ANH ĐƯỢC TỰ DO SỐNG HAY LÀ ĐỂ MÌNH BỊ LÔI CUỐN THEO SỰ SỐNG
Hai người chèo thuyền: Cuộc đời là một con sông lôi cuốn một đoàn thuyền ra biển; mỗi chiếc có một người chèo.
Trong một chiếc thuyền, anh chèo phó mặc thuyền mình do dòng nước. Khi nào cần cho cập bến, anh ta mới quơ mái dầm. Thuyền anh thường chạm nhầm đá, vấp iên cát, đôi khi vì lái chậm mà không vô kịp bờ. Anh ta khổ vì sóng to, bay nước hạ. Sau cùng anh ta cũng ra cửa được, nhưng phải trải qua những cảnh ngộ khó khăn làm cho cuộc hành trình phải chậm trễ.
Anh chèo ghe thứ hai biết nương theo dòng nước mà lái con thuyền theo ý mình muốn; luôn luôn chủ ý, y đáp thuyền đúng được chỗ mình định trước. Anh ta đến đích đúng theo thời giờ. Cuộc đời tức là lái thuyền trong dòng sông vậy.
Số phận và tính tình: Số phận là kết quả của tính tình; tính tình là kết quả của thói quen; thói quen là do việc làm hàng ngày mà có; việc làm chịu ảnh hưởng của ý nghĩ; ý nghĩ do sự ám thị mà ra; và sự ám thị phát sanh ra do những người chung quanh, do cảnh ngộ, do hoàn cảnh. Muốn điều khiển số phận của mình, anh chỉ nên thừa nhận những ám thị nào hợp với ý nghĩ với việc làm và thói quen thuận tiện cho sự tác thành một tánh tình cao thượng của anh.
Tự phát triển lấy mình: Anh phải chịu trách nhiệm hành vi của mình. Con người thường hành động theo sự sai khiến của phần vô ý thức (inconscient) nhưng lại có thể sửa đổi phần vô ý thức ấy khiến nó trở nên thiện mỹ hơn. Đành rằng hành vi của mình chịu nhiều ảnh hưởng chung quanh, nhưng phần trách nhiệm quan trọng vẫn thuộc về mình.
Muốn làm chủ thời cuộc, phải làm chủ người chung quanh. Muốn làm chủ người chung quanh, phải làm chủ lấy mình. Muốn làm chủ lấy mình, phải lo phát triển những chỗ yếu của mình cho mạnh lên. Anh phải coi sự tự phát triển lấy mình là mục đích cốt yếu của đời mình.
Phương pháp tự huấn luyện: Anh theo phương pháp nào để tự huấn luyện, tự cải tạo? Theo phương pháp tiến hóa theo ý muốn.
Ngày nay người ta có thể tùy theo luật tiến hóa của thiên nhiên mà dẫn dắt sự tiến hóa theo ý muốn của mình. Người ta có thể đổi giống cây hoang ra giống cây trồng trong vườn, đổi một giống thú rừng thành ra gia súc. Với cây và thú vật mà người ta có thể thay xấu thành tốt trong một thời hạn mau chóng được thì với con người lại dễ dàng hơn. Nhờ phương pháp tiến hóa theo ý muốn mà con người có thể cải tạo nhân phẩm của mình.
Vai trò của tế bào: Thân thể con người gồm có tế bào. Tế bào cũ chết và tế bào mới sanh. Đời sống vì thế mà thay đổi không dừng. Con người nhờ sự thay đổi không dừng ấy mà cải thiện lại tất cả các bộ phận của thân thể, nhất là óc não. Con người có thể thay đổi tư tưởng, tình cảm, phát triển những bộ phận của óc não và biến đổi hẳn các bộ phận ấy. Óc não kiểm soát và kiến tạo lại thân thể, ảnh hưởng đến sự hoạt động, đến thái độ, đến cách đi, tiếng nói, đến quan năng sinh tồn và làm cho thân thể anh biến đổi. Nhưng sự biến đổi ấy phát diễn từ từ, vì cần phải điều hòa với người chung quanh, với hoàn cảnh và với mình.
Phải biết hướng dẫn sự gắng sức của anh: Phải biết điều khiển xu hướng của mình. Đừng muốn những việc mà mình không thể làm được. Không nên cố sức làm cho một bông vạn thọ hóa ra bông hường, làm cho con mèo thành ra sư tử. Các anh không nên mộng tưởng làm vĩ nhân. Các anh có một nhân phẩm riêng, khác với nhân phẩm của người đồng loại. Nhân phẩm ấy cũng lớn lao, cao quí như nhân phẩm của bao nhiêu người khác, nếu các anh biết đào luyện nó. Các anh phải tiến hóa trong phạm vi khả năng của mình. Các anh lo rèn luyện thiên tư, phát triển tài năng của mình, làm cho tính tình, nhân phẩm được điều hòa, được sáng suốt.
Trong sự tiến hóa, anh phải lo phát triển những chỗ yếu làm trở ngại hay chậm trễ sự thành công, đồng thời phải hạn chế những năng lực quá mạnh biến thành những dục vọng lôi cuốn ta vào những việc gàn dở.
Hợp lý hóa đời sống của anh: Trong người anh có hai xu hướng: hai bản năng anh phải lưu ý: bản năng thứ nhất (hạ ý thức) khiến anh yêu đời và bắt buộc anh phải tìm những khoái lạc đứng đắn, những nhu cầu vật chất để giảm bớt sự cực nhọc; bản năng thứ nhì (thượng ý thức) thúc giục anh đến lý tưởng cao xa, đến điều thiện, đến cái đẹp, đến chân lý.
Bản năng say nầy, xem bề ngoài có vẻ ích kỷ, nhưng anh phải theo nó. Đừng sợ trở nên ích kỷ, vì hiểu cho chín chắn rồi, cái bản năng ấy sẽ thêm sức mạnh vật chất và tinh thần, làm cho anh trở nên một người hữu ích. Nhưng đừng làm giảm sức của anh, phải biết “hợp lí hóa” đời sống của anh và, muốn khỏi phí sức vô ích, anh nên tạo sự điều hòa giữa anh và hoàn cảnh chung quanh.
Hãy phát triển những năng lực cao đẳng của anh: Bản năng thứ hai khiến anh đem dùng những năng lực cao đẳng để vượt đến cái gì cao quí, vĩ đại, khoan hồng. Nếu anh nghi rằng mình không thích hợp với những tình cảm cao thượng, không thể có được những hoài bão tốt đẹp thì anh nên quay về quá khứ và nhắc lại cho mình những cảm giác khi đứng trước một nghĩa cử, hay khi đọc một câu chuyện anh hùng, khi nhìn một khung cảnh vĩ đại, khi thấy trước mắt một công trình nghệ thuật, khi làm được một việc tốt. Trong những trường hợp ấy, năng lực cao đẳng của anh bị kích động và anh nhận thấy rằng anh thích gợi lại những cảm giác êm đẹp ấy.
Tiến hóa từ từ: Anh nhớ rằng dầu muốn dầu không anh tiến hóa luôn luôn, theo với thời gian; tâm tính, thị hiếu, khuynh hướng, tánh tình, khả năng của anh thay đổi từ từ mà chắc chắn theo ảnh hưởng của tuổi tác, cảnh ngộ, hoàn cảnh, theo việc làm, hành vi, tư tưởng, tự kỷ ám thị của anh. Nhưng sự tiến hóa ấy có thể lùi chứ không tới, nếu anh để cho mình chịu những ảnh hưởng xấu. Vì thế mà tôi xin lặp lại rằng: nếu anh muốn thành công và hạnh phúc thì sự học vasn của anh phải có tính cách phổ thông; mỗi tuần, mỗi tháng, mỗi năm, anh phải chú ý đến những tiến bộ mà anh đã thâu được.