Hội Văn hóa Đông Phương dựa trên chủ đề "Văn hóa Đông Phương" có nhờ tôi viết một kịch bản thoại kịch. Suy nghĩ nhiều ngày, tôi vẫn không tìm ra cách nào. Một kịch bản, dù có thể không cần tình tiết đan cài quá chặt chẽ, nhưng ít nhiều cũng phải có một câu chuyện; tôi lại không tìm được câu chuyện nào đủ để biểu hiện "Văn hóa Đông Phương". Dù có dùng phương pháp tượng trưng, lấy nhân vật đại diện cho những quan thì các khía cạnh hàm chứa trong "văn hóa" cũng quá nhiều, không cách nào gom trọn trong một lưới. Lại lùi một bước, chỉ chọn lấy vài điều quan trọng đại diện cho văn hóa thì hình như cũng không xong, bởi vì cái nào tính là quan trọng, cái nào không quan trọng, vốn dĩ đã khó mà quyết định. Hơn nữa, điều mọi người cho là quan trọng thì chưa chắc tôi đã hiểu; điều tôi hiểu thì chưa chắc đã quan trọng. Khó khăn này nếu không khắc phục được thì sự việc không thể tập trung, kịch chẳng biết viết từ đâu.
Suy nghĩ thêm mấy ngày, tôi quyết định tính toán từ thể loại của kịch bản. Nói cách khác, giả sử từ bỏ tính hoàn chỉnh của kịch bản thoại kịch mà đưa các thành phần ca múa vào trong đó, thì công cụ biểu hiện đã nhiều hơn, những phương diện có thể biểu hiện dù khó lòng gom trọn trong một lưới nhưng ít nhất cũng rộng lớn hơn là chỉ dựa vào thoại kịch. Xét từ góc độ kịch bản, cách làm "món đĩa ghép" này liệu có "ổn" hay không? Tôi không xét tới. Tôi chỉ biết rằng, duy chỉ có làm như thế mới có hi vọng viết xong. Được rồi, trong lòng tôi đã có một "đĩa ghép lớn".
Nhưng điều này vẫn chưa giải quyết được tất cả!
Thế nào là văn hóa? Thế nào là văn hóa Đông Phương? Văn hóa Đông Phương tương lai sẽ có dạng vẻ thế nào? Không một ai có thể đáp lại trọn vẹn! Một tập thể người có phương thức sống về tinh thần và vật chất từ xưa đến nay của họ; giả sử chúng ta gọi phương thức đó là văn hóa, thì giáo lý, tôn giáo, lễ nghi, cho đến ăn ở mặc đi, đều nằm trong đó, chứa đựng cực kỳ rộng lớn, lại còn biến hóa muôn vàn. Quá coi trọng tinh thần thì coi nhẹ vật chất; thiên lệch về vật chất thì mất đi tinh thần. Nệ cổ thì mất hiện tại, chấp vào hiện tại thì cản trở tương lai. Rõ ràng là không biết bắt đầu từ đâu! Giả sử tôi là một nhà tư tưởng thì còn dễ làm. Tôi hoàn toàn có thể từ một nền văn hóa sống động rút ra các điểm yếu lược, bàn về nguồn gốc ngọn ngành để thành lời bàn của một nhà. Thế nhưng, tôi không phải là nhà tư tưởng. Hơn nữa, dù tôi có là nhà tư tưởng, có đủ năng lực bàn luận xởi mở về văn hóa thì cũng chẳng giải quyết được gì. Thứ tôi muốn viết là kịch bản, không phải luận văn!
Xem ra vẫn phải nghĩ cách từ kịch bản. Giả sử tôi lấy một việc làm chính, biên thành một câu chuyện, từ câu chuyện này phản ánh ra văn hóa, chắc chắn sẽ có lực hơn nhiều so với việc liệt kê các điều kiện hay thực tế của văn hóa. Mượn câu chuyện để nói về văn hóa thì văn hóa sống trong nhân gian, bộc lộ bất cứ lúc nào; nói thẳng về văn hóa thì nhất định thiếu đi sự tự nhiên và sống động ấy. Thế là, tôi nghĩ ra một câu chuyện. Dĩ nhiên là câu chuyện thời Kháng chiến. Mục đích của Kháng chiến là giữ gìn sự tồn tại và tự do của văn hóa chúng ta; có sự tồn tại tự do của văn hóa thì mới có sự phồn vinh và nối tiếp của lịch sử —— con người còn mà văn hóa mất thì nhất định là nô lệ. Vậy thì, vào thời kỳ Kháng chiến mà kiểm nghiệm lại văn hóa chính là thời điểm tốt, bởi vì chúng ta đã không tiếc sự hy sinh lớn nhất để bảo tồn văn hóa, thì sức mạnh của văn hóa ra sao, cùng những điểm mạnh điểm yếu của nó đều phải kiểm nghiệm. Chúng ta bắt buộc phải thấy được quá khứ, hiện tại và tương lai của nó. Đối với quá khứ, chúng ta không cách nào phủ nhận bản thân có một nền văn hóa rất cao. Cho dù là những kẻ nô lệ ngoại quốc quen ăn cơm Tây, tuyên bố rằng mặt trăng nước ngoài tròn hơn Trung Quốc rất nhiều, nhưng trong lịch sử thế giới vẫn chưa ai dám coi thường văn hóa Trung Quốc.
Nói đến hiện tại, ngoại trừ những kẻ không làm tay sai cho địch thì không chịu nổi, bất kỳ ai cũng phải thừa nhận rằng quân dân không biết chữ mấy của chúng ta dám chạm trán cứng đối cứng với bộ đội cơ giới hóa của kẻ thù, mà lại đụng độ hơn bốn năm trời, đánh cho tên bạo địch luống cuống tay chân —— nhất định là phải có một sức mạnh văn hóa thâm sâu khiến cho như vậy. Giả sử không có nền văn hóa như thế thì đành phải quy cho kỳ tích, mà trên thế giới ngày nay làm gì có kỳ tích!
Nói về tương lai, nhờ niềm tin Kháng chiến nhất định thắng lợi, tự nhiên chúng ta nghĩ đến hai điều: (Một) Lấy Trung Hoa làm tiên phong, làm sự gợi mở, các dân tộc Đông Phương —— bao gồm cả những người hiểu chuyện ở Nhật Bản —— bắt buộc không được tiếp tục lấy nhẫn nhịn cầu an làm hòa bình nữa, mà nên vươn thẳng sống lưng, dùng xương máu đổi lấy hòa bình chân chính. Việc quân phiệt Nhật Bản tiến xuống phía nam —— bất luận là kinh tế hay quân sự —— chính là lúc các dân tộc từ Trung Quốc đến Ấn Độ thức tỉnh. Mọi người có sự thức tỉnh này thì mới không mắc phải cái "mắc bẫy hòa bình" của quân phiệt Nhật Bản mà đem linh hồn giao cho xiềng xích và roi vọt. (Hai) Sự tồn tại của một nền văn hóa bắt buộc phải dựa vào việc nó có sự tự phê bình, luôn tự uốn nắn mình, làm phong phú chính mình; lấy nhãn hiệu lâu đời để tự cao tự đại, cố chấp từ chối tiến thêm một bước là tự chuốc lấy diệt vong. Trong Kháng chiến, chúng ta nhận ra sức mạnh của văn hóa vốn có, nhưng cũng thấy được những thiếu sót của chúng ta —— Kháng chiến đã chụp "tia X" cho văn hóa. Ở bến bờ sinh tử, chúng ta tuyệt đối không thể giấu bệnh sợ kê đơn! Bỏ gì lấy gì, phải tự làm cho tốt! Như vậy, chúng ta khẳng định chúng ta có văn hóa, và lại là nền văn hóa rất cao. Tuy nhiên, dựa theo sự khẳng định này mà biên một câu chuyện thì lại không dễ dàng gì. Thứ nhất, một mặt viết câu chuyện, mặt khác còn phải chiếu cố đến vấn đề văn hóa ẩn giấu dưới câu chuyện, chắc chắn sẽ khiến câu chuyện rất mỏng móng —— băng phải thật mỏng thì mới nhìn thấy dòng nước chảy bên dưới chứ! Câu chuyện mỏng móng thì kịch bản trở nên yếu ớt, không dễ bù đắp! Thứ hai, văn hóa chia làm ba đoạn —— quá khứ, hiện tại, tương lai; Kháng chiến cũng chia làm ba đoạn —— tự mình kháng chiến, liên hợp các dân tộc Đông Á, và hòa bình tương lai. Điều động thế nào đây? Ý nghĩa kép của câu chuyện —— Kháng chiến và văn hóa —— đã khó lòng phối hợp hoàn hảo không vết nứt, mà trong mỗi ý nghĩa lại có nhiều vấn đề đến thế, dù tôi có là một thiên tài thông thạo mọi thứ đi nữa thì cũng không cách nào thể hiện trọn vẹn, chu toàn mọi mặt. Lại còn, thứ ba, cứ lấy văn hóa quá khứ mà nói, khía cạnh nào là từ thời Chu Tần đến nay vẫn xuy suốt không đổi, đủ để làm cội nguồn của văn hóa? Khía cạnh nào là thuần túy của riêng chúng ta mà không chịu ảnh hưởng từ bên ngoài? Ai mà biết được! Cứ như trang phục của chúng ta mà nói, sườn xám là kiểu áo của người Kỳ, nhưng ngày nay mọi người đều mặc nó. Nói xa hơn một chút thì cũng chưa chắc an toàn, kiểu áo thời Đường có phải thuần túy bản sắc Trung Quốc không? Vì vậy, tôi không thể mượn một sự kiện lịch sử để miêu tả xem văn hóa của một thời đại nào đó rốt cuộc có dạng vẻ ra sao. Hơn nữa, dù tôi có đầy đủ chuẩn bị để viết kịch lịch sử thì chẳng qua cũng chỉ là mượn xưa nói nay, hiệu quả của kịch bản vẫn là gián tiếp, không có sức cảm động lớn lao. Tôi bắt buộc phải trộn lẫn quá khứ và hiện tại vào một chỗ, thà rằng để quá khứ chỉ có chút bóng dáng chứ không để hiện tại nấp sang một bên đứng chờ ám chỉ. Đúng vậy, tôi chỉ có thể dựng nên một chút bóng dáng, để quá khứ và hiện tại hiện ra một chút khác biệt; giả sử có ai đến hỏi: Chút bóng dáng này rốt cuộc là tượng trưng cho Hán Tấn hay Đường Tống? Là Phật Lão hay Khổng Mạnh? Tôi sẽ không cách nào trả lời, cũng không muốn trả lời. Tóm lại, văn hóa mà tôi đề cập đến chỉ dựa trên kinh nghiệm sống của cá nhân tôi, dựa trên tình hình Kháng chiến mà cá nhân tôi nhìn thấy, dựa trên ý nghĩa văn hóa mà cá nhân tôi có thể cảm nhận, dựa trên ưu nhược điểm của văn hóa nước nhà mà cá nhân tôi nhìn ra, và hy vọng của cá nhân tôi đối với văn hóa để bày tỏ một chút ý kiến cá nhân; tuyệt đối không dám bao trọn văn hóa. Có biết bao nhiêu vấn đề tôi không hiểu thì đều không dám viết. Những gì tôi tin chắc thì tôi mới dám viết ra. Như vậy, khó khăn của tôi có thể giảm bớt một chút; giảm bớt khó khăn của bản thân tôi nhưng lại làm tăng thêm vẻ nghèo nàn của kịch bản, nhưng cũng đành chịu. Tôi chỉ có thể bảo đảm sự thành thực của mình, chứ không thể phủ nhận sự nông cạn về tài năng và tầm nhìn! Ngay cả những gì tôi tin tưởng cũng chưa chắc không có sai lầm; có điều, nếu tôi lại quá cẩn trọng thêm chút nữa thì cuốn kịch này căn bản không thể ra đời rồi.
Bây giờ có thể bàn về bản thân kịch bản rồi. Kịch chia làm ba hồi: Hồi thứ nhất bàn về hiện thế Kháng chiến, và phác qua một chút bóng dáng quá khứ. Hồi thứ hai bàn về việc Nhật Bản tiến xuống phía nam, đồng thời ẩn chứa sự hòa hợp giữa văn hóa mới và cũ nhờ Kháng chiến, cùng với sự liên hợp kháng chiến của các dân tộc Đông Á. Hồi thứ ba nói về sự kiến thiết hòa bình Đông Á sau khi Trung Hoa chiến thắng.
Kịch tình rất đơn giản. Nhưng nó càng đơn giản thì vấn đề mà nó chạm đến lại càng không thể đi sâu, giống như dùng một chiếc khăn tay mà muốn gói năm đấu gạo vậy, thật là hết cách. Tại sao lại phải đơn giản như thế? Tôi sợ dùng quá nhiều người thì khó diễn xuất. Thế nhưng, những tình huống như Kháng chiến và việc Nhật Bản tiến xuống phía nam đều phải đưa vào, lại không thể quá đỗi đơn giản; thế là tôi bèn tận dụng ca múa. Dùng ca múa liệu có thể thực sự đơn giản, rõ ràng cho việc diễn xuất không? Vẫn không ăn thua! Đúng là tự làm dây buộc mình! Trong kịch có bốn bài ngắn, hai bài hợp xướng lớn, ước tính ít nhất phải dùng ba mươi ca sĩ mới đủ dấy lên khí thế. Trong hồi thứ hai có sáu điệu múa, ít nhất phải dùng mười chuyên gia múa —— nhảy múa tùy tiện thì khó mà lột tả hết ý. Đã có ca múa thì phải có tấu nhạc, lại cần ít nhất hai ba mươi nhạc sĩ. Cộng thêm mười mấy diễn viên, tổng cộng cần đến tám chín mươi người! Có lẽ có người còn cho rằng tôi tận dụng ca múa là cố ý khéo léo đầu cơ, tôi không tiện tranh luận. Nhưng điều đau lòng lại là khéo quá hóa vụng, đuôi to khó vẫy, rất khó diễn xuất. Còn như may mắn được diễn xuất mà khán giả chỉ nghe hát xem múa, bỏ qua phần thoại kịch thì lại càng đáng đau lòng hơn! Điều làm tôi lo lắng nhất là hồi cuối cùng. Không có đấu tranh, không có kịch tính, tôi lại viết cảnh thiên hạ thái bình! "Món đĩa ghép" vốn đã không tính là món ăn ngon lành gì, mà bên trong lại trộn thêm xôi tám báu vị ngọt, e rằng lại càng "tiêu hóa không trôi"!
Về việc hồi thứ nhất phân đoạn hai đặt bối cảnh ở Tây Tuy, thuần túy là vì Tây Tuy có sự thuận tiện cho việc tập hợp các dân tộc; nếu thấy không thỏa đáng thì xin cứ tự nhiên đổi sang nơi khác. Hồi thứ ba đặt bối cảnh ở Thanh Đảo cũng vì lấy cảnh đẹp, không có ý gì khác, cũng có thể thay đổi.
Lão Xá tại làng Long Tuyền, Côn Minh, ngày Song Thập năm thứ ba mươi.