Bản Đồ Tư Duy Trong Thuyết Trình

Lượt đọc: 160 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Bước 4. Lên Kịch Bản Thuyết Trình

❊ ❊ ❊

“Không giống với niềm tin của nhiều người đại diện bán hàng, bạn không cần một cái kết hoành tráng. Bạn đang mạo hiểm để mất khách bằng cách ém hàng cho đến phút chót. Hãy làm khách hàng hào hứng với toàn bộ phần thuyết trình của bạn và xem kết quả cải thiện thế nào.”

– Harvey Mackay

Chúng ta đã chuẩn bị nội dung thuyết trình xong. Chúng ta cũng đã có được một danh sách những hành động tương tác cần chuẩn bị để đảm bảo môi trường thuyết trình không ảnh hưởng tiêu cực lên bài thuyết trình. Tuy nhiên, để thuyết trình hiệu quả, bạn không thể chỉ đứng lên giữa đám đông và bắt đầu đọc nội dung. Bạn cần nhiều hoạt động tương tác khác nhau để làm tăng hiệu quả thuyết trình. Bạn có thể kể những câu chuyện minh họa cho những nội dung nói của mình. Bạn có thể yêu cầu những khán giả trong hội trường thuyết trình chơi một trò chơi đơn giản để khởi động trước khi đi vào nội dung. Hoặc đơn giản bạn có thể đặt ra những câu hỏi để khán giả trả lời. Đó cũng là một dạng hoạt động tương tác.

Theo đó, kịch bản thuyết trình là sự lồng ghép những nội dung nói với các hoạt động tương tác cụ thể nào đó mà bạn nghĩ sẽ giúp nâng cao hiệu quả buổi thuyết trình của bạn. Đôi khi bạn cũng tự nghĩ ra những hoạt động đó trong đầu và cố sắp xếp chúng vào những phần khác nhau trong bài thuyết trình của mình. Kịch bản thuyết trình có thể là một tài liệu đơn giản hoặc phức tạp. Có những buổi thuyết trình dài hàng giờ đồng hồ với trên dưới mười hoạt động hỗ trợ lớn nhỏ khác nhau. Vì thế, sẽ luôn hiệu quả hơn nếu bạn viết tất cả ra thành một tài liệu mà bạn có thể nhìn thấy rõ ràng, điều chỉnh và xem lại nhiều lần trước khi thực hiện buổi thuyết trình của mình.

Để xây dựng kịch bản thuyết trình, bạn cần thực hiện những bước sau.

Lên danh sách hoạt độngXác định hiệu ứngPhát triển hoạt độngLên danh sách hoạt động

Các hoạt động thuyết trình rất quan trọng vì buổi thuyết trình sẽ ấn tượng và hiệu quả hơn rất nhiều nếu có những tương tác giữa người nói và khán giả. Sau phần mở đầu mạnh, khán giả sẽ tập trung cho bài thuyết trình của bạn nhiều hơn, tuy nhiên mức độ tập trung lại giảm xuống theo thời gian. Nó giảm nhanh hay chậm tùy vào nội dung và cách bạn trình bày. Sự tập trung của khán giả không giảm liên tục. Nó vận hành theo biểu đồ hình sin. Ở một giai đoạn nào đó sau khi chuyển sang trạng thái lơ là, khán giả sẽ có xu hướng quay trở lại tập trung vào bài thuyết trình của bạn. Quá trình đó lặp lại liên tục trong suốt thời gian diễn ra bài thuyết trình. Tuy nhiên, bạn không thể trông chờ vào hành vi mang tính tự phát của người nghe. Người nói phải chủ động tạo ra những hoạt động tương tác để giữ khán giả tập trung cao độ. Đó là nhiệm vụ của bạn.

Bên cạnh mục tiêu nâng cao hiệu quả lắng nghe của khán giả, những hoạt động thuyết trình cũng giúp tăng cường hiệu quả nội dung và trình bày. Dù rằng trong phần chuẩn bị nội dung, chúng ta đã phân tích và tìm đủ luận cứ và có thể những luận cứ này rất xác đáng, nhưng trong nhiều trường hợp, lời nói không mang lại đầy đủ hiệu quả như mong đợi. Ví dụ, bạn là một nhân viên kinh doanh dịch vụ du lịch đang phải thuyết trình trước nhiều khách hàng về những địa điểm nên đến. Bạn có thể đưa ra rất nhiều luận điểm hỗ trợ thông điệp: Nước Ý là điểm đến lý tưởng. Tuy nhiên, khán giả sẽ khó lòng cảm nhận được nét đẹp trong các công trình kiến trúc hay sự hiền hòa trong văn hóa Ý nếu bạn chỉ nói và nói. Thay vào đó, những người thuyết trình hiệu quả và có kinh nghiệm sẽ sử dụng các hoạt động hỗ trợ. Ví dụ, tôi có thể dùng một đoạn phim phóng sự về những công trình kiến trúc của nước Ý hoặc kể một câu chuyện về văn hóa Ý mà tôi từng trải nghiệm trong quá khứ. Phương pháp này giúp hiệu quả truyền tải nội dung thuyết trình tăng lên đáng kể.

Nếu bạn vẫn còn nghi ngờ, tôi khuyên bạn nên vào Youtube để xem bài thuyết trình nổi tiếng của Randy Pausch – Bài giảng cuối cùng. Bài giảng này vốn là truyền thống của trường Đại học Carnegie Mellon của Mỹ: Giả sử bạn sắp từ giã cõi đời và sắp có một bài giảng cuối cùng, bạn sẽ nói về điều gì? Và thật đáng buồn, đối với Randy, đây không còn là giả thuyết nữa: căn bệnh ung thư tụy đang thật sự ăn mòn cuộc sống của ông. Vào ngày 18 tháng 9 năm 2007, Randy đã đứng lên thuyết trình Bài giảng cuối cùng trước 400 sinh viên và chưa đầy một năm sau ông đã bị căn bệnh ung thư đánh gục. Thế nhưng bài thuyết trình danh tiếng mang tên “Những ước mơ tuổi thơ” vẫn tồn tại và trở thành niềm cảm hứng sống vô tận, được truyền tới hàng trăm triệu người trên thế giới. Vậy Randy đã làm những gì trong bài thuyết trình của mình? Chỉ cần phân tích phần mở đầu Bài giảng cuối cùng trong chương trình của Oprah Winfrey, chúng ta cũng có thể thấy ông đã vận dụng các hoạt động thuyết trình linh hoạt và tài tình đến thế nào. Randy Pausch đã mở đầu bài thuyết trình bằng sự thật về cái chết sắp cận kề của mình và ảnh chụp X quang căn bệnh ung thư gan đang lan đến gan, sắp sửa đánh gục ông. Nhưng Randy cũng cho tất cả thấy ông hoàn toàn bình thản đối mặt với cái chết, và hoàn toàn không đáng thương hại bằng cách nằm xấp xuống sàn, thực hiện tư thế chống đẩy trước mặt toàn bộ khán giả: “Tôi không muốn là đối tượng của lòng thương hại. Thực tế, về thể chất tôi khỏe mạnh hơn hầu hết mọi người ở đây”. Tiếp đó, với tư cách của một người sắp chết lạc quan, ông dẫn dắt khán giả đến với câu chuyện “ước mơ”. Một câu chuyện xúc động. Một hình ảnh thực tế. Một hành động minh họa trực tiếp. Tất cả kết hợp lại thành một phần mở đầu vô cùng ấn tượng, khiến khán giả vô cùng xúc động và không thể rời mắt khỏi ông. Và sau phần mở đầu mạnh, Randy liên tục đưa ra các thông điệp qua những câu chuyện ước mơ tuổi thơ cùng những bức ảnh xuất hiện đúng lúc, đúng chỗ. Mười phút trong bài thuyết trình tại chương trình của Oprad Winfrey hay 76 phút trong Bài giảng cuối cùng tại Đại học Carnegie Mellon đều không có chỗ dành cho sự nhàm chán.

Có rất nhiều hoạt động khác nhau có thể hỗ trợ quá trình thuyết trình hiệu quả. Một số hoạt động sẽ diễn ra xuyên suốt (nhưng dưới nhiều nội dung hay cách thức khác nhau). Những hoạt động khác chỉ diễn ra một lần trong bài thuyết trình của bạn. Để chọn được những hoạt động nên sử dụng, đầu tiên, bạn phải hiểu rõ mọi loại hoạt động thuyết trình. Dưới đây tôi sẽ liệt kê tất cả những hoạt động tôi biết và giải thích chúng để nếu cần sử dụng bạn có thể lấy chúng ra từ danh sách này.

Bạn không thể trông chờ người nghe tự tập trung vào bài thuyết trình của mình. Bạn phải chủ động tạo ra những hoạt động tương tác để giữ khán giả tập trung cao độ. Đó là nhiệm vụ của bạn.

Các hoạt động có thể được chia thành ba nhóm chính: tư liệu, tương tác và trò chơi. Nhóm tư liệu bao gồm những hoạt động hỗ trợ thuyết trình thông qua sử dụng tư liệu. Chúng ta có thể dùng phim ảnh, clip âm thanh, tài liệu đọc (phát cho khán giả), hình ảnh minh họa và đồ vật minh họa sử dụng khi thuyết trình. Chẳng hạn khi tôi thuyết trình về sản phẩm điện thoại di động do công ty tôi sản xuất, tôi có thể mang theo vài chiếc điện thoại thật để minh họa cho những gì tôi nói. Những hoạt động như chiếu phim, mở clip âm thanh và phát tài liệu đọc cần được sử dụng hạn chế và cẩn trọng. Đây là những hoạt động mang tính giao tiếp một chiều và vì thế khán giả của bạn có thể sẽ mất tập trung nếu nội dung của tư liệu không thật sự hấp dẫn. Nếu bạn muốn dùng những đoạn phim hay clip âm thanh, hãy cắt nó thật ngắn, nội dung phải thật hấp dẫn và liên hệ chặt chẽ đến chủ đề. Sử dụng tài liệu đọc không phải là ý kiến hay nhưng trong một vài tình huống bắt buộc, bạn phải sử dụng nó. Ví dụ, nếu bạn thuyết trình về một chủ đề đòi hỏi phải có kiến thức cơ bản nhưng người nghe chưa có cơ hội tìm hiểu nội dung chủ đề trước đó, bạn buộc lòng phải chuẩn bị một vài nội dung tóm tắt và cho khán giả ít thời gian để tham khảo trước khi vào đi chi tiết.

Nhóm tương tác là những hoạt động tôi trực tiếp thực hiện với khán giả. Tôi có thể tương tác trực tiếp với những khán giả của mình bằng cách đặt ra những câu hỏi và yêu cầu họ trả lời. Tôi cũng có thể yêu cầu khán giả phát biểu về cái nhìn của họ. Ví dụ, nếu đang nói về thị trường chứng khoán, tôi có thể yêu cầu họ đưa ra những nhìn nhận của mình về thị trường chứng khoán Việt Nam. Cuối cùng, tôi có thể kể vài câu chuyện nhằm dẫn dắt người nghe của mình vào chủ đề hoặc minh họa cho những ý cần trình bày. Các hoạt động tương tác rất phổ biến và có hiệu quả trong bất kỳ loại hình thuyết trình nào. Những hoạt động như đặt câu hỏi hoặc mời phát biểu không chỉ hiệu quả trong việc đóng góp vào nội dung, nó còn mang lại nhiều lợi ích khác. Hình thức tương tác này nếu được thực hiện thường xuyên sẽ giúp khán giả luôn gắn kết với bài thuyết trình. Khi không tập trung vào nội dung thuyết trình, khán giả sẽ không tài nào trả lời được câu hỏi của bạn. Một trong những nỗi sợ phổ biến của con người là sợ bị bẽ mặt trước người khác. Kỹ thuật đặt câu hỏi sẽ khai thác nỗi sợ này của con người để khiến hoạt động thuyết trình của bạn đạt hiệu quả cao hơn. Bên cạnh đó, việc đặt câu hỏi cũng có thể giúp bạn có được những thông tin phản hồi hữu ích từ khán giả. Ví dụ bạn có thể hỏi lại những nội dung đã trình bày theo một cách khác để kiểm tra xem khán giả có lắng nghe và hiểu những gì bạn nói hay không. Bạn cũng có thể hỏi thẳng khán giả rằng họ có thắc mắc hay phản hồi gì về những nội dung bạn đã trình bày hay không. Với những khán giả nhút nhát, đôi lúc họ sẽ không đưa ra bất kỳ phản hồi nào cho đến khi bạn tiến đến và hỏi trực tiếp họ. Những thông tin này sẽ giúp bạn tùy chỉnh nội dung hoặc phong cách thuyết trình của mình để phù hợp hơn với thực tế.

Cuối cùng, bạn có thể sử dụng trò chơi trong buổi thuyết trình. Các trò chơi có thể đóng góp hoặc không đóng góp vào nội dung thuyết trình nhưng chúng giúp tạo ra không khí thoải mái cho buổi thuyết trình. Bạn có thể chọn trò chơi trí tuệ hoặc trò chơi thể lực (hay vận động). Trò chơi trí tuệ có thể là những câu đố hay một tình huống tranh luận đòi hỏi các khán giả của bạn phải động não. Trò chơi thể lực nên được sử dụng hạn chế. Trừ khi bạn đang thuyết trình về làm việc nhóm và sử dụng những trò chơi nhóm để minh họa, còn không thông thường dạng hoạt động này không đóng góp nhiều vào nội dung nhưng lại chiếm khá nhiều thời gian và sự tập trung của khán giả. Hệ quả là việc lạm dụng trò chơi thể lực có thể dẫn đến loãng không khí. Một trò chơi thể lực nho nhỏ vừa đủ để “làm ấm” (warm-up) không khí khi bắt đầu mới là cái tôi thường sử dụng.

Những hoạt động trong các nhánh lớn chỉ là những hoạt động tôi cho rằng thông dụng. Bạn có thể tự nghĩ ra những hoạt động khác phù hợp hơn với nội dung và cách trình bày của mình. Bạn cũng có thể sử dụng cách phân loại của tôi (tư liệu, tương tác và trò chơi) để liệt kê các hoạt động của riêng bạn.

Xác định hiệu ứng

Sau khi đã có một danh sách hoạt động, chắc bạn sẽ băn khoăn với nhiều hoạt động như vậy thì chúng ta sẽ chọn lựa những hoạt động nào. Nhưng hãy đợi đã! Có lẽ bạn chưa nhận ra rằng những hoạt động ở trên chỉ mang tính tổng quát. Ví dụ hoạt động chiếu phim sẽ là rất chung chung nếu không mô tả tựa đề hay nội dung phim. Bạn không thể sử dụng những nội dung này nếu nó không đủ cụ thể. Tuy nhiên, phát triển nó thế nào để phù hợp với nội dung thuyết trình và hoàn cảnh lại là một vấn đề nữa cần được giải quyết.

Mục tiêu của các hoạt động là hỗ trợ tăng cường hiệu quả thuyết trình. Theo đó, chúng đóng vai trò hỗ trợ quá trình thuyết trình và vì thế quá trình thuyết trình là cơ sở để chúng ta cân nhắc lựa chọn hoạt động. Hiệu ứng, nói nôm na là cảm giác hay trải nghiệm mà người nghe sẽ nhận được trong quá trình thuyết trình. Các hoạt động sẽ tạo ra những hiệu ứng hỗ trợ nội dung và phong cách trình bày tương ứng, như trong ví dụ về nhân viên kinh doanh dịch vụ du lịch mà tôi đã từng nhắc đến, việc chiếu một đoạn phim về nước Ý sẽ tạo ra hiệu ứng trải nghiệm cho khán giả. Nếu bạn muốn tạo một bầu không khí vui vẻ (hiệu ứng cảm giác), một câu chuyện cười sẽ là giải pháp khá hay cho tình huống này. Theo đó, trước khi chọn hoạt động, chúng ta cần đánh giá nội dung và phong cách trình bày để tìm ra những hiệu ứng mong muốn. Dựa trên những hiệu ứng mong muốn đó, các hoạt động phù hợp sẽ được lựa chọn tương ứng.

Để xác định những hiệu ứng cần thiết cho bài thuyết trình, chúng ta sẽ cần cân nhắc hai yếu tố chính:

- Nội dung

- Phong cách trình bày

Để cân nhắc hai yếu tố này, chúng ta sẽ cần xem lại những kết quả ở phần phân tích khán giả và chuẩn bị nội dung. Những kỳ vọng của khán giả chính là các hiệu ứng mà chúng ta muốn tạo ra. Bên cạnh đó, nội dung cũng là cái cần quan tâm vì nó là cái chúng ta muốn truyền tải đến các khán giả. Suy cho cùng, tất cả những gì chúng ta muốn là đáp ứng được kỳ vọng của người nghe đồng thời truyền tải thông điệp mình muốn trình bày đến họ.

Với phong cách trình bày, chúng ta đã có những kỳ vọng và những kỳ vọng này là những hiệu ứng. Với nội dung, chúng ta cần đi phân tích thêm một chút về những tính chất của nội dung này để lồng ghép những hiệu ứng phù hợp vào nội dung bài thuyết trình. Để xác định các hiệu ứng, tôi sẽ sử dụng lại Bản đồ tư duy nội dung chương trình và thêm vào đó những nhánh phù hợp để mô tả hiệu ứng tương ứng với từng phần nội dung. Bằng cách này, chúng ta sẽ có một bản đồ hoàn chỉnh với tất cả mọi thứ bạn cần trong bài thuyết trình vào cuối quyển sách này. Theo đó, Bản đồ tư duy của tôi sẽ được điều chỉnh như sau.

Tương ứng với mỗi phần, chúng ta sẽ vẽ một nhánh hiệu ứng. Số lượng hiệu ứng ở Bản đồ tư duy ở trên là chín nhưng thực tế có thể nhiều hoặc ít hơn tùy vào tình huống. Ví dụ, nếu nội dung, mục đích thuyết trình và thông điệp chính đơn giản và nhất quán, bạn có thể chỉ gán cho chúng một hiệu ứng. Hiệu ứng ở đây vừa có thể là cái khán giả mong chờ vừa có thể là cái bạn muốn tạo ra nằm ngoài kỳ vọng của khán giả. Đôi khi khán giả cũng không biết mình muốn gì. Những khách hàng của Apple không biết họ muốn gì cho đến khi những sản phẩm của hãng này tung ra thị trường. Mặc dù trong Bản đồ tư duy trên của tôi có rất nhiều hiệu ứng, số hiệu ứng trong thực tế sẽ không và cũng không nên nhiều như vậy. Trừ khi có gì đó rất đặc biệt đang diễn ra, còn nhìn chung, kỳ vọng của khán giả và những nội dung của chúng ta cũng sẽ không thay đổi quá nhiều. Nếu có nhiều hiệu ứng, hãy cũng chỉ tập trung vào một số hiệu ứng chính theo nguyên tắc 80/20. Nghĩa là 80% hiệu quả sẽ đến từ việc bạn đầu tư vào 20% hiệu ứng chủ đạo.

Chọn sử dụng bao nhiêu hiệu ứng còn tùy thuộc vào mục đích của bạn trong mối quan hệ cân bằng với thời lượng bài thuyết trình. Chuyện có ít hay nhiều hiệu ứng tùy thuộc vào mức độ trải nghiệm mà bạn muốn khán giả nhận được từ bài thuyết trình. Nếu muốn khán giả có một trải nghiệm thật mạnh về từng nội dung bạn nói, bạn sẽ phải phân tích và dự tính những hiệu ứng cho từng nội dung. Những hiệu ứng được tạo ra từ các hoạt động, do đó bạn cũng sẽ phải chuẩn bị một loạt hoạt động cần thiết. Bạn không thể cố gắng tạo ra quá nhiều hiệu ứng trong một khoảng thời gian ngắn. Nếu làm vậy, rất dễ rơi vào tình trạng những hoạt động không thật sự tạo ra hiệu ứng mong muốn. Tổ chức những hoạt động không tới nơi tới chốn ngược lại còn tạo một hình ảnh xấu của người nói trước khán giả. Trong trường hợp bạn có nhiều thời gian, việc tổ chức nhiều hoạt động hơn để gia tăng các hiệu ứng chắc chắn là điều phải làm. Những buổi thuyết trình dài chỉ tập trung vào nội dung sẽ dễ khiến người nghe chuyển sang trạng thái nhàm chán.

“Tôi là một nhà xã hội học. Sắp tới có một chiến dịch bảo vệ bờ biển Việt Nam và có rất nhiều sinh viên đăng ký tham dự chương trình này. Nhiệm vụ của tôi là chuẩn bị một bài thuyết trình để nâng cao hiểu biết và tinh thần cho những người tham dự. Buổi thuyết trình dự kiến được tổ chức trong phòng hội trường một nhà văn hóa. Sẽ có khoảng 200 người tham dự buổi thuyết trình của tôi.”

Mục đích tối thượng của tôi là thuyết phục người nghe rằng bảo vệ bờ biển Việt Nam là một hành động rất ý nghĩa. Khán giả là những sinh viên đăng ký tham gia chương trình này và họ chưa có nhiều hiểu biết về chủ đề này cũng như những quan tâm nhất định về nội dung. Theo đó, tôi Bản đồ tư duy phân tích kỳ vọng của khán giả như sau.

Chúng ta thấy rằng với những thanh niên ở lứa tuổi 18-22, phong cách trình bày được kỳ vọng là gần gũi và vui vẻ. Những người trong độ tuổi này không thích các nội dung quá nghiêm túc. Những thanh niên này cũng có xu hướng thích những gì thoải mái và mang tính lý tưởng cao (nghĩa là họ ít quan tâm đến vật chất hơn). Khi xét đến văn hóa, các sinh viên trong tình huống này là sinh viên Việt Nam nói chung vì thế những người này cũng sở hữu một số nét văn hóa đặc trưng của sinh viên Việt Nam. Thứ nhất, các sinh viên của chúng ta có tính cộng đồng khá cao, giống với hầu hết người châu Á. Thứ hai, những sinh viên này thường có xu hướng thấy nhàm chán trước cách trình bày quá nhiều nội dung. Những người này vì nằm trong nhóm người trí thức vì thế họ kỳ vọng người nói trình bày những nội dung bằng ngôn ngữ trí thức. Sinh viên thường có xu hướng kỳ vọng nhận được những kiến thức hay những hiểu biết mới (đó cũng là một trong những lý do họ tham gia các chương trình tình nguyện). Phong cách trình bày nói chung sẽ là vui vẻ và thoải mái. Theo đó, chúng ta có danh sách những kỳ vọng đáng quan tâm như sau.

Tiếp theo, chúng ta sẽ chuẩn bị nội dung. Theo đó, tôi có Bản đồ tư duy với những nội dung được phát triển chi tiết như sau.

Với nội dung bài thuyết trình này, tôi bắt đầu bằng một câu chào đơn giản mang tính thân thiện. Vì những người tham gia có thể vẫn còn những hoài nghi về những động lực của chính bản thân họ, bài thuyết trình sẽ nhấn mạnh vào những lý do thúc đẩy các sinh viên tham gia chương trình bảo vệ bờ biển. Ý nghĩa lớn mà chương trình mang lại chính là thông điệp cần gửi gắm đến khán giả.

Trong phần thân bài, tôi có ba luận cứ chính để hỗ trợ cho thông điệp ở trên: lợi ích xã hội, kinh tế và môi trường. Tiếp theo, tôi có những dữ liệu hay luận cứ con hỗ trợ cho những luận cứ chính của bài thuyết trình. Với lợi ích xã hội, hoạt động bảo vệ bờ biển tình nguyện sẽ tạo ra một văn hóa bảo vệ bờ biển trong người dân và những khách du lịch. Ngoài ra, hoạt động này còn mang một môi trường sống sạch đẹp hơn cho những người dân trong vùng. Về kinh tế, việc có một bờ biển sạch đẹp từ chương trình này sẽ giúp Việt Nam phát triển du lịch biển, đem về nguồn thu lớn cho quốc gia. Chính phủ còn tiết kiệm được một khoản chi tiêu cho các hoạt động bảo vệ bờ biển tốn kém, nhờ hành động của sinh viên tình nguyện. Về góc độ môi trường, chương trình bảo vệ bờ biển sẽ giúp duy trì môi trường biển, một lợi ích tự nhiên rất rõ ràng. Từ đó, những sinh vật biển sống trong môi trường tự nhiên này có điều kiện phát triển.

Trong phần kết luận, tôi sẽ nhắc lại ba luận cứ chính của mình và thông điệp. Hành động mà tôi khuyến khích người nghe thực hiện là hãy tham gia chương trình này một cách nhiệt tình nhất.

Tới đây, tôi sẽ sử dụng những kết quả kỳ vọng và nội dung để xác định những hiệu ứng cần phải có trong bài thuyết trình của mình. Sử dụng khung phân tích hiệu ứng đã đề cập ở trên, tôi xác định được những hiệu ứng sau.

Ở đây, sau khi cân nhắc giữa mục đích và thời lượng thuyết trình (cái tôi tưởng tượng ra), tôi nhận thấy cần sáu hiệu ứng chính để đạt được mục đích thuyết trình của mình. Hiệu ứng quan trọng đầu tiên là tôi phải tạo được ấn tượng tốt và cảm giác vui vẻ ở khán giả. Các khán giả của tôi là những sinh viên đại học, một nhóm người rất trẻ trung và thích đùa. Không khí vui vẻ sẽ kéo khán giả đến gần tôi hơn. Mục đích thuyết trình và thông điệp chính sẽ được đi qua nhanh do đó tôi không quan trọng hiệu ứng cho những phần này. Tương tự với việc nêu lại ba luận cứ chính, vì sẽ chỉ nêu vắn tắt trước khi đi vào chi tiết, tôi cũng sẽ không chuẩn bị hiệu ứng nào.

Trong từng luận cứ, để tăng tính thuyết phục cho các chủ đề, tôi sẽ sử dụng hiệu ứng. Với luận cứ đầu tiên - lợi ích xã hội, tôi có hai dữ liệu hỗ trợ luận cứ này: văn hóa bảo vệ biển và môi trường sống sạch đẹp hơn. Để thuyết phục ai đó, thông thường bạn có thể sử dụng logic (lý luận thuyết phục) hoặc tình cảm (cảm xúc yêu, ghét, ham muốn, vv…). Hiệu ứng có thể là cả hai nhưng tôi khuyến khích bạn sử dụng hiệu ứng tình cảm vì nội dung thuyết trình chắc hẳn đã có rất nhiều lý luận trong đó rồi. Với vai trò hỗ trợ, hiệu ứng tôi tạo ra cho hai dữ liệu hỗ trợ luận cứ lợi ích xã hội của mình là cảm giác khó chịu với văn hóa bảo vệ bờ biển yếu kém hiện tại và tình trạng môi trường sống bị ô nhiễm. Hiệu ứng này được chọn dựa trên hai cơ sở. Thứ nhất, tôi cho rằng những khán giả mục tiêu (hay những sinh viên đó) chưa phải hứng chịu hậu quả của văn hóa bảo vệ bờ biển yếu kém và tình trạng môi trường sống ô nhiễm. Thứ hai, những khán giả này cũng rất có trách nhiệm xã hội và sống lý tưởng. Dù hiệu ứng là gì thì trong mọi tình huống nó cũng phải đánh vào tâm lý của người nghe.

Với dữ liệu phát triển du lịch trong luận cứ lợi ích kinh tế, ước đoán rằng khán giả đã hiểu rõ thực trạng du lịch Việt Nam (tự thân những sinh viên đó có thể đã trải nghiệm qua thực trạng này), tôi tạo ra hiệu ứng ham muốn có một nền du lịch phát triển trong tâm trí khán giả. Nếu những khán giả của tôi chưa từng trải nghiệm thực trạng du lịch Việt Nam, hiệu ứng sẽ không phát huy tác dụng vì họ sẽ chẳng thể cảm nhận và ham muốn sự khác biệt đó. Việc giảm chi tiêu cho chính phủ cũng là một dữ liệu hỗ trợ hiệu quả luận cứ nhưng nó lại quá vĩ mô và không gần gũi với đối tượng sinh viên. Vì thế, tôi không tạo ra hiệu ứng nào cho dữ liệu này mà chỉ lướt qua nội dung của nó.

Với lợi ích môi trường, hai dữ liệu duy trì và phát triển môi trường biển khá gần nhau vì thế trong tình huống này tôi tạo ra một hiệu ứng sử dụng cho cả hai. Tương tự như trường hợp của luận cứ lợi ích xã hội, hiệu ứng tôi muốn tạo ra là cảm giác khó chịu về tình trạng tồi tệ của môi trường biển Việt Nam hiện tại. Hiệu ứng này cũng được chọn lựa dựa trên ước đoán rằng những khán giả của tôi chưa có nhiều trải nghiệm về tình trạng tồi tệ của môi trường biển Việt Nam. Ở đây, cũng tồn tại một trường hợp rằng những khán giả của tôi đã từng trải nghiệm qua những gì tôi nghĩ họ chưa từng trải nghiệm. Trong tình huống này, hiệu ứng tôi sử dụng ở đây có tác dụng nhắc nhở hoặc nhấn mạnh các trải nghiệm.

Ở phần kết luận, việc nhắc lại ba luận cứ chính sẽ được thực hiện ngắn gọn do đó không cần hiệu ứng nào ở đây cả. Khi nhắc lại thông điệp, tôi cần một hiệu ứng chốt lại trước khi đưa ra lời khuyên về hành động chương trình. Hiệu ứng này giúp khán giả có được một trạng thái đầy động lực để đón nhận những lời khuyên về hành động của tôi một cách hiệu quả nhất.

Tới đây bạn đã có tất cả những hiệu ứng cần thiết cho bài thuyết trình của mình. Những hiệu ứng được tạo ra từ các hoạt động, vì thế sau khi đã có hiệu ứng, chúng ta sẽ đi phát triển những hoạt động tương ứng cho nó. Ở bước tiếp theo, tôi sẽ hướng dẫn bạn phát triển các hoạt động từ những hiệu ứng đã xác định.

Phát triển hoạt động

Một hiệu ứng có thể được tạo ra bằng cách này hay cách khác. Những cách thức tạo ra hiệu ứng là các hoạt động. Trong bước này, chúng ta sẽ phát triển những hoạt động có khả năng tạo ra những hiệu ứng mong muốn. Vì chúng ta đã có một danh sách những hoạt động ở trên nhưng danh sách này chưa cụ thể, những việc tiếp theo cần phải làm là chọn lọc những hoạt động phù hợp.

Chúng ta đã có một danh sách những hoạt động tổng quát. Mặc dù tổng quát, không phải hoạt động nào cũng áp dụng được cho tất cả nội dung của bài thuyết trình. Bạn phải chọn lọc ra những hoạt động phù hợp cho từng nội dung cụ thể. Ví dụ nếu bạn đang muốn tạo ra một không khí tràn đầy năng lượng vào đầu buổi thuyết trình, bạn có thể sử dụng những trò chơi vận động như một hoạt động làm nóng ban đầu. Nếu muốn tạo ra một trạng thái vui vẻ, có thể sử dụng trò chơi vận động hoặc một clip quảng cáo hài hước. Bạn cũng có thể cân nhắc kể một câu chuyện để tạo ra không khí vui vẻ tuy nhiên lúc này kỹ năng kể chuyện của bạn cần phải thành thạo.

Để chọn lọc, chúng ta cần có những tiêu chí. Ba tiêu chí theo tôi là tổng quát và quan trọng nhất là khả thi hoàn cảnh, khả năng thực hiện và tính hiệu quả.

Vì hoàn cảnh tác động rất nhiều đến khả năng thực hiện các hoạt động, để chọn lọc, đầu tiên, chúng ta cần lọc những hoạt động không đáp ứng được điều kiện hoàn cảnh. Để làm điều này, bạn có thể sử dụng một Bản đồ tư duy đơn giản như sau.

Bản đồ tư duy phân tích tính phù hợp hoàn cảnh của tôi bao gồm hai nhánh. Nhánh đáp ứng sẽ là những hoạt động đáp ứng được ít nhiều điều kiện môi trường. Ví dụ nếu bạn muốn tổ chức trò chơi nhưng bối cảnh sắp xếp của phòng thuyết trình chỉ gây khó khăn chứ không hạn chế hoàn toàn hoạt động này, bạn có thể xếp chúng vào nhánh đáp ứng. Tất nhiên những hoạt động không bị giới hạn chút nào bởi môi trường sẽ luôn nằm trong nhánh đó. Nhánh không đáp ứng bao gồm tất cả những hoạt động bạn nghĩ rằng không thể nào khả thi với môi trường hiện có. Ví dụ, bạn muốn trình chiếu một đoạn clip minh họa nhưng bạn đang thuyết trình ngoài trời và không có một điều kiện kỹ thuật nào có thể hỗ trợ hoạt động này, ý tưởng hoạt động chiếu clip sẽ được xếp vào nhánh không đáp ứng. Với những hoạt động trong nhánh không đáp ứng, chúng ta sẽ không cân nhắc đến chúng nữa.

Trong tình huống thuyết trình về chủ đề bảo vệ bờ biển trước các sinh viên tình nguyện, sau khi cân nhắc và sắp xếp các hoạt động theo Bản đồ tư duy trên, tôi có kết quả như dưới đây.

Hầu hết các hoạt động đều đáp ứng được điều kiện môi trường ngoại trừ hai hoạt động tài liệu đọc và vật minh họa. Trong tình huống của tôi, có rất nhiều sinh viên tham gia và môi trường thuyết trình có thể là một căn phòng lớn với sức chứa vài trăm người. Việc sử dụng vật minh họa sẽ dẫn đến rủi ro khán giả của tôi không cảm nhận rõ được hiệu ứng mà tôi muốn tạo ra vì lý do khoảng cách.

Ở đây bạn thấy rằng có rất nhiều hoạt động đáp ứng được điều kiện môi trường. Có thể nó khiến bạn cảm giác rằng bước này không thật sự mang lại nhiều giá trị. Tuy nhiên, đó là do môi trường trong tình huống này khá thuận lợi cho những hoạt động hỗ trợ thuyết trình. Trong những môi trường khác (ví dụ thuyết trình ngoài trời hoặc môi trường thuyết trình thiếu không gian hoặc cơ sở vật chất), sẽ có nhiều hoạt động nằm trong danh sách không đáp ứng được hơn.

Như vậy, cho tới thời điểm này, chúng ta đã có được một danh sách những hoạt động có thể triển khai trong môi trường thuyết trình. Chúng ta sẽ sử dụng danh sách này để chọn những hoạt động tương ứng cho các hiệu ứng. Như đã nói ở trên, có ba tiêu chí tổng quát để chọn hoạt động. Ngoài môi trường, hai tiêu chí còn lại là khả năng thực hiện và hiệu quả mang lại. Để lựa chọn hoạt động dựa trên hai tiêu chí này, bạn có thể sử dụng bảng dưới đây.

Việc đầu tiên cần làm là liệt kê những hoạt động tương ứng cho từng hiệu ứng. Ví dụ trong bảng trên, hiệu ứng 1 có hai hoạt động tương ứng là hoạt động 1 và 2. Bạn hãy liệt kê tất cả hoạt động tương ứng với từng hiệu ứng trong bảng này. Sau khi liệt kê, chúng ta sẽ cho điểm từng hoạt động để tìm ra hoạt động tối ưu nhất với hiệu ứng.

Trong bảng lựa chọn trên, tôi sử dụng thang điểm 3 cho mỗi tiêu chí khả năng thực hiện và tính hiệu quả. 1 điểm là thấp nhất và 3 điểm là cao nhất. Ví dụ bạn nhận thấy hoạt động 1 có khả năng thực hiện cao nhất (nghĩa là bạn có thể tổ chức với chất lượng cao nhất), nó sẽ được đánh giá 3/3 điểm. Nếu bạn có sẵn một số trò chơi và có tài tổ chức, hoạt động tổ chức trò chơi sẽ được đánh giá 3/3 điểm. Ngược lại, với những hoạt động bạn cảm thấy mình không có khả năng thực hiện, bạn cho nó 1/3 điểm. Ví dụ, bạn không phải là người có khiếu hài hước và giỏi kể chuyện, kể một câu chuyện vui là hoạt động 1/3 điểm của bạn. Tương tự, nếu nhận thấy hoạt động 1 đó rất hiệu quả (tạo ra hiệu ứng gần nhất với hiệu ứng mong đợi), bạn sẽ cho hoạt động này 3/3 điểm. Sau khi cho điểm, bạn nhân hai cột điểm khả năng thực hiện và hiệu quả lại với nhau để ra tổng điểm. Bạn có thể dùng tổng điểm đó làm giá trị tham chiếu cho những lựa chọn hoạt động của mình.

Để minh họa cho phương thức chọn lựa hoạt động này, tôi sử dụng tiếp tình huống thuyết trình về chủ đề bảo vệ bờ biển trước các sinh viên tình nguyện. Với những hiệu ứng ở trên, sau khi cân nhắc và chấm điểm những hoạt động từ danh sách hoạt động khả dĩ, tôi có bảng sau.

Chúng ta thấy rằng có nhiều hoạt động rõ ràng không hiệu quả. Mời phát biểu sẽ không hiệu quả vì khán giả chưa quen bạn. Việc phát tài liệu và yêu cầu các khán giả của bạn đọc nó nhằm tạo ấn tượng tốt và tạo ra một không khí vui vẻ rõ ràng không phù hợp. Những dạng hoạt động như trò chơi trí tuệ hay trò chơi vận động cũng sẽ không hiệu quả vì các dạng hoạt động này yêu cầu người chơi phải có sự gắn kết nhất định với bạn. Sau khi cảm thấy gần gũi hoặc đã để ý lắng nghe bạn, khán giả có xu hướng dễ dàng tham các hoạt động đòi hỏi đầu tư công sức (trí tuệ và thể chất) hơn. Bên cạnh đó, cũng có những hoạt động mà tôi không thể thực hiện hiệu quả ví dụ như trò chơi trí tuệ hoặc trò chơi vận động. Kết quả cho thấy hoạt động mở đầu bằng cách kể một câu chuyện để tạo ấn tượng tốt và không khí vui vẻ là lựa chọn tốt nhất.

Chúng ta sẽ làm tương tự với những hiệu ứng khác để ra được một danh sách các hoạt động tối ưu nhất cho các hiệu ứng. Ở đây, để tránh mất thời gian của bạn, tôi sẽ không đưa tất cả bảng lựa chọn cho từng hiệu ứng vào nội dung quyển sách này. Tôi nghĩ việc đưa vào cũng sẽ không cần thiết vì hai lý do. Thứ nhất, mục đích của tôi chỉ là hướng dẫn bạn phương pháp lựa chọn hoạt động tối ưu. Nếu bạn biết phương pháp lựa chọn hoạt động cho một hiệu ứng, bạn có thể áp dụng tương tự với các hiệu ứng khác. Thứ hai, những kết quả chấm điểm dựa trên khả năng của bạn và mức độ hiệu quả trong từng hoàn cảnh. Vì thế, để có thể quyết định cho một hoạt động nào đó 3 hay 1 điểm, cần phải đặt vào hoàn cảnh cụ thể: bạn đang trong môi trường thuyết trình như thế nào.

Sau khi thực hiện tất cả những bảng lựa chọn hoạt động, tôi có được kết quả như sau.

Trong mỗi nhánh của phần nội dung sẽ có một nhánh bắt đầu bằng ký tự “H” (hoạt động) theo sau đó là hoạt động cụ thể. Hoạt động đầu tiên cho phần mở đầu sẽ là kể một câu chuyện vui trước toàn bộ khán giả. Những hiệu ứng còn lại đều có thể được hỗ trợ bằng hoạt động chiếu phim hoặc sử dụng hình ảnh (các dạng hoạt động hỗ trợ hiệu quả nhất cho quá trình thuyết trình).

Trong quá trình chọn lọc, bạn cũng cần cân nhắc đến tính đa dạng của các hoạt động trong tổng thể bài thuyết trình. Chỉ lặp lại một hoạt động sẽ rất dễ gây nhàm chán cho các khán giả. Vì thế, trong trường hợp có hai (hoặc nhiều) hoạt động cùng tạo ra một hiệu quả như nhau (ví dụ chiếu phim hoặc sử dụng hình ảnh) và bạn đã sử dụng một trong hai hoạt động đó để tạo ra hiệu ứng ở trên, hãy sử dụng hoạt động còn lại cho hiệu ứng ở các phần dưới.

Sau khi chọn lọc được những hoạt động phù hợp, chúng ta cần tiến thêm một bước nữa để cụ thể hóa ý tưởng cho nội dung của hoạt động đó. Ví dụ khi chúng ta sử dụng hoạt động kể chuyện, cần phát triển cụ thể là chúng ta sẽ kể câu chuyện gì. Vì chúng ta đã có những hiệu ứng cần tạo ra, nội dung của hoạt động đơn thuần chỉ là tạo ra hiệu ứng tương ứng. Ví dụ nếu bạn đang muốn tạo ra sự sợ hãi trong lòng khán giả, bạn có thể sử dụng các đoạn phim hoặc hình ảnh kinh dị. Nếu muốn tạo ra một không khí vui vẻ, có thể kể một câu chuyện cười. Những nội dung cụ thể của hoạt động cũng phải liên quan đến nội dung thuyết trình của bạn. Khi đang thuyết trình về chủ đề công nghệ thông tin và bạn muốn tạo một không khí vui vẻ bằng cách kể chuyện, bạn có thể sử dụng một câu chuyện cười liên quan đến các lập trình viên. Với những chủ đề tổng quát, bạn có thể sử dụng những nội dung mang tính tổng quát. Sau đó, bạn điền các hoạt động cụ thể này vào các nhánh bắt đầu bằng chữ “H”. Ví dụ, nếu tôi đang đưa ra ba luận cứ để chứng minh cho kết luận người giàu sẽ hạnh phúc hơn, tôi có thể xây dựng Bản đồ tư duy có nội dung với những hoạt động như sau.

Với ví dụ trên, tôi có ba luận cứ chứng minh cho kết luận giàu có sẽ hạnh phúc hơn: sống sung sướng, ít vấn đề hơn và được tôn trọng. Trong đó, tôi có những hoạt động H1, H2 và H3. Những hoạt động này được đi chi tiết và cụ thể hơn với các ý tưởng mà tôi cho là phù hợp. Ví dụ để khán giả cảm nhận được cảm giác sung sướng khi mua những món đồ đắt tiền, tôi có thể chiếu một đoạn clip. Nội dung tôi lựa chọn ở đây là chiếu một đoạn clip thể hiện cảm giác sung sướng của một người thân khi được tặng một món quà đắt tiền. Việc đánh vào niềm ham muốn đem lại cho người thân của mình những điều tốt nhất sẽ tạo ra hiệu ứng mạnh hơn. Tôi làm tương tự với những hoạt động của hai luận cứ còn lại.

Tới đây chúng ta đã có một kịch bản hoàn chỉnh với những cấu phần sau:

Cấu trúcNội dungHoạt động hỗ trợBạn có thể sử dụng kịch bản này để thực hiện buổi thuyết trình của bạn. Bước tiếp theo bạn cần làm là luyện tập những nội dung và hoạt động đã chuẩn bị này. Sau khi đã thành thạo, hãy tiến hành buổi thuyết trình của bạn.

Tóm tắt bước 4:

- Bước Kịch bản thuyết trình hướng đến việc xây dựng một kịch bản hoàn chỉnh bao gồm nội dung và hoạt động hỗ trợ.

- Có ba bước nhỏ trong bước xây dựng kịch bản thuyết trình:

+ Lên danh sách hoạt động

+ Xác định hiệu ứng

+ Phát triển hoạt động

- Sử dụng Bản đồ tư duy với ba nhánh lớn: tư liệu, tương tác và trò chơi để lên danh sách tất cả hoạt động khả dĩ cho buổi thuyết trình.

- Xác định những hiệu ứng cần tạo ra trong buổi thuyết trình dựa trên cấu trúc nội dung và những kỳ vọng về nội dung và phong cách.

- Chọn lọc những hoạt động dựa trên tiêu chí về hoàn cảnh, khả năng thực hiện và tính hiệu quả.

- Phát triển những ý tưởng cụ thể cho từng hoạt động để hoàn tất kịch bản thuyết trình.

- Kết quả của bước này là một kịch bản thuyết trình với những nội dung và hoạt động cụ thể.

Bước tiếp theo cần làm là luyện tập bài thuyết trình của bạn theo kịch bản đã xây dựng.

Nguồn: TVE-4U
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 17 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.