Hàng mấy thế kỷ dài, kể từ đời nhà Lý cho đến đời Trần, là giai đoạn cực thịnh của nền Phật giáo Đại Việt. Đã có lúc, hơn nửa số nam nhân cả nước đều làm… sư, và chùa chiền thì đâu đâu cũng thấy mọc lên, nên mới có câu “Đất vua chùa làng” là vậy. Sở dĩ đạo Phật đạt đến sự phát triển tột bực này vì thời bấy giờ, từ vua quan trong triều cho đến chúng dân ngoài đời, ai ai cũng sùng bái Phật pháp cả.

Trở thành truyền thống, các vị vua khi về già, thường nhường ngôi lại cho Thái tử kế vị, rồi… bỏ đi tu, có khi còn là Tổ của một thiền phái nữa đó.

Còn các tăng già, đại sư rất có vị thế trong triều đình, có vị được phong làm Quốc sư, cùng nghị sự việc nước với vua quan, và ý kiến của họ thường được trọng dụng.

Nên chi, người có xuất thân tu học, sẽ dễ được chấm lấy khi triều đình tuyển chọn nhân tài.

Thời đó, Nho giáo đã truyền bá rộng rãi, các khoa thi đã mở nhưng chưa có thông lệ định kỳ, lúc quốc gia cần thì tổ chức thi năm một, lúc không cần thì cả chục năm cũng chưa có khoa nào… và, để được học cũng không phải chuyện dễ: ngoại trừ Thái học viện ở kinh thành dành cho con em vua quan, lác đác một vài trường tư thục của các bậc danh nho khoa bảng, ở thôn quê hầu như chẳng có trường lớp chi cả. Nhà giàu có thì rước thầy đồ về dạy con mình, còn nhà nghèo thì xem như… không biết chữ!

Tuy nhiên, cũng có những trường hợp ngoại lệ tốt đẹp vô cùng: đó là những nhà nghèo quá không nuôi nổi con thì đem cho chùa quách! Hoặc có thể nói… nhờ chùa nuôi nấng hộ. Và nhà chùa cũng sẵn sàng mở rộng vòng tay nhân ái từ bi đón nhận, nuôi cho ăn học. (Truyền thống nhân đạo này đến nay vẫn tồn tại đấy bạn ạ, đó là những chùa có nhà từ thiện, nuôi dạy trẻ em cơ nhỡ).

Trạng Nguyễn Hiền của chúng ta, chính là xuất thân từ đấy…

Ở thôn Dương A này[1] cha mẹ của Hiền tuy làm nông mà không có ruộng, họ phải cày thuê cuốc mướn quanh năm để kiếm sống, nhưng vẫn luôn cơm không đủ ăn áo không đủ mặc. Từ khi có thêm cậu con (Nguyễn Hiền), gia cảnh càng túng bấn hơn, làm thì cật lực mà nghèo lại nghèo thêm. Chỉ có Hiền là… lớn nhỉnh hơn tí chút!

Khi cậu lên năm, thì cha mẹ không lo nổi nữa, bước đường cùng rồi, đành phải gửi cậu cho… chùa thôi!

May mà chùa Hà Dương trong làng cũng chẳng đông đúc chi, sư cụ già vui lòng nhận cậu làm đệ tử ngay cho có bầu có bạn, nhất là có người lo nhang đèn quét tước, cơm nước hầu hạ sớm khuya…

— Xuất gia thì phải cạo đầu,

Đi tu theo Bụt chầu hầu ngày đêm… nghe chửa!

Sư cụ phán rồi, cây dao cạo bén ngót trong tay sớt ngay lên đầu cậu. Tội nghiệp, có mỗi chỏm tóc trái đào cũng bay biến mất. Hiền xoa xoa tay lên cái đầu trọc lóc của mình, hơi lạ lẫm… Nhưng nhìn đầu sư cụ cũng… không hơn gì mình thì nực cười, nên… nhe răng cười xòa.

Từ đó Hiền ở luôn trong chùa tu học. Hàng ngày, trời chưa trở sáng đã bị sư cụ dựng dậy, cùng vào chánh điện tụng kinh niệm kệ. Sáng ra, lo trà nước rồi cơm canh, kế lại lo đèn dầu nhang khói. Việc ngoài thì tưới rau quét lá sân chùa… Kể ra cũng lắm việc đối với một cậu nhóc tí tuổi đầu, mà chẳng sao vì Hiền… vốn khổ quen rồi. Vả, bù lại cậu còn được sư cụ dạy chữ cho mà…

Nghĩ rằng Hiền còn bé quá, chưa lĩnh hội được là bao, nên đôi khi rảnh sư mới lấy giấy viết, viết một vài chữ cho cậu học, Hiền nằm bò một bên, chú ý xem….

Nào ngờ, sư vừa đọc, viết xong chữ nào, thì Hiền đã thuộc nằm lòng rồi. Viết cả xấp, thử hỏi lại, bắt viết lại cậu vẫn nhớ sạch, không sai một từ, một nét, tựa như đã biết chữ sẵn vậy. Kinh ngạc tột độ, sư viết tràng giang đại hải cả tờ rồi mười tờ… Hiền đọc qua, là thuộc ngay!

Khiếp sợ thay sức học vô hạn này, mỗi buổi sư dạy tăng số tờ lên, cậu vẫn thuộc ngay, đúng là học một biết mười mà. Trí óc cậu như cái bồ không đáy, để vào bao nhiêu chữ cũng không đầy. Riết rồi sư cụ đành để cho cậu tự học, kinh sách gì Hiền cũng ngốn sạch, nên chỉ trong vòng 8 năm mà đỗ Trạng, đủ biết sức học rất phi thường, ai cũng phải phục là thần đồng.

Học mà không chơi thì chẳng phải là con nít nữa, vì trẻ con vốn hiếu động, thích quậy phá nghịch ngợm mà Hiền cũng đâu khác gì, thậm chí còn phá đến thần phật linh thiêng phải giật mình luôn!

Hôm đó chẳng biết giận dỗi gì tượng bụt tượng thần (Hi, vì phải lau chùi phủi bụi hoài chăng?), hay là học hành viết lách xong rồi, còn thừa mực trong nghiên bút trong túi nên ngứa tay thích viết bậy chơi? Thế là cậu lên điện thờ, lẻn ra sau lưng hí hoáy viết, còn khoái chí cười rúc rích nữa vì tượng to, ai mà phát hiện được… Viết chán rồi lại bỏ đi chơi, quên bẵng…

Dè đâu, trò làm mà thầy chịu tội. Tối đó, sư cụ mơ thấy Phật về, quở trách rằng:

— Trụ trì ngươi không nghiêm gì cả, sao không biết dạy bảo răn đe, để cho Trạng lên chùa giỡn Phật giỡn thần.

Sư giật mình tỉnh giấc giữa đêm, cố tịnh tâm mãi không xong, cứ nghĩ:

— Tượng thờ trên chánh điện vẫn y nguyên mà…? Mà trạng nào ở đây nhỉ?!

Rối trí quá, sư đành trở dậy, cầm đèn nến rời phương trượng lò dò lên chánh điện xem xét. Soi khắp các tượng, soi khán thờ không thấy gì lạ. Nhưng mà, khi đi vòng ra sau khán, sư chợt giật nảy người. Lưng tượng Phật có hàng chữ to: PHẠT BA MƯƠI TRƯỢNG… Hoảng quá, sư xem khắp các lưng tượng thì hầu như vị nào cũng bị phạt cả! Riêng hai ông thần Kim Cương Hộ pháp đứng canh ngoài cửa còn bị phạt nặng hơn, đến… SÁU MƯƠI TRƯỢNG!

Nhận ra bút tích (nét chữ) của Hiền, sư cụ vừa mừng vừa sợ, nghĩ:

— Thần Phật linh thiêng báo trước cho biết đệ tử này rồi sẽ đỗ Trạng đấy. Đồng thời cũng nhắc nhở ta phải giáo huấn nó, chứ có tài mà thiếu đức thì… hỏng!

Sáng ngày trong buổi học, sư ông mới đem lời dạy của Khổng Tử ra để răn cậu, rằng:

“KÍNH QUỈ THẦN NHI VIỄN CHI, KHẢ VỊ TRÍ HỈ”

Nghĩa là: Quỉ thần thì nên kính mà tránh xa, không tin (mê tín) là trí sáng suốt vậy.

Hiền hiểu ngay sư cụ trách mình việc viết bậy, nên liền sau đó cậu đi gánh nước giặt khăn, lau tượng sạch sẽ để sám hối.

❀ ❀ ❀

[1] Thuộc huyện Thượng Hiền, phủ Thiên Trường, nay là xã Nam Thắng, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định.