“Mục tiêu cho phép bạn điều khiển hướng đi theo hướng có lợi cho mình.”
- Brian Tracy
Cũng như giao tiếp, thuyết trình là một hoạt động có mục đích và luôn được thực hiện giữa người với người. Vì thế, để thuyết trình hiệu quả, chúng ta cần xác định mục đích tối thượng của bài thuyết trình. Bên cạnh đó, người thuyết trình cũng cần hiểu rõ khán giả của mình để từ đó chuẩn bị nội dung và cách thức thuyết trình phù hợp. Vì tính chất quan trọng của hai hoạt động này, tiếp theo, tôi sẽ hướng dẫn bạn các bước đơn giản để xác định mục đích thuyết trình và phân tích khán giả.
Xác định mục đích thuyết trình
Mọi hoạt động của con người đều có mục đích rõ ràng và thuyết trình là một trong số đó. Đôi khi chúng ta hành động một cách tự phát vì nghĩ rằng hành động đó là cần thiết. Trong tình huống này, tiềm thức của chúng ta đã hoạch định sẵn mục đích cho hành động. Chúng ta không suy nghĩ về nó nhưng nó vẫn ở sẵn đâu đó trong tâm trí chúng ta. Một anh chàng nọ đang băng qua đường thì một chiếc xe lao tới. Anh ta chẳng kịp nghĩ gì, mà chỉ vội nhảy sang một bên để tránh chiếc xe. Hành động mang tính phản xạ này có mục đích rất rõ ràng. Nó giúp anh ta tránh được một tai nạn chết người. Tuy nhiên, trong những trường hợp khác, chúng ta lại cần suy nghĩ kỹ càng và liệt kê các mục đích một cách cụ thể. Đó thường là những tình huống phức tạp mà trong đó để đạt được mục đích, bạn cần thực hiện một chuỗi hoặc nhiều hoạt động song song. Việc viết mục đích ra sẽ giúp bạn chuẩn bị các hoạt động hướng đến việc hoàn thành mục đích đó.
Thuyết trình cũng là một trong những trường hợp như thế. Và để thuyết trình hiệu quả, bạn cần xác định rõ mục đích thuyết trình, cấu trúc, nội dung cũng như các hoạt động theo đó. Nếu không xác định rõ những yếu tố này, rất nhiều khả năng bài thuyết trình của bạn sẽ không đạt được kết quả như mong đợi. Bạn có thể nghĩ rằng bài thuyết trình của mình chỉ là một bài chia sẻ đơn giản, tuy nhiên dù đơn giản hay phức tạp thì thông thường, một bài thuyết trình sẽ phải đáp ứng một hoặc nhiều mục đích dưới đây (vì đây là cuốn sách về Bản đồ tư duy nên tôi sẽ áp dụng cách trình bày bằng Bản đồ tư duy xuyên suốt cuốn sách này).
Thuyết trình có thể hướng đến mục đích giáo dục hay chuyển tải thông tin nào đó đến người nghe. Ví dụ, tôi thuyết trình về chủ đề Quản lý thời gian trước mười khán giả. Mục đích chính của tôi là mang kiến thức và thông tin về chủ đề trên đến các khán giả của mình.
Thuyết trình cũng có thể hướng đến mục tiêu thuyết phục thính giả tin một ý tưởng hoặc thông tin nào đó. Nếu đang trình bày một bài nói với mục đích thuyết phục người nghe (và cũng là khách hàng mục tiêu của mình) mua sản phẩm, tôi đang thuyết trình với mục đích thuyết phục.
Cuối cùng, thuyết trình cũng có thể hướng đến mục đích giải trí. Màn độc thoại của các diễn viên hài là một trong những ví dụ tiêu biểu cho mục đích thuyết trình này.
Mục đích của một bài thuyết trình sẽ tùy thuộc vào từng hoàn cảnh. Tuy nhiên, luôn có hai loại mục đích: mục đích tối thượng và mục đích phụ. Mục đích tối thượng là điều chúng ta khao khát và mong muốn đạt được nhất. Đó là kết quả mà nếu không đạt được thì mọi hoạt động trong quá trình thuyết trình của chúng ta sẽ trở nên vô ích hoặc chúng ta chỉ đạt được rất ít hiệu quả mong đợi. Bạn cần xác định rõ mục đích tối thượng của bài thuyết trình của bạn. Trong ví dụ về giảng dạy kỹ năng Quản lý thời gian ở trên, tôi có thể xen vào đó mục đích giải trí cho các khán giả của mình. Việc tạo ra một bầu không khí có tính giải trí có thể giúp tôi trình bày bài nói của mình tốt hơn nhưng đó không phải là mục đích tối thượng của tôi. Vì tầm quan trọng của việc xác định các loại mục đích, dưới đây tôi sẽ hướng dẫn bạn những bước xác định mục đích thuyết trình bằng Bản đồ tư duy. Việc xác định các mục đích ở đây không đơn giản chỉ là đặt ra câu hỏi “Liệu tôi đang thuyết trình với mục đích giáo dục, thông tin, thuyết phục hay giải trí?” mà phải xác định chi tiết và mô tả mục đích tối thượng-phụ cụ thể nhằm tạo điều kiện thuận tiện cho việc chuẩn bị và tiến hành thuyết trình.
Đầu tiên, để xác định các mục đích của mình, bạn cần điền các câu trả lời cần thiết trong Bản đồ tư duy sau.
Có hai nhánh trong bản đồ trên. Tại nhánh chính, bạn sẽ điền vào mục đích tối thượng của mình. Ở nhánh phụ, bạn sẽ điền những mục đích phụ. Để xác định đâu là mục đích tối thượng và đâu là mục đích phụ, bạn cần trả lời ba câu hỏi sau:
1. Rốt cuộc tôi muốn đạt được điều gì từ bài thuyết trình của mình? (chỉ một mục đích duy nhất)
2. Ngoài mục đích trên, tôi còn muốn đạt được những gì nữa?
3. Tôi có sẵn sàng đánh đổi mục đích ở câu hỏi 2 với mục đích ở câu hỏi 1 hay không?
Câu hỏi 1 giúp tôi xác định mục đích tối thượng. Câu 2 giúp tôi xác định những mục đích phụ. Câu 3 giúp tôi kiểm tra lại xem thực sự đáp án ở câu 1 và 2 có chính xác hay chưa. Trong nhiều trường hợp, sau khi trả lời câu 3, chúng ta thấy rằng đáp án ở câu 1 và 2 không phải là thứ chúng ta thật sự mong muốn. Trong trường hợp đó, bạn trả lời lại cả 3 câu hỏi. Nguyên tắc sẽ là mục đích tối thượng không thể bị đánh đổi. Hãy nhớ kỹ điều này khi trả lời ba câu hỏi. Tôi sẽ sử dụng tình huống thuyết trình sau để hướng dẫn bạn cách xác định mục đích thuyết trình.
“Một giáo sư đang chuẩn bị bài giảng môn Kinh tế học. Vì đây là buổi dạy đầu tiên của vị giáo sư, nên ông cần khiến sinh viên quan tâm đến bài giảng của mình. Kinh tế học có vẻ là một chủ đề khá khó nhằn và không hấp dẫn với nhiều sinh viên. Do vậy, vị giáo sư đang đau đầu tìm cách truyền tải nội dung hiệu quả nhưng thú vị nhất. Hãy giúp giáo sư xác định đâu là mục đích của buổi dạy đầu tiên.”
Ở vị trí giáo sư, tôi sẽ trả lời các câu hỏi sau để xác định mục đích của buổi dạy đầu tiên.
Tôi sẽ trình bày vắn tắt nội dung các trả lời bằng Bản đồ tư duy dưới đây.
Mục đích tối thượng trong buổi dạy đầu tiên của vị giáo sư là thuyết phục sinh viên rằng Kinh tế học là một chủ đề hấp dẫn và hữu ích. Từ đó, trong những buổi học sau, sinh viên sẽ đến lớp đầy đủ hoặc chú tâm nghe giảng hơn. Sinh viên cũng cho rằng Kinh tế học là một chủ đề khó nhằn. Vì thế mục đích phụ của buổi dạy đầu tiên là khiến buổi học thú vị và dễ tiếp thu hơn. Tôi có thể không khiến sinh viên cảm thấy buổi học thú vị và dễ tiếp thu nhưng chắc chắn phải thuyết phục chúng tin vào sự hấp dẫn và lợi ích của chủ đề Kinh tế học.
Khi chuẩn bị bài thuyết trình, chúng ta hoàn toàn có thể cân nhắc giảm bớt các hoạt động phục vụ những mục đích phụ nếu chúng ảnh hưởng đến việc đạt được hiệu quả mong đợi ở mục đích tối thượng. Nhiều người không nắm vững hay thực hiện đúng nguyên tắc này khi thuyết trình. Tôi đã từng tham dự những lớp học với không khí rất vui vẻ (thứ được cho là sẽ mang lại hiệu quả học tập tốt mặc dù thực tế là ngược lại) nhưng không hiệu quả về mặt truyền đạt kiến thức. Người dạy đã quá chú tâm vào mục đích giải trí bằng những câu chuyện khiến người nghe bật cười mà quên mất mục đích tối thượng của mình là gì.
Việc xác định mục đích thuyết trình không hề khó. Tới đây, sau khi đã có được mục đích tối thượng và những mục đích phụ cụ thể cho buổi thuyết trình, chúng ta sẽ đi sâu vào phân tích khán giả.
Phân tích khán giả
Giao tiếp là quá trình truyền tải thông điệp giữa người gửi và người nhận. Thuyết trình cũng là một dạng giao tiếp do đó nó cũng sở hữu những đặc tính này. Tuy nhiên, trong thuyết trình, người thuyết trình sẽ phải truyền tải thông điệp đến nhiều khán giả khác nhau. Việc có nhiều khán giả lắng nghe buổi thuyết trình sẽ tạo ra nhiều khó khăn trong việc thu hút và làm hài lòng tất cả khán giả. Phân tích khán giả là một công việc quan trọng mà bạn phải làm để đảm bảo nội dung và cách thức thuyết trình phản ánh đúng kỳ vọng của người nghe. Nếu bạn không thực hiện việc này một cách nghiêm túc và kỹ lưỡng, bài thuyết trình của bạn vẫn được hoàn thành suôn sẻ nhưng hiệu ứng mang lại sẽ không cao.
Có thể bạn đã không ít lần chứng kiến cảnh một người nói chuyện bằng những ngôn từ quá cao siêu khiến người khác không thể hiểu nổi. Hoặc ngược lại, nếu người đó dùng ngôn từ quá bình dân hay dung tục trong một khung cảnh trịnh trọng với những người có học thức thì anh ta cũng sẽ khiến người nghe mất cảm tình. Đó là những ví dụ về việc không cân nhắc tìm hiểu khán giả kỹ lưỡng. Bên cạnh đó, nói những điều khán giả không muốn nghe là một sai lầm. Tôi là người chẳng quan tâm đến những hội thảo làm giàu; vì thế, khi diễn giả của các hội thảo này cố gắng thuyết phục tôi tin vào cách làm giàu của họ, thì dù có cố gắng đến mấy, họ cũng chẳng thu được kết quả gì.
“Nếu người nói đưa ra một thông điệp mà người nghe không thể hiểu, thì ai mới là người cần thay đổi?”
– Khuyết danh
Hiểu rõ những gì khán giả kỳ vọng là điều cực kỳ quan trọng để thuyết trình thành công. Ở bước này, tôi sẽ giới thiệu với bạn một khung phân tích được xây dựng bằng Bản đồ tư duy. Tôi tin rằng nó sẽ giúp bạn phân tích khán giả của mình một cách toàn diện và hiệu quả nhất.
Khung phân tích của tôi gồm ba nhánh chính. Nhánh Quan tâm gồm động lực khiến khán giả có động để đến nghe bạn thuyết trình. Thường thì, khán giả luôn có lý do cụ thể nào đó để đến và nghe bạn nói trong những buổi thuyết trình trước nhiều người. Bạn cần liệt kê những lý do chính mà khán giả mong chờ nhận được từ bạn. Nhánh Danh tính hỗ trợ mô tả những thông tin nhân khẩu học của khán giả – cho bạn biết khán giả có cảm thấy thoải mái hay không với nội dung hay cách trình bày bài thuyết trình của bạn. Trong quá trình thuyết trình, bạn sẽ cần có được cảm tình của người nghe, vì thế, nội dung và phong cách nói phù hợp với văn hóa của khán giả là một điều hết sức quan trọng. Trong khung phân tích trên, tôi đưa ra năm nhánh phụ gồm: tuổi, giới tính, tôn giáo, văn hóa và trình độ học thức. Tuy nhiên, bạn có thể thêm vào những nhánh con khác để phản ánh đầy đủ hơn các đặc tính của khán giả. Ở nhánh Kỳ vọng, bạn mô tả cụ thể tất cả những mong muốn của khán giả về bạn. Nhánh Kỳ vọng có hai nhánh phụ: nội dung và trình bày. Đúng như tên gọi, nhánh nội dung sẽ là những nội dung và chi tiết chính mà khán giả mong muốn lắng nghe. Nhánh trình bày sẽ là phong cách trình bày được khán giả mong đợi.
Đến đây, chúng ta hãy dừng lại một chút để thảo luận một vấn đề ngoài lề nhưng không kém phần quan trọng. Chuyện gì sẽ xảy ra nếu các kỳ vọng của khán giả trái với mục đích của bạn. Ví dụ, khán giả của bạn là các sinh viên đang muốn có được những lời khuyên về nghề nghiệp, trong khi mục đích thuyết trình của bạn là thuyết phục sinh viên mua sản phẩm. Vấn đề này xảy ra do những sai lầm ở khâu xác định khán giả mục tiêu. Bạn phải truyền tải rõ ràng mục đích của mình để hạn chế tối đa khoảng cách giữa kỳ vọng của khán giả và mục đích cũng như mong muốn của bạn.
Kể cả nếu không gặp phải vấn đề này, bạn vẫn cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng các mối quan tâm của khán giả mục tiêu để đảm bảo rằng ít nhất bài thuyết trình của mình cũng đáp ứng được hầu hết các kỳ vọng chính của nhóm khán giả này. Với khung phân tích trên, tôi sẽ sử dụng tình huống dưới đây để minh họa cho bước phân tích khán giả.
“Tôi là một quản lý của một công ty của Mỹ đang ở trong tình trạng khó khăn. Doanh thu sụt giảm mạnh trong năm vừa qua vì có một đối thủ mới vừa xuất hiện dẫn đến môi trường cạnh tranh trở nên gay gắt hơn. Tôi sẽ có một buổi thuyết trình trước ban giám đốc về kế hoạch marketing cho công ty trong năm tiếp theo vào thứ Năm tuần tới. Vậy các khán giả sắp tới của tôi kỳ vọng những gì?”
Sử dụng khung phân tích kỳ vọng vào tình huống trên, tôi sẽ có kết quả như sau:
Chúng ta thấy rằng mối Quan tâm lớn nhất của ban lãnh đạo công ty là giải pháp tăng doanh số của công ty. Tiếp đến, khi phân tích những thông tin nhân khẩu học các thành viên ban lãnh đạo trong nhánh Danh tính, tôi thấy có một số điểm cần lưu ý sau. Đầu tiên, những người này nằm trong nhóm 40-50 tuổi. Vì tôi còn trẻ, do đó những người trong nhóm tuổi này kỳ vọng tôi xưng hô một cách trang trọng thay vì quá gần gũi với họ. Ban lãnh đạo có cả nam lẫn nữ, đặc điểm này chưa cho thấy bất kỳ điểm gì đáng lưu ý trong buổi thuyết trình sắp tới. Về tôn giáo, các thành viên trong ban lãnh đạo công ty tôi đều theo Thiên Chúa giáo trong khi tôi lại không hiểu về nó lắm, do đó cách hay nhất là tránh dùng những ví dụ hay cách thức trình bày liên quan đến tôn giáo này. Nền tảng văn hóa của ban giám đốc là văn hóa Mỹ với phong cách thoải mái, thẳng thắn, ngắn gọn, đi thẳng vào trọng tâm vấn đề. Trình độ học thức ở đây gồm hai yếu tố chính cần cân nhắc. Những thành viên trong ban lãnh đạo đều có trình độ cử nhân trở lên, vì vậy họ có thể kỳ vọng cách trình bày bằng những ngôn ngữ học thuật và mang tính phức tạp nhất định. Khán giả của tôi cũng có thể hiểu các thuật ngữ chuyên ngành về marketing nên tôi hoàn toàn có thể sử dụng chúng. Tiếp theo, với nhánh Kỳ vọng, tôi có các kết quả phân tích sau:
Với nhánh Kỳ vọng, tôi thấy rằng những thành viên trong ban lãnh đạo mong chờ tôi trình bày một kế hoạch marketing với nội dung được chuẩn bị kỹ càng và đầy đủ dữ liệu hỗ trợ. Bên cạnh đó, vì đã có nhiều kế hoạch marketing được trình bày trước đây nên trong lần thuyết trình này, ban lãnh đạo cũng muốn nghe một kế hoạch marketing mang tính đột phá. Về phong cách, vì đây là môi trường doanh nghiệp nên cách trình bày chuyên nghiệp sẽ là lựa chọn tối ưu.
Như vậy, sau khi dùng khung phân tích, tôi đã có được những thông tin về mối quan tâm, danh tính, kỳ vọng nội dung, cách trình bày và phong cách thuyết trình, rất hữu ích trong việc tạo sự thoải mái cho người nghe. Tôi có thể dựa trên những thông tin này để từ đó chuẩn bị bài thuyết trình của mình. Kết quả của khung phân tích trên có vẻ lộn xộn, vì thế, bạn có thể thực hiện một bước trung gian là liệt kê ra tất cả những yếu tố quan trọng về nội dung và phong cách trình bày một lần nữa. Hãy sử dụng bản đồ phân loại gồm hai nhánh Nội dung và Trình bày để liệt kê các kỳ vọng của khán giả nhiều nhất có thể. Với ví dụ trên, tôi có danh sách kỳ vọng như sau:
Bạn sẽ chuẩn bị bài thuyết trình của mình dựa trên những kết quả này nên đương nhiên, bạn cần chuẩn bị nội dung sao cho chúng phù hợp với các kỳ vọng của khán giả. Phong cách trình bày sẽ là thứ bạn cần chuẩn bị xuyên suốt và nhất quán trong cả bài thuyết trình. Bạn cũng cần đảm bảo luôn đáp ứng được các kỳ vọng về ngôn ngữ hay cách thức truyền đạt nội dung. Việc làm đó sẽ giúp đảm bảo việc khán giả luôn cảm thấy hài lòng với phần thuyết trình của bạn.
Trong phần này, tôi chỉ cung cấp cho bạn một khung phân tích dựa trên Bản đồ tư duy. Nhưng khung phân tích này sẽ là công cụ tuyệt vời giúp bạn có thể viết ra những thông tin về khán giả một cách rõ ràng và trực quan nhằm truyền tải nội dung thuyết trình hiệu quả. Để có thể điền đầy đủ các thông tin vào chỗ trống, bạn cần hiểu rõ khán giả và kinh nghiệm sử dụng khung phân tích. Theo tôi, nếu chưa hiểu rõ khán giả của mình, bạn hãy thu thập thông tin về họ qua những người khác hoặc trực tiếp hỏi họ. Hãy sử dụng khung phân tích của tôi để xây dựng một danh sách thông tin cần thu thập. Và đừng quên sử dụng khung phân tích này càng nhiều càng tốt, ngay cả trong những bài thuyết trình mà bạn nghĩ rằng đơn giản nhất để tạo thói quen và kinh nghiệm.
“Cách điều chỉnh bài thuyết trình đơn giản nhất là gọi điện trước cho một số khán giả và hỏi họ xem họ kỳ vọng những gì ở bài nói của bạn và tại sao. Sau đó trích dẫn câu nói của họ trong bài thuyết trình.”
– Alan Pease
Tóm tắt bước 1:
Bước đầu tiên cần phải làm là xác định Mục đích thuyết trình:
+ Có ba mục đích tổng quát: giáo dục hoặc thông tin, thuyết phục và giải trí. Mọi hoạt động thuyết trình của bạn phải xoay quanh ba mục đích này.
+ Phân biệt giữa mục đích phụ và mục đích tối thượng: Mục đích tối thượng là thứ không thể được đánh đổi. Có thể có hoặc không có mục đích phụ nhưng tốt hơn là nên có.
Sau khi xác định mục tiêu, chúng ta sẽ Phân tích khán giả nhằm tìm ra các kỳ vọng của khán giả về nội dung và phong cách trình bày:
+ Sử dụng khung phân tích gồm ba nhánh lớn Quan tâm, Kỳ vọng và Danh tính.
+ Sau phân tích, hãy sắp xếp các kết quả kỳ vọng vào Bản đồ tư duy với hai nhánh Nội dung và Trình bày.
Kết quả cuối cùng là một Bản đồ tư duy dựa theo kỳ vọng của khán giả.