Hai người chèo thuyền: Trên kia, ta đã so sánh đời sống như một con sông.Bây giờ ta xem hai người chèo thuyền xuôi theo con sông ấy; một người không chèo không lái, một người có đủ cả lái cả chèo. Một người điều khiển được con thuyền mình và ra đến cửa sông trong một thời gian ngắn. Người kia, trái lại, tiến tới từ từ theo sức nước sức gió làm cho nó lảo đảo trôi giạt vào bờ.
Muốn được như người chèo thuyền giỏi kia, phái có một cặp chèo, và phải biết dùng ; phải biết tự kiểm soát; đừng sống lưng chừng vì chịu những ảnh hưởng bên ngoài và bên trong.
Phải làm chủ cảm giác của anh: Đừng nên để cho tinh thần của anh xao động vì những nỗi hân hoan khoái lạc, sợ hãi, ghen ghét làm đình trệ và mất hiệu lực của hành động. Muốn đạt được một kết quả tốt anh phải làm chủ cảm giác của anh, anh phải giữ cho được bình tĩnh, quân bình. Lúc còn đi học, thầy giáo của anh có trách nhiệm phát triển trí thông minh và mở mang trí nhớ của anh; tốt lắm. Cha mẹ anh gắng sức đào tạo ý chí của anh, càng tốt hơn nữa. Nhưng thầy giáo và cha mẹ không ai để ý huấn luyện cảm giác của anh.
Người không tự chủ: Cảm giác buông lỏng tức là nguyên nhân sanh ra bao nhiêu tai họa, ưu tư; nó dựng lên trên đường đi của anh những trở ngại khiến anh phải dừng bước luôn luôn; nhiều sức mạnh từ ngoài tới xô đẩy anh qua bên nầy bên kia, hoặc đẩy anh xuống hố. Muốn tránh những “tai họa” phải giữ lấy sự bình tĩnh; sự bình tĩnh ấy là những cái thắng và kim chỉ tốc độ của một chiếc xe hơi. Nhờ thắng mà anh tránh được những trở ngại và những khúc quanh nguy hiểm, những ngả tư, những gập ghềnh; nhờ kim chỉ tốc độ mà anh tính được sức mau trung bình mà không làm cho cái xe phải mệt. Những người không thắng, không kim chỉ tốc độ là những người bị “bị lột da”, vì họ là những người cảm xúc quá độ: vui, giận, ghen tuông, đố kỵ, tức bực, lo sợ, buồn rầu, nóng nảy, thất vọng là những ký sinh trùng hút hết nghị lực và đẩy họ xa con đường sức khỏe, thành công và hạnh phúc.
Giữ cho khí chất được quân bìnhl Muốn phá các trở ngại, anh lo tiêu hủy những vật ký sinh trong tinh thần, giữ cho khí chất được quân bình; phát triển trong người anh sự bình tĩnh. Bắt đầu anh tập thói quen hành động tức thì; khi quyết định làm một việc gì, việc ấy phải được làm không chậm trễ. Muốn hành động tức thì, anh phải phát triển lòng hăng hái.
Sự chừng mực: Người thăng bằng, có chừng mực, biết tiêu xài năng lực của mình một cách đều đặn, y không bao giờ có tánh hay thay đổi, không thái quá mà cũng không bất cập, không quá lạc quan và cũng không quá bi quan. Tính chừng mực giữ cho tinh thần y khỏi trồi sụt quá độ. Nhờ sự chừng mực ấy, anh dự trữ được một số năng lực mà anh có thể dùng được khi cần đến. Nếu một việc bất ngờ xảy ra cần phải có một số năng lực quan trọng, nhờ tính chừng mực của anh, nhờ sự dự trữ, anh sẽ sẵn sàng đem ra một sức mạnh dồi dào và làm được việc ấy một cách dễ dàng như không cần phải gắng sức.
Làm chủ lấy mình: Với tính chừng mực, con người có thể làm chủ lấy mình, có thể đương đầu với mọi cảnh ngộ và tình thế nguy ngập một cách bình tĩnh, vững chắc. Người chừng mực không thương người hôm nay rồi ngày mai lại ghét, không khoan thai buổi sáng, tức bực buổi chiều, không bao giờ sợ hãi. Sự chừng mực không bị hoàn cảnh chi phối, trái lại y có thể điều khiển và chi phối lại hoàn cảnh.
Lời khuyến dụ cần thiết: Anh hãy tập tánh chừng mực bằng cách lặp lại câu nầy: “Trong đời tôi, tôi có một mục đích duy nhất; mục đích ấy là sự cải thiện thân thể, trí thức, xã hội, tâm đức của tôi.” Lời khuyến dụ ấy là căn bản cho mọi hành động của anh.
Anh không thể giữ tính chừng mực được nếu anh đeo đuổi hai mục đích. Mục đích đeo đuổi phải là sự cải thiện con người anh, chính nó đã tổng hợp tất cả quyền lợi của anh. Anh không thể nhắm đến sự phát triển cả ba mặt: thể xác, tinh thần và tâm đức, mà không là nô lệ cho lương tâm. Nếu lúc nào anh cũng theo lời chỉ giáo của lương tâm thì anh không bao giờ lo sợ, rối trí; nếu lúc nào anh cũng làm một bản chương trình trước khi hành động, anh sẽ không bao giờ bị chìm ngập dưới những sự bất ngờ. Đừng bao giờ để lộ sự buồn bực chán nản. Trước nghịch cảnh nên giữ sự lãnh đạm và bình tĩnh. Luôn luôn làm tròn phận sự của anh.
Lời khuyến dụ khác nữa: Nếu có điều trở ngại xảy ra, anh nên lặp lại câu nầy: “Tai họa ấy không đáng kể” hoặc “Không có gì đáng lo.” Nếu gặp tình cảnh rắc rối thì nên nói: “Mọi sự rồi sẽ qua hết, rồi sẽ đâu vào đó hết.” Khi gặp một kẻ địch mạnh hơn, anh đừng nên hoảng hốt. Giữ vẻ mặt bình tĩnh và nụ cười, trong lúc kẻ địch mong thấy anh chán nản, thất vọng. Khi anh nói được rằng: “Rồi sẽ đến phiên tôi” thì anh đã thắng được kẻ địch phần nào rồi. Đừng nên tìm cách trả thù; nhưng sau khi thất bại rồi, tìm cách gượng lại mau lẹ và vững vàng. Nếu anh có một ý nghĩ nhứt định thì chắc chắn anh sẽ thành công.
Nếu anh phải thối lui thì nên thối lui có trật tự. Kẻ địch của anh, dầu không nói ra, sẽ phải thán phục sự bình tĩnh và nghị lực của anh. Họ sẽ hiểu rằng ý chí của anh căn cứ vào pháp luật và lẽ phải. Anh nên lặp lại câu tự kỷ ám thị nầy: “Bất cứ trong trường hợp nào khó khăn nào, tôi cũng cố giành lấy những kết quả tốt đẹp” hoặc là “Tôi là người chừng mực: tôi lợi dụng tất cả mọi ảnh hưởng để phát triển nơi người tôi sự bình tĩnh và sự quân bình tinh thần; tôi hoàn toàn kiểm soát được con người tôi.” Tinh thần hạ ý thức (esprit subconscient) của anh hành động theo sự tin tưởng của nó. Anh hãy làm cho nó tin tưởng sự quyết định của anh và lợi dụng việc làm của nó. Trong vòng vài tuần lễ, anh sẽ nhận thấy rằng, nhờ cách ấy, anh sẽ chừng mực hơn trong tư tưởng, tình cảm, lời nói, việc làm của anh.
Tánh chừng mực tổng hợp các năng lực: Có lẽ anh sẽ nói : “Nhưng trung tâm thần kinh tương quan với tánh chừng mực ở chỗ nào? Làm sao phát triển những năng lực ấy?” Tánh chừng mực không phải là một năng lực : tôi sẽ giúp các anh nhận riêng từng năng lực cần thiết để làm nẩy nở tánh chừng mực : như vậy anh có thể phát triển những năng lực ấy được.
Sự tiếp tục: Năng lực đầu tiên làm thành tánh chừng mực tức là sự tiếp tục (la continuité). Vai trò của nó là làm cho các trung tâm thần kinh khác tiếp tục hoạt động không dừng. Nó ngăn ngừa những sự dừng lại quá ngặt, những sự phát đi thình lình, những sự biến đổi quá lẹ. Muốn phát triển năng lực ấy, anh phải tập thói quen đừng nên khởi sự một việc gì nếu anh không định tiếp tục việc ấy đến khi thành công. Tỉ dụ như anh định làm một bài toán, anh phải làm cho xong; anh khởi sự học bài, hãy định trước học bao lâu, tỉ dụ hai mươi phút, thì phải học xong đúng hai mươi phút. Nếu anh nói: “Tôi sẽ tập mười phút thể thao”, thì hãy tập đúng mười phút chớ đừng chín phút mà cũng đừng mười một.
Sự chuyên tâm (La conscienciosité): Năng lực thứ hai làm thành tánh chừng mực là sự chuyên tâm. Năng lực nầy khiến trí óc phải chú ý đến những qui luật, phép tắc. Tỉ dụ như anh nói: “Trước khi đi ngủ, tôi phải sắp đặt trong phòng cho có trật tự.” Đó là một cái luật. Áp dụng thường ngày luật ấy, anh trở nên chuyên tâm. “Tôi phải dán con cò trên bì thơ đúng phía bên mặt trên cao. Ngồi lại bàn ăn, tôi ăn chậm. Tôi không nên uống rượu vang, rượu trắng, ăn tiêu, tương hột cải; những thứ gia vị ấy kích thích dạ dày và kích thích thần kinh. Buổi tối không nên uống ca phê, ăn thịt. Không nên ăn khuya.” Người chuyên tâm không phạm vào những qui tắc ấy khi họ đã nhận là đúng.
Trật tự: Sau hết đến trật tự. Hãy giữ trật tự trong tinh thần, trong không gian và trong thời gian. Mỗi chỗ dành riêng cho một vật và mỗi vật chiếm cứ một chỗ; một thời giờ dành riêng cho một việc làm. Hãy lặp lại câu tự kỷ ám thị nầy: “Tôi không bao giờ làm việc gì mà không định rõ chương trình trước; tôi tổ chức từng giờ làm việc trong mỗi ngày. Tỉ dụ: tôi muốn sửa soạn đi du lịch ngày mai. Tôi ghi trên giấy: a) sắp đặt va li; b) mua vé xe; đánh điện cho một người bạn đến đón; d) giữ chỗ ngồi; e) ra lịnh cho người tài xế đến đón tôi tại nhà ga khi tôi về, v,v.” Anh theo đúng chương trình ấy và mỗi việc anh đều làm đúng như vậy.
Kín miệng (La secrétivité): Sự kín miệng là năng lực khiến ta giữ kín tư tưởng, tình cảm, ý muốn của ta. Đó là cái thắng đặt trên lưỡi. Những điều muốn giữ kín không nên nói cho kẻ khác hay; phải quay lưỡi bảy lần trước khi nói. Chỉ nên nói những điều anh muốn nói, nhưng phải nói cạn những điều anh định nói.
Tánh cẩn thận: Quá cẩn thận lắm khi có hại, vì nó là trung tâm điểm cho sự lo ngại, sợ hãi; tánh cẩn thận làm cho nhiều người rụt rè, hèn nhát, lo sợ, và khiến họ trốn tránh hành động. Nhưng nếu giữ mực trung thì nó lại khiến người ta thận trọng. Sự kín miệng giữ gìn lời nói, tánh cẩn thận giữ gìn việc làm. Nó bắt ta phải suy nghĩ trước khi hành động, nhưng nó không nên ngăn cản người ta làm việc mau lẹ và hăng hái. Người kín miệng không bao giờ nói mà không suy xét những điều mình nói; người cẩn thận suy nghĩ, đo lường những việc họ phải làm; họ chỉ làm những việc mà họ đã định làm mà thôi.
Tánh tự tôn: Lắm người cẩn thận quá, do dự quá, rụt rè quá, thành ra không đủ tự tôn, chỉ biết sống theo dư luận. Anh không nên băng khoăng vì những điều người khác nghĩ về anh. Cần hơn hết là anh phải có tánh tự tôn.
Tánh nhân nhượng: Tánh nhân nhượng là tánh dễ bị cảm xúc vì những lời khen và lời chê. Tánh nhân nhượng càng mạnh hơn tánh tự tôn bao nhiêu, anh càng dễ cảm xúc lời khen chê của kẻ khác bấy nhiêu. Sự cảm xúc quá độ ấy làm cho anh buồn rầu, rối trí. Người nhân nhượng là người không làm chủ được thần kinh. Óc phán đoán của họ mất sáng suốt. Đối lại tánh nhân nhượng là tánh tự tôn.
Người hay nhân nhượng chỉ để ý đến lời xét định của kẻ khác; người có tánh tự tôn chỉ để ý đến sự phẩm bình của riêng mình. Phải hết sức phát triển tánh tự tôn. Đó là một năng lực kiểm soát được thần kinh. Chính năng lực ấy khiến ta cử động vững vàng, tránh được những sự thái quá. Nó giữ gìn sức mạnh thần kinh. Muốn phát triển tánh tự tôn, hãy lặp lại câu tự kỷ ám thị nầy: “Tôi luôn luôn hành động để được khá hơn; tôi hành động theo lương tâm của tôi và như thế tôi được bằng lòng và đắc ý lắm.” Đừng lầm lẫn tánh tự tôn và tánh kiêu căng, tức là tánh do tánh nhân nhượng mà có.
Tánh cương quyết: Tánh cương quyết khiến anh chú ý đến những việc anh định làm và mục đích anh theo đuổi. Người thiếu tánh cương quyết và tánh tiếp tục thì hay thay đổi ý định luôn. Người có tánh quả quyết yếu và tánh tiếp tục mạnh thay đổi ít hơn. Người hay thay đổi ý định không làm việc gì thành tựu đặng.
Sự tùng phục: Tùng phục tức là muốn thích ứng với những cảnh ngộ bất thường. Mỗi lần gặp cảnh ngộ bất thường anh có thể nhịn nhục mà nói rằng: “Lúc nầy, ta chiều theo để rồi một lúc khác ta sẽ rút lấy phần lợi nhiều hơn. Khi ta vượt qua nỗi khó khăn được rồi, ta sẽ làm theo ý ta muốn.” Người nào biết nhịn nhục sẽ tránh được những sự tức giận vô ích, con đường đi của họ bằng phẳng đều đặn.Nói tóm lại, anh hãy suy nghĩ; tìm biết những điểm yếu hèn của anh và nhứt định phát triển những điểm ấy mỗi ngày một mạnh thêm.