đi vào lòng. Sự vi diệu này, khó mà truyền đạt bằng ngôn ngữ. Nghìn năm sau, thơ từ của ông ánh chiếu hào quang ánh trăng, chúng ta liệu có thể ưu nhiên tâm hội không?
Lại quay đầu nhìn lại Trương Hiếu Tường năm xưa đã khó khăn nhường nào. “Ứng niệm Lĩnh biểu kinh niên”, ở lại nơi khỉ ho cò gáy Lĩnh Nam một năm, tuy bị lời sàm ngôn ly giận, nhưng ta rất rõ nội tâm của mình: “Cô quang tự chiếu, can đảm giai băng tuyết.” Minh nguyệt, chiếu rọi tâm hồn ta, phổi gan can đảm, trong sạch tựa băng tuyết. Điều này khiến chúng ta nhớ đến một câu thơ khác: “Nhất phiến băng tâm tại ngọc hồ.” Một con người đàng hoàng thẳng thắn, hành vi rạng rỡ, bản tính cao quý, đương nhiên sẽ được thanh thản tự tại. Cho nên Trương Hiếu Tường nói: “Đoản phát tiêu sơ khâm tụ lãnh, ổn phiếm thương minh không khoát.” Ta một mình ở đây, tuy cái lạnh mùa thu thấm đẫm da thịt, nhưng ta vẫn vững vàng bơi thuyền trên hồ, dung hòa với đất trời trên mặt hồ khoáng đạt, hoàn toàn không có oán hờn. Trung thu là tết đoàn viên của người Trung Quốc, mỗi dịp tết đến lại càng nhớ người thân, Trương Hiếu Tường bị giáng chức trở về triều, ai mới là người thân của ông, ai uống rượu cùng ông trong ngày lễ? Ông ngẩng đầu nhìn thấy hình dáng chòm Bắc Đẩu tựa như một chiếc thìa lớn, cúi đầu nhìn thấy nước Tây Giang, ông nói “tận hấp Tây Giang, tế Chân Bắc Đẩu, vạn tượng vi tân khách”. Vậy thì ta sẽ dùng chiếc thìa lớn này, múc cạn nước Tây Giang, mời rượu khắp non sông, vạn vật tự nhiên đều là khách quý trên bàn của ta. Khoảnh khắc ấy, “khấu huyên độc tiếu, bất tri kim tịch hà tịch.” Một khoảnh khắc như thế, trời trong trăng sáng, sinh mạng mênh mông, giữa bầu trời trong và làn nước biếc, ta gõ mạn thuyền cất tiếng ngâm dài, hòa làm một với đất trời, vui cùng vạn vật, niềm vui này lớn biết bao, “bất tri kim tịch hà tịch”.
Sở dĩ tôi đặc biệt thích bài từ này, là vì nó viết ra trong sinh mạng chúng ta, việc thấu hiểu mối liên hệ giữa minh nguyệt và bản thân, có thể khiến bạn sở hữu một cảnh giới như thế nào.
Con người sống ở cõi đời này, có duyên với con người, có duyên với non nước, và tương tự cũng có duyên với nhật nguyệt. Một người thực sự hiểu minh nguyệt, yêu minh nguyệt, minh nguyệt sẽ biến thành chỗ dựa của niềm tin. Bất kể cấp trên hay đồng nghiệp trong công việc có chê bai hạ thấp bạn, bất kể người ngoài có không hiểu bạn, “cô quang tự chiếu, can đảm giai băng tuyết”, minh nguyệt vĩnh viễn không phản bội, có thể chiếu ra sự khoáng đạt và thản nhiên trong trái tim bạn. Bất kể những người khác đều rời bỏ bạn, bạn cô đơn, cũng có thể hẹn ước với minh nguyệt giữa khóm hoa vừa ca vừa múa, “ngã ca nguyệt bồi hồi, ngã vũ ảnh linh loạn”, minh nguyệt chính là tri âm của bạn, cũng là bạn nhảy của bạn. Khi bạn sẵn lòng trao phó bản thân cho minh nguyệt, minh nguyệt nhất định sẽ tiếp nhận. Sự kỳ vọng giữa người với người, đôi khi sẽ phụ lòng nhau, nhưng minh nguyệt vẫn luôn ở đó, không rời không bỏ. Cho nên, học cách gặp gỡ minh nguyệt, thấu hiểu minh nguyệt, để ánh trăng chiếu rọi sinh mạng, đó là một quá trình trưởng thành.
Trong "Ngũ Đăng Hội Nguyên" có một câu nói rất hay: "Mãn thuyền không tải nguyệt minh quy" (Thuyền đầy khoang chở trăng sáng trở về). Nếu như chúng ta chèo một con thuyền, thoạt nhìn thì trống không, nhưng đồng thời lại vô cùng viên mãn, điều này gọi là "thuyền đầy mà trống không". Thuyền đầy trống không thì chở cái gì? Bạn chỉ có thể chở được một thứ, đó chính là ánh trăng.
Bài thơ này có tựa đề là "Tụng điếu giả" (Ca ngợi người câu cá), người câu cá không chở cá về nhà, mà lại chở ánh trăng vào khoang thuyền, bạn không nhìn thấy, nhưng lại biết được sự viên mãn của nó. Có những lúc, sự trưởng thành trong sinh mệnh của chúng ta cũng là như vậy. Trải qua bao năm tháng, chúng ta tích lũy rất nhiều danh hiệu trên danh thiếp, tích lũy rất nhiều tài sản trong thẻ lương, tích lũy rất nhiều bạn bè trong các mối quan hệ xã giao, và cả những người thân yêu bên cạnh. Tất cả những thành tựu ấy đều là thứ có thể nhìn thấy được. Thế nhưng, tài sản vô hình, chúng ta đã tích lũy được bao nhiêu?
Một sinh mệnh quá ư sung túc và viên mãn, việc chừa lại khoảng trắng cũng là một nét thanh tao linh động, cảnh tượng thuyền đầy khoang chở trăng sáng ấy, có lẽ còn đẹp đẽ hơn nhiều. Nếu có thể thấu hiểu tất cả những điều này của ánh trăng, thì quả thực đúng như lời thi tăng Hàn Sơn từng nói: "Viên mãn quang hoa bất ma oánh, nải tại thanh thiên thị ngã tâm" (Ánh sáng tròn đầy chẳng cần mài giũa, treo tận trời xanh chính là tâm ta).
Vầng hào quang tròn đầy, không mảy may tổn hại ấy treo lơ lửng trên bầu trời, bạn gọi đó là ánh trăng sao? Không phải. Ta nói cho bạn biết, đó chính là tâm hồn của ta.
Mỗi sinh mệnh đều có một vầng trăng sáng của riêng mình, mỗi sinh mệnh đều có những lúc hợp tan tròn khuyết. Ánh trăng chiếu rọi nỗi sầu ly biệt và hận ý chia xa của chúng ta, nhưng Âu Dương Tu nói rất hay: "Nhân sinh tự thị tình si, thử hận bất quan phong dữ nguyệt" (Đời người vốn dĩ si tình, mối hận này chẳng liên quan gì đến gió và trăng).
Đời người đa tình, nào có can chi đến gió trăng, gió trăng chỉ là thứ gửi gắm tâm tư, nỗi niềm ly biệt của chúng ta, mang lại cho chúng ta một chốn bình yên, một nơi nương tựa cho tâm hồn. Hình ảnh ánh trăng treo cao trên vòm trời thơ ca, người Trung Quốc từ xưa đến nay vẫn luôn giữ gìn một sự cuồng nhiệt dịu dàng đối với nó, bởi vì nó rất công bằng với mỗi chúng ta, thấm sâu vào tim gan, trở thành chất thơ đồng hành vĩnh cửu trong sinh mệnh chúng ta.
