Nói đến khái niệm “cạnh tranh giới”, ta có thể liên tưởng ngay đến sự ganh đua giữa những người cùng giới nhằm mục đích giành lấy địa vị, lợi thế và lợi ích. Sự cạnh tranh này thường gắn liền với lòng ghen tuông và sự đố kị. Chẳng hạn, có những cô gái tụ tập nói xấu cô gái khác xinh đẹp hơn mình, hoặc vài người đàn ông khó chịu với người đàn ông khác thành đạt hơn.
Trong xã hội, khi có một người biểu hiện xuất sắc, được ngưỡng mộ và khen ngợi, lập tức xuất hiện những người tìm cách soi mói, nói xấu. Người bị nói xấu có thể là học sinh vừa được khen thưởng, là nhân viên vừa được thăng chức, là viên chức đạt thành tích thi đua xuất sắc, là người nổi tiếng hay doanh nhân thành đạt, thậm chí cả nhà từ thiện cũng bị gièm pha, mổ xẻ... Ai cũng có thể lọt vào tầm ngắm của những lời gièm pha công kích, và luôn có những người cảm thấy hả hê khi họ sa cơ, dù họ chẳng làm gì ai cả.
Tuy nhiên, sự soi mói, nói xấu không chỉ xảy ra ở những người vừa gặp thành công hoặc may mắn. Đôi khi, sự công kích và ghét bỏ, vạch lá tìm sâu, suy diễn tồi tệ... còn xuất hiện đối với những người bị hại. Đặc biệt là trong trường hợp các cô gái xinh đẹp bị quấy rối, xâm hại. Có bao giờ bạn tự hỏi: Vì sao một bộ phận nữ giới lại victim blaming[1] đối với nạn nhân bị xâm hại? Thậm chí, nếu để ý theo dõi, bạn sẽ thấy nữ giới công kích nạn nhân bằng những lời lẽ cay độc hơn nam giới rất nhiều: “Ai bảo mặc váy ngắn cũn cỡn”, “Ai bảo mặc hở thế”, “Ai bảo đi chơi với trai”, “Ai bảo trang điểm cho lắm vào”, “Ai bảo điệu”, “Nhìn như gái gọi thế thì làm sao mà đàn ông kiềm chế được, bị vậy là đáng đời”.
Hay những lời lẽ cay nghiệt như: “Nó cố tình tỏ ra mình bị hại để gây chú ý thôi. Ngữ ấy mặt dày như cái thớt, tỏ vẻ xấu hổ nai tơ yếu đuối để nhiều người quan tâm cho nổi tiếng chứ ngại gì ai. Cứ õng ẹo thế thằng kia nó quấy rối cho là đúng rồi, trong lòng lại chẳng sướng quá mà còn làm màu kêu cứu.”
“Con này chắc ngủ với cả trăm thằng rồi, bị trai trêu một tí thì la làng, ăn vạ là thằng kia quấy rối đây mà. Lợi dụng thằng ấy để câu like, kiếm danh tiếng thôi, thằng kia mới là nạn nhân đáng thương của con hồ ly tinh này nhé.”
Bạn có tin nổi không? Những lời lẽ cay độc này hoàn toàn có thật!
Tháng 2 năm 2020, có một vụ quấy rối tình dục nữ sinh gây chú ý lớn trên mạng. Một cô hot girl tuổi teen rất xinh đẹp đã bị nam thanh niên nọ liên tục khủng bố bằng cách nhắn tin, gọi điện, gửi ảnh và phim gợi dục, nhận xét tục tĩu về cơ thể… trong suốt một năm.
Đến khi cô gái không chịu được nữa, đăng tất cả mọi việc lên Facebook để kêu cứu thì thay vì bảo vệ cô gái, một luồng dư luận trái chiều xuất hiện. Họ cho rằng cô gái này có tiếng trên mạng nên đang lợi dụng việc bị quấy rối để đánh bóng bản thân, thu hút thêm người theo dõi. Đồng thời, những đánh giá chủ quan cũng lạnh lùng tuôn ra: “Nhìn cái cách nó bóc phốt thằng kia xem, con này cũng chẳng phải dạng vừa, ghê gớm lắm, đang lợi dụng đám đông ủng hộ trên mạng đây mà”, “Chắc được trêu cũng sướng cơ, tao lạ gì mấy đứa con gái suốt ngày đăng hình câu trai trên mạng”. Trong số đó, có những bình luận của nữ giới thể hiện rõ sự hằn học, suy đoán vô căn cứ để đổ lỗi ngược cho cô bé bị quấy rối, như những lời cay nghiệt tôi đã trích phía trên.
Tháng 3 năm 2020, trên Facebook xuất hiện một clip quay cảnh gã đàn ông nọ lén giở trò nhìn trộm dưới váy của nhóm nhảy nữ tại Hồ Gươm. Phố đi bộ Hồ Gươm là nơi cho phép biểu diễn các tiết mục nghệ thuật đường phố, nhóm nhảy mặc váy tennis dài đến gần gối, rõ ràng là các cô gái trẻ xinh đẹp ấy không hề có lỗi gì. Thế nhưng khi clip được đăng tải trên mạng để phản ánh về nạn quấy rối tình dục, nhóm nhảy đã nhận được hàng loạt bình luận công kích từ dân mạng, trong đó có rất nhiều lời lẽ khó nghe từ nữ giới:
“Ai bảo ra chỗ công cộng nhảy nhót, con gái thì phải ý tứ chứ, đáng đời.”
“Váy ngắn cũn cỡn như thế nó chưa hiếp cho là may. Mình chẳng bao giờ mặc mấy thể loại váy ngắn thế này.”
“Đến chỗ đông người uốn éo nhún nhảy là mơi trai rồi còn gì, muốn được chú ý thì phải chịu thôi, mấy con đú đởn.”
“Mấy cái loại gái ra đường làm trò múa may cho thiên hạ ngắm này thì kêu oan gì nữa, ngu thì chết.”
Tại sao cùng là phụ nữ mà họ lại đối xử với nhau cay nghiệt như vậy?
Nguyên nhân tâm lý của việc đổ lỗi cho nạn nhân thường được giải thích là do niềm tin “thế giới công bằng”, cho rằng một người phải có lỗi gì đó nên mới gặp chuyện bất hạnh. Tuy nhiên, nếu phân tích kỹ hơn, ta sẽ nhận thấy mức độ đổ lỗi của mỗi vụ việc là không giống nhau: có những mẫu nạn nhân được thông cảm hơn, và cũng có những mẫu nạn nhân bị tấn công nhiều hơn. Với tâm lý của người ngoài cuộc, những người theo dõi hầu như chỉ đánh giá người bị hại lẫn người gây hại theo cảm xúc và tư tưởng của bản thân. Ngoài lý do trọng nam khinh nữ hay các lý do về giáo dục, nhận thức, thì bản năng cạnh tranh giới cũng thúc đẩy ham muốn phán xét của họ.
Những nạn nhân bị phái nữ đổ lỗi nhiều thường là những cô gái xinh đẹp, hấp dẫn và nổi bật.
Những nạn nhân được phái nữ thông cảm nhiều, ít bị đổ lỗi bởi những người cùng giới thường là những người có ngoại hình khiêm tốn, không gây chú ý.
Bởi vì cái thông tin “bị quấy rối, trêu ghẹo, tấn công tình dục” có mang theo một thông điệp ngầm rằng “nạn nhân là người hấp dẫn, thu hút kẻ khác phái”, nên điều này có thể kích hoạt bản năng cạnh tranh giới và sự đố kị ẩn sâu trong một số người. Họ cần phải đổ lỗi, chê bai, hạ thấp nạn nhân để trút giận và cân bằng cảm xúc, đồng thời củng cố cảm giác về địa vị xã hội. Việc phán xét nạn nhân giúp họ có cảm giác bản thân mình cao quý hơn.
Để nói về bản năng cạnh tranh giới, trước tiên cần khẳng định một điều: Cả hai giới đều có bản năng cạnh tranh đồng giới. Theo Tâm lý Sinh học và Tâm lý học Tiến hóa, mục đích của cạnh tranh giới là thu hút người khác giới, cũng như tự củng cố sức hấp dẫn của bản thân. Khi xuất hiện người cùng giới hấp dẫn hơn, cá nhân sẽ phát sinh cảm giác tự so sánh, thậm chí ghen tị, cảm thấy bị đe dọa...
Tuy nhiên, cách thể hiện sự cạnh tranh của nam giới và nữ giới rất khác nhau.
Trước những năm 80, do sự ảnh hưởng của Darwin, hầu hết các nghiên cứu về cạnh tranh trong nội bộ giới đều tập trung vào cuộc đấu tranh giữa nam giới để giành lợi thế tiếp cận với phụ nữ. Từ những năm 80 trở đi, khoa học mới bắt đầu nghiên cứu một cách nghiêm túc hiện tượng cạnh tranh giới của nữ, nhận ra rằng quan điểm truyền thống “phụ nữ thụ động và không có khả năng cạnh tranh” là sai lầm. Hóa ra, phụ nữ cũng đang lặng lẽ tham gia vào những cuộc cạnh tranh khốc liệt của riêng họ.
Vào thời kỳ đó, David Michael Buss - nhà nghiên cứu Tâm lý học Tiến hóa người Mỹ - đã chỉ ra rằng cạnh tranh giới có hai hình thức chính: tự quảng cáo bản thân và hạ bệ đối thủ cạnh tranh. Nam giới thể hiện và phát huy khả năng thể chất, tài sản cùng địa vị xã hội (những đặc điểm nam tính được nữ giới ưa chuộng). Phụ nữ có xu hướng thể hiện sắc đẹp, sự trẻ trung, đáng yêu và hấp dẫn của họ (những nét nữ tính được nam giới ưa chuộng). Đàn ông cố gắng hạ bệ đối thủ bằng cách chê bai sức mạnh kinh tế và thể chất của họ, trong khi phụ nữ thường chỉ trích tuổi tác, ngoại hình và tính cách của đối phương.
Đối với nam giới, sự không hài lòng thường được thể hiện trực tiếp, đàn ông càng tự tin thì càng thẳng thắn nhắm thẳng vào đối phương mà tấn công. Thời xa xưa, đàn ông thường sử dụng vũ lực để phân cao thấp. Ngày nay, các anh chàng thường cạnh tranh nhau một cách phô trương nhưng cũng an toàn hơn: Họ cạnh tranh về tài sản, địa vị xã hội, vẻ ngoài đẹp trai, thành tích, khả năng chiều chuộng phụ nữ... Những hành vi này thực sự rất dễ thấy.
Một nghiên cứu năm 2012 của Trường Quản lý Carlson thuộc Đại học Minnesota, Hoa Kỳ, cho thấy sự chênh lệch tỷ lệ nam nữ trong môi trường có tác động đáng kể đến hành vi kinh tế của nam giới. Nếu một người đàn ông ở môi trường mà số phụ nữ ít hơn số nam giới, anh ta sẽ trở nên bốc đồng hơn, ít quan tâm đến khoản tiết kiệm của mình và sẵn sàng chi tiêu bằng thẻ tín dụng. Bài báo này của Trường Quản lý Carlson có tựa đề “Kết quả kinh tế của nam giới quá tuổi: Tác động của tỷ lệ giới tính đối với tiết kiệm, vay nợ và tiêu dùng” đã được đăng trên Tạp chí Nhân cách và Tâm lý Xã hội vào tháng 1 năm 2012.
“Chúng tôi thấy rằng ở các loài động vật khác, khi con cái khan hiếm, con đực trở nên hung dữ hơn. Chúng cạnh tranh khốc liệt hơn để giành bạn tình”, Giáo sư Vladas Griskevicius, tác giả của bài nghiên cứu giải thích. “Con người cạnh tranh như thế nào để có được một người bạn đời? Trong tất cả các nền văn hóa, bạn có thể thấy rằng đàn ông quen với việc kiếm được một người bạn đời thông qua cạnh tranh về tiền bạc, địa vị và tài sản.”
Để xác minh ý kiến rằng tỷ lệ giới tính sẽ ảnh hưởng đến việc đưa ra quyết định kinh tế, các nhà nghiên cứu như Griskevicius trước tiên yêu cầu các đối tượng đọc một số tin tức về tỷ lệ nam nữ ở địa phương, sau đó hỏi họ sẽ bỏ ra bao nhiêu tiền mỗi tháng để tiết kiệm và vay bao nhiêu từ thẻ tín dụng. Khi những người đàn ông trong cuộc thử nghiệm nhìn thấy tin tức rằng có ít phụ nữ trong khu vực mà họ đang sống, số tiền họ sẵn sàng tiết kiệm giảm 42%, trong khi số tiền họ sẵn sàng vay tín dụng tăng 84%.
Kinh tế học cổ điển tin rằng con người không giống như động vật, họ đưa ra quyết định về các lựa chọn sau khi đã dành thời gian suy nghĩ. Griskevicius nói: “Thực tế, chúng ta có nhiều điểm tương đồng với động vật. Một số hành vi của chúng ta phản ánh bản năng và tiềm thức. Khi đàn ông thấy xung quanh mình có nhiều nam hơn nữ (tức là nhiều đối thủ cạnh tranh hơn), họ vô thức thay đổi mong muốn, hành vi và toàn bộ quá trình tâm lý của chính mình.”
Điều thú vị là tỷ lệ nam nữ không ảnh hưởng đến lựa chọn hành vi kinh tế của phụ nữ, nhưng nó ảnh hưởng đến kỳ vọng của phụ nữ về cách đàn ông tiêu tiền để tán tỉnh. “Phụ nữ cảm thấy rằng đàn ông nên làm việc chăm chỉ hơn để theo đuổi họ.” Griskevicius nhận xét.
Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc nhìn thấy những người phụ nữ hấp dẫn trong quảng cáo khiến đàn ông trở nên hung hăng, bốc đồng hơn hoặc quan tâm hơn đến việc tiêu dùng. Nghiên cứu của Griskevicius cho thấy tỷ lệ giới tính, bất kể phụ nữ xuất hiện một mình hay được bao quanh bởi một nhóm nam giới, đều có ảnh hưởng lớn đến phản ứng của nam giới.
Nếu bước vào thế giới của phụ nữ, chúng ta sẽ thấy sự cạnh tranh ngầm giữa họ vô cùng khốc liệt và phức tạp. Khác với nam giới, nếu cảm thấy khó chịu, phụ nữ thường ôm hận trong lòng. Theo các nghiên cứu của Joyce Benenson - nhà nghiên cứu tại Đại học Emmanuel, và Anne Campbell - Giáo sư Tâm lý học tại Đại học Durham, sự cạnh tranh của nữ giới có ba đặc điểm:
Thứ nhất, do cơ thể phụ nữ chứa đựng cơ chế mang thai, nên theo Tâm lý Sinh học, họ có bản năng bảo vệ cơ thể mình khỏi những tổn hại về thể chất, tránh bất kỳ tổn thương cơ thể hoặc nguy hiểm nào đe dọa tính mạng để không ảnh hưởng đến việc mang thai và sinh con. Do đó, phụ nữ thường gây hấn với phụ nữ khác bằng lời nói, âm mưu hãm hại hoặc lôi kéo bè nhóm, chứ không trực tiếp đối đầu bằng bạo lực.
Thứ hai, những người phụ nữ hấp dẫn, thu hút, có tiếng tăm và địa vị cao thì ít quan tâm đến những người phụ nữ khác, bởi đối với họ, hầu hết phụ nữ xung quanh không phải là đối thủ cạnh tranh. Ngược lại, họ trở thành đối thủ cạnh tranh tiềm năng khiến nhiều người phụ nữ khác cảm thấy lo lắng, thể hiện sự thù địch, soi mói và ghen tị.
Thứ ba, trong những trường hợp cực đoan, phụ nữ có thể đề phòng và tấn công các đối thủ cạnh tranh tiềm năng bằng cách loại trừ, cô lập đối phương khỏi xã hội. Nếu có một người phụ nữ nổi bật và được đàn ông chú ý, những người phụ nữ tham gia cô lập có thể nói xấu, phát động phong trào tẩy chay, bôi nhọ, buộc đối phương phải rút lui.
Nghiên cứu sâu hơn về các chiến lược cạnh tranh để thu hút người khác giới, Giáo sư Tracy Vaillancourt của Đại học Ottawa đã chỉ ra rằng phụ nữ có hai phương pháp là cải thiện bản thân và hạ thấp người phụ nữ khác. Cải thiện bản thân có thể làm tăng sức hấp dẫn của chính mình, hạ thấp người phụ nữ khác có thể làm giảm sức hấp dẫn của đối thủ. Bên cạnh đó, ba phương pháp phổ biến nhất mà phụ nữ thường dùng để hạ thấp đối thủ là “chỉ trích, tung tin đồn bôi nhọ và lôi kéo đám đông”.
Bằng cách chỉ trích ngoại hình hoặc lối sống của các đối thủ cạnh tranh khác, truyền bá những lời đàm tiếu thâm độc về họ, đồng thời lôi kéo đám đông ghét bỏ để loại trừ đối thủ khỏi cộng đồng, phụ nữ sẽ đạt được mục đích là tiêu diệt mục tiêu (bất kể điều đó có thể gây đau khổ và tổn thương thế nào đối với nạn nhân). Vì vậy, những “nữ thần” được nam giới ái mộ, yêu thích thường bị các cô gái ngầm xa lánh, hắt hủi, thậm chí là căm ghét. Khi một người phụ nữ xấu mắc lỗi, những người phụ nữ khác dễ dàng bỏ qua; nhưng khi một “nữ thần” mắc lỗi, những người phụ nữ khác sẽ phán xét với tiêu chuẩn cao đến mức vô lý. Khi một người phụ nữ xấu gặp chuyện xui xẻo, những người phụ nữ khác sẽ dễ thông cảm; nhưng khi một hot girl gặp chuyện tồi tệ thì rất nhiều người phụ nữ sẽ vui vẻ hả hê.
Trong mọi trường hợp, cho dù ở môi trường học đường quy mô nhỏ, nơi làm việc quy mô vừa hay một nền văn hóa đại chúng quy mô lớn, thì những cuộc đấu tranh giữa phụ nữ là vô tận. So với nam giới, phụ nữ nhạy cảm hơn với các cuộc tấn công tiềm ẩn, chuộng bày mưu tính kế, duy trì địa vị xã hội của mình bằng cách tổ chức nhóm và cạnh tranh ngầm.
Tuy nhiên, Tâm lý học Nữ quyền lại cho rằng sự cạnh tranh giữa phụ nữ với nhau không phải được thúc đẩy bởi các mệnh lệnh sinh học, mà là bởi các cơ chế xã hội. Theo Tâm lý học Nữ quyền, sự cạnh tranh gay gắt giữa phụ nữ với nhau chủ yếu do họ đã sinh ra và lớn lên trong xã hội nam quyền, nội tâm hóa quan điểm của nam giới và coi đó là quan điểm của riêng họ. Khi phụ nữ coi việc được đàn ông đánh giá cao là nguồn sức mạnh, giá trị, thành tích và bản sắc tối thượng của mình, họ buộc phải chiến đấu với những phụ nữ khác và trở nên thù địch với những đối tượng được đàn ông chú ý hơn. Những người phụ nữ được đàn ông săn đón bị họ lên án là lăng nhăng, lẳng lơ, thiếu đạo đức. Họ coi những người phụ nữ khác là đối thủ cạnh tranh, chứ không nhận ra nguyên nhân là do họ tôn thờ vị thế của đàn ông, sâu xa hơn nữa là do sự kiểm soát của nam giới đối với cuộc sống của phụ nữ.
Ngoài thúc đẩy sự đố kị và hiếm khích, bản năng cạnh tranh giới còn dẫn đến những xu hướng kỳ lạ. Có bao giờ bạn nghĩ rằng mình sẽ trở nên giống với kẻ mà mình căm ghét không? Nghe thật khó tin, nhưng bản năng cạnh tranh giới khiến bạn dần thay đổi để... giống hệt như đối thủ của mình!
Erica Slotter một học giả tại Đại học Villanova – đã thực hiện một nghiên cứu về vấn đề này. Cô mời 144 người tham gia thí nghiệm và yêu cầu họ điền vào bảng câu hỏi để tự đánh giá bản thân.
Sau đó, Slotter yêu cầu họ tưởng tượng ra ba kịch bản khác nhau:
Trong kịch bản đầu tiên, họ hạnh phúc và hòa thuận với người yêu của mình;
Trong kịch bản thứ hai, người yêu của họ bị thu hút bởi một tình địch tưởng tượng khác;
Trong kịch bản thứ ba, có một tình địch đang tích cực theo đuổi người yêu của họ, nhưng người này không thèm đáp lại.
Những người tham gia thí nghiệm báo cáo rằng trong cốt truyện thứ hai, họ đã trải qua cảm giác ghen. Tiếp theo, Slotter yêu cầu họ đánh giá lại các đặc điểm tính cách của mình. Điều thú vị là so với kết quả trước đó, những người tham gia đã mô tả mình gần giống với tình địch ở kịch bản thứ hai. Ví dụ, một người vốn không quan tâm đến nghệ thuật chút nào, nhưng khi tình địch tưởng tượng của họ trong kịch bản thứ hai là một con người am hiểu nghệ thuật, họ cũng mô tả mình có tính nghệ thuật hơn.
Slotter giải thích hiện tượng này như sau:
“Nếu tôi nhận ra rằng có tình địch xuất hiện trong mối quan hệ của tôi với chồng và chồng tôi có hứng thú với cô ấy, tôi sẽ bắt đầu đoán xem cô ấy có nét quyến rũ nào và tin rằng chồng tôi bị thu hút bởi đặc điểm này. Sự ghen tuông của tôi có khả năng khiến tôi bắt chước, ngày càng giống tình địch của mình hơn, với hy vọng có thể giành lại sự quan tâm của người tôi yêu.”
Khi con người cảm nhận được sự xuất hiện của tình địch mang tới nguy cơ và đe dọa sự bền vững của mối quan hệ, họ sẽ ghen tị và có thể nhận thức được rất rõ sự ghen tị ấy của mình. Được thúc đẩy bởi sự ghen tị này, họ sẽ đòi hỏi bản thân phải có những phẩm chất quyến rũ của đối phương.
Chẳng hạn, nếu gần đây anh chàng mà ta thích dành nhiều sự quan tâm tới một cô gái khác thường hay mặc váy rất điệu đà, ta đoán rằng anh ấy thích những cô gái nữ tính, vậy là chính ta cũng có xu hướng trở nên nữ tính hơn.
Hay khi ta đang muốn gây ấn tượng với một cô gái có bạn trai cũ là họa sĩ, ta đoán rằng nàng thích mẫu con trai nghệ sĩ nên cũng bắt đầu tìm hiểu về nghệ thuật.
Việc bắt chước và học hỏi để “giống như đối thủ” chính là một ham muốn tự nhiên thuộc bản năng cạnh tranh giới, nhằm tự bảo vệ bản thân trước nỗi sợ mất bạn đời, cũng như củng cố thêm sức hấp dẫn của bản thân.
Vậy đấy, bản năng cạnh tranh giới không cho phép chúng ta thua kém những đối thủ đồng giới, đây là thứ “vũ khí” mà tự nhiên ban tặng cho mỗi cá thể nhằm duy trì giống nòi. Thế nhưng, khi bản năng lấn át lý trí, con người sẽ phát sinh những hành vi xấu như công kích, miệt thị, tấn công người khác hoặc đánh mất bản sắc cá nhân... để tự củng cố cảm giác an toàn của bản thân mình. Muốn vượt qua sự ảnh hưởng của bản năng này, điều tốt nhất chúng ta có thể làm là không ngừng tu dưỡng, nâng cao giá trị của chính mình để không cảm thấy thua kém, ghen tị, bất an trước sự tồn tại của những người cùng giới.
❀ ❀ ❀
[1] Victim blaming là hành vi quy trách nhiệm về nạn nhân, thay vì thủ phạm khi một tội ác diễn ra, ví dụ như hành hung hoặc cưỡng bức. Lúc này, thủ phạm hoặc những người xung quanh sẽ đổ lỗi cho nạn nhân bằng cách cho rằng họ đã có hành động, lời nói hoặc cách ăn mặc gây kích động bạo lực.