Mối liên kết tự nhiên
Leonardo da Vinci, người có thể được xem là thiên tài sáng tạo vĩ đại nhất của thiên niên kỷ vừa qua, đã để lại một số nguyên tắc mà ông đã áp dụng trong đời mình để phát triển một trí tuệ vượt bậc. Một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của ông là Liên kết tự nhiên: nhận thức khi quan sát, tìm hiểu hay học hỏi điều gì đó, rằng “mọi thứ đều liên kết với nhau”. Hay nói cách khác, luôn có một sự liên kết, bằng hình thức này hay hình thức khác, giữa điều bất kỳ nào đó với mọi thứ xung quanh.
Cũng cần nói thêm rằng trong quá trình tìm kiếm những nguyên tắc phát triển trí tuệ, Leonardo đã đề cập đến điểm giống nhau rất lớn giữa trí nhớ và sự sáng tạo. Ông đã hé lộ lý thuyết cơ bản, vốn là nền tảng cho hệ thống trí nhớ. Lý thuyết đó đã mở ra bằng chứng đầu tiên cho thấy khả năng của bộ não con người là vô hạn.
Quá trình sáng tạo chính là sự kết hợp điều (a) với điều (b) để tạo nên cái mới (c) (Ví dụ: quả táo + đầu = trọng lực; dòng điện + kim loại = ánh sáng;…).
Trong hệ thống này, trong đầu người ghi nhớ có một danh sách dài những từ ngữ, hoặc bản đồ, hoặc địa điểm theo lộ trình với nhiều hình ảnh gắn với chúng. Điều mới cần ghi nhớ phải liên kết với hình ảnh sẵn có để tạo nên một hình ảnh mới sống động hơn, gắn với cảm nhận đa giác quan; để rồi ngay khi được khơi gợi, nó sẽ ngay lập tức xuất hiện.
Vì mỗi người có “bộ” hình ảnh cố định khác nhau, và vì điều cần ghi nhớ có thể là “mọi thứ”, nên rõ ràng hệ thống trí nhớ phải dựa vào một sự thật cơ bản, cũng giống với khám phá của Leonardo về Tư duy Sáng tạo, rằng “mọi thứ, ở một khía cạnh nào đó, luôn có liên hệ với tất cả những thứ khác”.Bao nhiêu “thứ” có thể dùng làm hình ảnh ghi nhớ cố định? Bao nhiêu “thứ” có thể ghi nhớ? Rõ ràng câu trả lời cho cả hai câu hỏi trên là vô tận. Và bộ phận nào được sử dụng để thực hiện nhiệm vụ vĩ đại này? Đó chính là bộ não con người!

Và thế là chúng ta có được bằng chứng đơn giản rằng bộ não của con bạn thực sự là một cỗ máy liên tưởng vô tận, rằng trí nhớ và sự sáng tạo hoạt động theo những cách thức tương tự, và việc rèn luyện một trong hai kỹ năng trí tuệ to lớn này sẽ tự động rèn luyện luôn cả kỹ năng còn lại.
Hai nguyên liệu quan trọng nhất của sự sáng tạo mà mọi em bé đều được thừa hưởng ngay từ khi mới ra đời là sự tưởng tượng và liên kết. Chúng cần được nuôi dưỡng xuyên suốt những năm đầu đời. Hiểu được sự tồn tại cũng như vai trò của chúng sẽ giúp các ông bố, bà mẹ trẻ hiểu rõ hơn về con mình, giải đáp được nhiều thắc mắc và tránh được những bối rối thường gặp phải.
Sự sáng tạo và trí thông minh (IQ)
Hai yếu tố này thường bị lẫn lộn và đôi khi, với những người thiếu kinh nghiệm, còn có thể bị xem là tương phản. Tất nhiên thực tế không đúng như vậy. Chúng cần được rèn luyện đồng thời và hỗ trợ nhau cùng phát triển.
Khi bài kiểm tra trí thông minh cho trẻ em được thực hiện bởi những người thiếu kinh nghiệm, hai trong số những điểm mạnh chính yếu (thực ra là yêu cầu bắt buộc!) của suy nghĩ sáng tạo – sự mới mẻ (nhìn sự vật theo cách chưa từng có trước kia) và tính đa chiều (nhìn sự vật ở nhiều góc nhìn khác nhau) – có thể khiến trẻ bị cho điểm thấp hơn khả năng thật sự của trẻ.
Hai ví dụ sau sẽ minh họa cho điều đó:
Một cậu bé 10 tuổi thực hiện bài kiểm tra IQ, trong đó có những câu hỏi nêu ra nhiều lựa chọn. Nhiệm vụ của cậu là phải chọn đáp án đúng trong bốn câu đáp án cho sẵn.
Có một câu hỏi đưa ra bốn hình ảnh khác nhau, có ghi tên bên dưới. Hình ảnh đầu tiên là mặt trời, hình ảnh thứ hai là mặt trăng, hình ảnh thứ ba là trái đất, hình ảnh thứ tư là quả chanh. Câu hỏi là hãy chọn ra “hình ảnh khác với hình ảnh còn lại”.
Câu trả lời “hiển nhiên” được trông đợi là quả chanh.
Nhưng cậu bé ngay lập tức chọn câu số 3, trái đất (tốc độ chính là nhân tố chính của suy nghĩ sáng tạo).
Điểm số của cậu rất thấp, bởi trong câu hỏi này cũng như nhiều câu hỏi khác, cậu không nhìn ra được câu trả lời rõ ràng và “logic”. Thậm chí nhiều câu trả lời của cậu, điển hình như câu trên, kỳ lạ đến nỗi người kiểm tra tự hỏi liệu cậu có bị chậm phát triển trí tuệ hay không.
Kết quả là họ gửi cậu bé đến phòng khám, kiểm tra lại từng câu trả lời của cậu và đề nghị cậu giải thích lý do lựa chọn của mình. Lời giải thích của cậu bé thật sự đáng kinh ngạc, thậm chí khiến những nhà tâm lý có mặt cảm thấy mình trở nên thật kém cỏi. Khi họ hỏi tại sao cậu chọn trái đất chứ không chọn quả chanh, cậu mở to mắt kinh ngạc rồi trả lời với giọng cảm thương cho sự thiếu hiểu biết đó: “Bởi vì đó là thứ duy nhất có màu xanh!”.
Câu trả lời cho thấy sự hiểu biết về không gian, quy mô, màu sắc, và một quá trình suy nghĩ phức tạp, sáng tạo hơn nhiều so với phương án đơn giản mà những chuyên gia kiểm tra trí thông minh trông đợi. Rõ ràng bộ não của cậu bé suy nghĩ theo một cách thức hoàn toàn mới và hoàn toàn sáng tạo, tương tự câu chuyện về Calvin và Spaceman Spiff ở những chương tiếp theo.
Bài kiểm tra thứ hai cũng là những câu hỏi nhiều lựa chọn, nhưng lần này là những bức hình nhiều màu sắc, không có chú thích đi kèm. Người tham gia là một cô bé 10 tuổi.
Bức hình đầu tiên trong câu hỏi là một đống than, bức thứ hai là một bông hoa thủy tiên vàng, thứ ba là một chiếc xẻng, và cuối cùng là một lò sưởi trống. Cũng giống như trong bài thi đầu tiên, cô bé được yêu cầu chọn ra bức không tương thích với những bức còn lại bằng cách đánh dấu chéo ngang bức hình. Cô bé gạch chéo bức hình có đống than. Và một lần nữa, cô bé không ghi điểm bởi không chọn câu trả lời “hợp lý”: câu số 2 – bông hoa thủy tiên.
Khi được hỏi tại sao lại chọn câu trả lời đó, cô bé trả lời: “Ồ, cháu nghĩ câu trả lời đúng là bông hoa thủy tiên, nhưng đó là một bức hình đẹp nên cháu không nỡ làm hỏng chút nào.”
Câu trả lời của cô bé cũng dễ thương như chính cô vậy, thể hiện sự sáng tạo tuyệt vời và một Trí tuệ Tâm linh (Spiritual Intelligence) đáng nể.
Vấn đề nan giải giữa món quà Giáng sinh đắt tiền và chiếc hộp quà
Vào ngày sinh nhật cũng như những dịp tặng quà khác trong năm, cha mẹ và họ hàng thường bỏ thời gian, công sức để tìm kiếm (chưa kể đến khoản chi phí không hề dễ chịu tí nào!) để mua món đồ chơi mới nhất với đủ màu sắc tươi sáng và một vài tính năng đặc biệt cho đứa trẻ mà họ yêu quý. Nhưng rồi điều khiến những người lớn ấy cảm thấy vô cùng bối rối, ngượng ngùng là đứa bé sẽ vồ lấy món đồ chơi mới, nghiến ngấu tìm hiểu nó bằng tất cả các giác quan trong vòng vài phút vỏn vẹn, rồi vứt nó sang một bên. Cả giờ sau, ngày hôm sau, thậm chí là cả tuần sau đó, đứa bé chỉ chơi với chiếc hộp.

Tại sao lại như vậy?
Vì bộ não của bé luôn ham muốn tìm tòi cái mới và có khả năng suy nghĩ sáng tạo vô tận.
Món đồ chơi đẹp đẽ nhiều màu sắc kia thường có cấu trúc ổn định, chỉ gồm một vài chi tiết lắp ráp và thường chỉ có một hoặc hai chức năng. Nó có thể hoạt động bằng pin và chỉ để nhìn ngắm. Thời gian là bao nhiêu để nhà khoa học siêu đẳng trẻ tuổi ấy tìm hiểu? Chẳng mất chút thời gian nào cả!
Còn chiếc hộp thì sao? Theo trí tưởng tượng sáng tạo của bé, chiếc hộp có thể là con tàu, chiếc xe hơi, tàu vũ trụ, cổng vào một hang động khổng lồ, chiếc xe trượt, chỗ ẩn nấp lý tưởng, con ngựa… Mỗi một khả năng đó mở ra một chuyến phiêu lưu vô tận của trí tưởng tượng.
Trong khi thế giới hiện đại kêu gào mọi người đào sâu suy nghĩ “bên ngoài chiếc hộp”, tức suy nghĩ vượt qua lối thông thường, thì con bạn sẽ giúp bạn nhận ra điều đó thật sự dễ dàng khi bạn ở bên trong chiếc hộp.
Chuyến tàu điện
Một ngày nọ, tôi có việc phải di chuyển bằng tàu điện ngầm. Đã từng đi chuyến tương tự như vậy vài tháng trước nên tôi biết rõ thời gian ngồi tàu, và đã chuẩn bị sẵn lịch trình đọc sáchlàm việcnghỉ ngơinhìn ngắm mọi người xung quanh.
Trong chuyến đi, tôi ngồi phía sau một người mẹ đi cùng cô con gái bé bỏng của bà. Khi tàu đã đi được một nửa hành trình, tôi giật mình nhận ra con tàu đang lao đi nhanh hơn bình thường, và dường như ngày càng tăng tốc. Tôi bắt đầu lo lắng và kinh hãi hình dung ra kết cục bi thảm khi con tàu không còn kiểm soát được tốc độ.
Khi tâm trí tôi như tê liệt trước nỗi sợ hãi ngày càng tăng thì cô bé ngồi trước tôi cũng nhận ra được tốc độ khác lạ của con tàu. Cô quay sang, bám lấy tay mẹ và nói một cách đầy phấn khích: “Mẹ ơi, nếu con tàu cứ càng lúc càng chạy nhanh như vầy thì chẳng mấy chốc nó sẽ đủ nhanh để chở mình đến ngày mai. Thật tuyệt vì khi chúng ta trở về, con sẽ có thể nói cho bố biết chuyện gì sẽ xảy ra vào ngày mai”.
Phản ứng của người mẹ là quay sang mắng cô bé: “Đừng nói thêm bất cứ điều gì ngu ngốc và điên rồ như vậy với mẹ nữa. Giờ thì con phải giữ im lặng, ngồi yên ở đó và chỉ nói với mẹ khi có điều gì quan trọng mà thôi.”.
Thế là cô bé rút vào “chiếc vỏ ốc” của mình. Cô bé, một thiên tài ngay từ trước những ngày đầu đến lớp, đã phóng trí tưởng tượng của mình vào lãnh địa từng hấp dẫn biết bao nhà vật lý vĩ đại của thế kỷ 19 và 20. Nếu được khuyến khích một cách hợp lý, tôi tin chắc chúng ta sẽ được nhìn thấy một trong những người phụ nữ đoạt giải Nobel ở đầu thế kỷ 21 này.

ĐIỀU CẦN LÀM
- Hãy khuyến khích sự sáng tạo của bé.
Trong những năm đầu đời, con bạn chỉ có ít thông tin trong “cỗ máy liên hợp” khổng lồ của mình, vì thế khả năng liên tưởng của bé đôi khi làm nảy sinh những ý tưởng có thể khiến người lớn phải kinh ngạc bởi tính độc đáo, sáng tạo.
- Khi quan sát và đánh giá hành vi của con mình, hãy luôn nhớ trường hợp hành tinh xanh và bông hoa thủy tiên vàng, và hãy tìm hiểu quá trình hơn là kết quả.
Nếu người lớn chúng ta thực hành điều này từ vài ngàn năm trước thì giờ đây chúng ta đã sở hữu một khả năng trí tuệ và kho tàng tri thức mà phải đến cuối thế kỷ 21 này loài người mới có thể đạt đến.
- Hãy cho con bạn những món đồ chơi có thể khơi dậy, mở rộng và khuyến khích trí tưởng tượng hơn là những món tẻ nhạt, hạn chế sức sáng tạo.
Tận dụng những gì sẵn có trong nhà để làm đồ chơi cho bé. Không cần phải tiêu tốn quá nhiều tiền để mua đồ chơi. Bạn có thể dùng hũ sữa chua, hộp đựng trứng, chai nhựa rỗng, ca đo lường hay những đồ vật dư thừa khác trong nhà bếp để cho bé thỏa sức sáng tạo. Cũng không cần hướng dẫn hay gợi ý, hãy cung cấp những nguyên liệu thô đó và để bé vận dụng trí tưởng tượng của mình.
Với những trẻ lớn hơn, bạn có thể đưa cho bé hồ dán, giấy thừa, cọ vẽ… để bé tạo nên những công trình sáng tạo của riêng mình. Ví dụ một vài lõi giấy vệ sinh hay lõi màn bọc thực phẩm nhà bếp có thể gắn với nhau để tạo thành đường đua kỳ thú cho mấy chiếc xe hơi đồ chơi.
- Chơi những trò chơi kết hợp với con.
Từ khi còn rất nhỏ, bé đã rất thích trò ghép từ, và hoạt động này cũng giúp bé phát triển tính hài hước. Trò chơi ghép chữ luôn khiến các bé thích thú bởi nó kết nối những hình ảnh trong trí não và tự động khiến bé cười.