Euth

Euth

Lượt đọc: 29 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Lời Tựa.

❊ ❊ ❊

Dù thoạt nhìn dễ bị xem chỉ như một trò đùa trau chuốt, tác phẩm Euthydemus kỳ thực ẩn chứa một dụng ý hết sức nghiêm túc. Tác phẩm này hoàn toàn có quyền tự nhận là chuyên luận cổ xưa nhất về phép logic; bởi vì khoa học ấy vốn bắt nguồn từ những sự hiểu lầm vốn dĩ luôn đi kèm với những nỗ lực suy tưởng đầu tiên của con người. Một số ngụy biện bị châm biếm trong đây lại xuất hiện trở lại trong tác phẩm Sophistici Elenchi của Aristotle và vẫn tiếp tục được lưu giữ ở phần cuối trong các sách hướng dẫn logic của chúng ta. Thế nhưng, nếu tuân theo trật tự lịch sử, lẽ ra chúng phải được đặt ở phần đầu chứ không phải phần cuối; bởi vì chúng thuộc về thời đại mà tâm trí con người lần đầu tiên nỗ lực phân biệt tư duy với cảm giác, tách rời cái phổ quát ra khỏi cái cá biệt hay cá thể. Làm thế nào để ghép nối các từ ngữ hoặc ý tưởng, làm thế nào để tránh né sự mơ hồ trong nghĩa của thuật ngữ hay trong cấu trúc mệnh đề, làm thế nào để chống lại ấn tượng cố hữu về một "thực thể vĩnh cửu" hay "dòng chảy muôn đời", làm thế nào để phân biệt giữa từ ngữ và sự vật—đó là những bài toán không hề dễ giải quyết trong buổi bình minh của triết học. Chúng gây ra thứ khó khăn tương tự cho những kẻ nửa chữ với điều mà việc đánh vần hay làm toán mang lại cho tâm trí một đứa trẻ. Phải mất một thời gian dài, thế giới ý tưởng mới mẻ từng được tìm kiếm với niềm khát khao mãnh liệt ấy mới được sắp xếp ngăn nắp và sẵn sàng đưa vào sử dụng. Đối với chúng ta ngày nay, những ngụy biện nảy sinh trong triết học thời kỳ tiền Socrates trở nên vụn vặt và lỗi thời bởi vì chúng ta không còn dễ dàng vướng vào những sai lầm được biểu đạt qua chúng thế nữa. Thế giới trí tuệ đã trở nên vững chắc hơn đối với chúng ta, và chúng ta ít có khả năng bị thao túng bởi những ảo ảnh của ngôn từ hơn.

Logic học của Aristotle phần lớn ẩn chứa bên trong các đoạn đối thoại của Plato. Bản chất của việc định nghĩa không được giải thích bằng các quy tắc mà thông qua các ví dụ trong các tác phẩm Charmides, Lysis, Laches, Protagoras, Meno, Euthyphro, Theaetetus, Gorgias, Republic; bản chất của sự phân chia cũng được minh họa qua các ví dụ trong Sophist và Statesman; một hệ thống các phạm trù được tìm thấy trong Philebus; học thuyết chân chính về mâu thuẫn được giảng dạy, và ngụy biện biện luận vòng quanh bị vạch trần trong Republic; bản chất của sự tổng hợp và phân tích được miêu tả sinh động trong Phaedrus; bản chất của từ ngữ được phân tích trong Cratylus; hình thái của tam đoạn luận được hé lộ qua các sơ đồ phả hệ của Sophist và Statesman; một học thuyết chân chính về sự quy chiếu cùng một phân tích về câu được thể hiện trong Sophist; những ý nghĩa khác nhau của "thực thể duy nhất" và "tồn tại" được khai triển trong Parmenides. Tại đây, chúng ta bắt gặp phần lớn các yếu tố quan trọng của logic học, dẫu chưa được hệ thống hóa hay thu gọn thành một bộ môn nghệ thuật hoặc khoa học, mà nằm rải rác đây đó đúng như cách chúng xuất hiện một cách tự nhiên trong văn phong đàm thoại thường nhật. Đối với chúng ta, chúng có ít hoặc không có chút giá trị hay ý nghĩa thực tiễn nào; nhưng vì chúng ta đã vượt qua nhu cầu phải sử dụng chúng, ta không vì thế mà nên coi thường chúng. Chúng vẫn vô cùng thú vị và mang tính giáo dục sâu sắc bởi thứ ánh sáng mà chúng chiếu rọi lên lịch sử của tư duy nhân loại.

Quả thực, vẫn còn rất nhiều ngụy biện cổ xưa cứ vương vấn quanh ta, và những ngụy biện mới thì không ngừng nảy sinh. Nhưng chúng không thuộc loại mà logic học cổ đại có thể áp dụng một cách hữu ích. Vũ khí của lẽ thường, chứ không phải các phân tích của Aristotle, mới là thứ cần thiết để lật đổ chúng. Việc vận dụng logic học Aristoteles cũng không còn là điều tự nhiên đối với chúng ta nữa. Chúng ta không còn diễn đạt các lập luận dưới hình thức tam đoạn luận như các triết gia kinh viện; cách sử dụng ngôn ngữ giản dị nay đã được trả lại cho chúng ta một cách tốt đẹp. Chúng ta cũng chẳng còn bàn cãi về bản chất của mệnh đề, chẳng còn moi móc những chân sủng ẩn giấu từ hệ từ, hay thôi tranh cãi về chủ nghĩa duy danh và chủ nghĩa duy thực. Chúng ta không đánh đồng hình thức với nội dung của tri thức, không phát nh ra các quy luật tư duy, cũng chẳng tưởng tượng rằng bất kỳ khoa học đơn lẻ nào lại có thể cung cấp nguyên lý lập luận cho tất cả các ngành còn lại. Chúng ta cũng chẳng cần đến những phạm trù hay đầu đề nghị luận nào do người khác phát minh ra cho mình. Những kẻ chẳng hề có chút kiến thức nào về logic, chẳng hạn như một số nhà vật lý vĩ đại của chúng ta, dường như lại là những người lập luận giỏi giang chẳng kém gì những ai am hiểu nó. Hầu hết các câu đố cổ xưa đã được giải quyết dựa trên nền tảng của tập quán và lẽ thường; chẳng có lý do gì để khơi lại chúng nữa. Không một khoa học nào nên đặt ra những vấn đề hay phát minh ra những hình thức tư duy chẳng đóng góp thêm gì cho tri thức và chẳng có ích gì trong việc hỗ trợ tiếp thu tri thức ấy. Đây dường như là giới hạn tự nhiên của logic học và siêu hình học; nếu chúng mang lại cho chúng ta một cái nhìn toàn diện hơn hoặc rạch ròi hơn về các lĩnh vực tri thức khác nhau, thì chúng đáng để nghiên cứu; bằng không thì thôi. Phần tốt đẹp hơn của logic học cổ đại dường như vào thời đại chúng ta hầu như không còn tồn tại một cách độc lập nữa; nó đã hòa tan vào hai khoa học khác: (1) khoa hùng biện, nếu quả thực nghệ thuật cổ xưa này cũng không đang mai một dần thành phê bình văn học; (2) khoa học ngôn ngữ, nơi mà mọi vấn đề liên quan đến từ ngữ, mệnh đề và sự kết hợp giữa chúng đều có thể được dung hòa một cách thích đáng.

Việc tiếp tục duy trì những khoa học đã chết hoặc chỉ mang tính tưởng tượng, vốn không hề cho thấy dấu hiệu tiến bộ và chẳng có một lĩnh vực xác định nào, chỉ tổ gây cản trở cho công cuộc theo đuổi những ngành khoa học đang sinh sôi. Việc nghiên cứu chúng dễ làm lu mờ phán đoán và khiến con người ta trở nên bất khả trong việc nhận thức giá trị của các bằng chứng, thậm chí là đánh mất khả năng cảm thụ bản chất của chân lý. Chúng ta cũng không nên để cho khoa học đang sống bị đánh đồng với những thứ đã chết bởi sự nhập nhèm của ngôn từ. Thuật ngữ "logic" mang hai ý nghĩa khác nhau, một cổ điển và một hiện đại, và chúng ta chỉ đang hoài công tìm cách bắc cầu nối liền vực thẳm giữa chúng. Rất nhiều sự rối rắm có thể được tránh khỏi nếu ta giữ chúng tách biệt. Tất nhiên, hoàn toàn có thể có một khoa học logic mới; tuy nhiên, nó sẽ không được xây dựng từ những mảnh vỡ của cái cũ, mà sẽ tách biệt hoàn toàn với chúng — gắn liền với trạng thái tri thức tồn tại ở thời điểm hiện tại, và dựa chủ yếu vào các phương pháp của triết học quy nạp hiện đại. Một khoa học như thế có thể sở hữu hai lĩnh vực hợp pháp: thứ nhất, sự bác bỏ và giải thích những triết học sai lầm vẫn còn vẩn vơ trong không trung khi chúng hiện lên từ lăng kính kinh nghiệm hậu lai hoặc được bao trọn trong lịch sử tư duy nhân loại, tựa như nhìn từ một chân trời rộng lớn hơn; thứ hai, nó có thể cung cấp những hình thức tư duy mới mẻ thích hợp hơn để biểu đạt mọi sự khác biệt và đối lập của tri thức đã lớn mạnh trong những thời gian gần đây; nó cũng có thể gợi ý những phương pháp tra cứu mới xuất phát từ việc so sánh giữa các ngành khoa học. Ít ai có thể phủ nhận rằng sự ra đời của các từ ngữ "chủ thể" và "khách thể" cùng với sự hòa giải các mặt đối lập theo trường phái Hegel đã trở thành "những trợ lực ân huệ nhất" cho tâm lý học, hay các phương pháp của Bacon và Mill đã chiếu rọi ánh sáng rộng khắp lên các vương quốc tri thức. Hai ngành nghiên cứu vĩ đại này, một bên phá hủy và chấn chỉnh sai lầm, bên kia bảo tồn và xây dựng chân lý, có thể đóng vai trò là phần thứ nhất và phần thứ hai của logic học. Logic học cổ đại sẽ chỉ là môn dự bị hoặc cánh cửa tiếp cận khoa học logic mà thôi — chẳng hơn gì.

Thế nhưng, việc tiếp tục theo đuổi những suy tưởng ấy, dẫu không phải là lạc đề, có thể sẽ dẫn chúng ta đi quá xa rời mạch lập luận của bài đối thoại.

Trong tất cả các bài đối thoại của Plato, Euthydemus là tác phẩm mà ông tiệm cận với nhà thơ trào phúng nhất. Tiếng cười ở đây phóng khoáng hơn, sự mỉa mai được duy trì xuyên suốt hơn, và sự tương phản giữa Socrates với hai nhà ngụy biện, dẫu được che đậy, lại thấm sâu hơn bất kỳ tác phẩm nào khác của ông. Ngay cả Thrasymachus trong tác phẩm Republic, cuối cùng cũng được xoa dịu và trở thành một thính giả thân thiện đầy hứng thú của bài diễn ngôn vĩ đại. Thế nhưng trong Euthydemus, chiếc mặt nạ chưa từng bị tháo bỏ; sự mỉa mai quen thuộc của Socrates cứ thế kéo dài cho đến tận cùng...

Socrates thuật lại cho Crito nghe một cảnh tượng đáng chú ý mà chính ông đã tham gia, trong đó hai anh em Dionysodorus và Euthydemus là những nhân vật chính. Họ là người gốc Chios, từng định cư tại Thurii nhưng rồi bị trục xuất, và trong những ngày tháng trước đó từng được biết đến ở Athens với tư cách là những giáo sư dạy hùng biện và nghệ thuật chiến đấu trong áo giáp. Giờ đây, họ còn bổ sung thêm một tài nghệ mới — nghệ thuật tranh biện đối kháng, hay chiến đấu bằng ngôn từ, thứ mà họ cũng sẵn lòng giảng dạy "nếu được trả công." Dẫu vậy, họ cũng có thể dạy về đức hạnh trong một khoảng thời gian rất ngắn và theo cách thức hoàn hảo nhất. Socrates, kẻ luôn lùng sục những người thầy dạy đức hạnh, cảm thấy vô cùng hứng thú với thiếu niên Cleinias, cháu nội của vị danh nhân Alcibiades, và mong muốn cậu được thụ hưởng những bài học của họ. Ông sẵn sàng sụp xuống bái lạy họ; dẫu cho sự khoa trương trong những lời tuyên bố của họ ít nhiều cũng khơi lên trong tâm trí ông sự hoài nghi nhất thời.

Một vòng tròn tụ tập quanh họ, ngay ở chính giữa là Socrates, hai vị huynh đệ, thiếu niên Cleinias dưới ánh mắt dõi theo đầy tha thiết của người tình cậu là Ctesippus, cùng những người khác. Màn trình diễn bắt đầu; và đó là một màn trình diễn ngỡ như đòi hỏi phải cẩn trọng khẩn cầu Nữ thần Ký ức và các nàng Muses. Người ta đồng ý rằng hai anh em sẽ đặt câu hỏi cho Cleinias. "Hỡi Cleinias," Euthydemus cất lời, "những kẻ học hành là ai, kẻ khôn ngoan hay kẻ khờ khạo?" "Những kẻ khôn ngoan," câu trả lời vang lên trong sự đỏ mặt và ngập ngừng. "Thế mà khi học, ngươi đã nào có biết gì đâu và chẳng hề khôn ngoan." Kế đến, Dionysodorus chớp lấy thời cơ tiếp lời: "Những kẻ nào theo học bài chính tả từ thầy giáo dạy văn phạm; bọn trẻ khôn ngoan hay bọn trẻ ngốc nghếch?" "Bọn khôn ngoan." "Vậy rốt cuộc, những kẻ khôn ngoan mới là người học." "Và họ học," Euthydemus nói tiếp, "những điều họ đã biết hay những điều họ chưa biết?" "Là điều sau." "Và bài chính tả chính là chính tả của các chữ cái?" "Và ngươi biết chữ chứ?" "Đúng vậy." "Thế thì ngươi học những điều ngươi đã biết." "Nhưng," Dionysodorus ngắt lời phản bác, "chẳng phải học tập chính là thu nạp tri thức đó sao?" "Đúng." "Và ngươi thu nạp thứ mà ngươi vốn chưa có sẵn?" "Đúng vậy." "Thế thì ngươi đang học thứ mà ngươi chưa hề biết."

Socrates đâm ra lo sợ rằng thiếu niên Cleinias có thể sẽ nản lòng trước những cú ngã ngựa liên tiếp ấy. Do đó, ông giải thích cho cậu hiểu về bản chất của tiến trình mà cậu đang phải trải qua. Hai vị khách lạ kỳ thực không hề nghiêm túc; đó chỉ là những lời trêu đùa tại những chốn huyền bí vốn đi trước nghi lễ đăng quang, và cậu đang được khai tâm vào các bí pháp của nghi thức ngụy biện. Tất cả điều này chỉ là một thứ trò đùa thô bạo nay đã hạ màn. Lời khuyên răn về đức hạnh sẽ nối tiếp theo sau, và chính Socrates (nếu các bậc hiền triết không chê cười ông) cũng ao ước được bày tỏ cách thức mà một lời khuyên răn như thế nên được tiến hành, theo cái nhìn nhỏ nhoi thảm hại của chính ông. Ông tiếp tục đặt câu hỏi cho Cleinias. Kết quả của cuộc khảo sát có thể được tóm lược như sau:—

Mọi người đều khao khát điều thiện; và điều thiện có nghĩa là sự sở hữu những thứ tốt đẹp, chẳng hạn như sự giàu sang, sức khỏe, sắc đẹp, dòng dõi, quyền lực, danh vọng; mà không quên cả các đức hạnh và sự khôn ngoan. Thế nhưng trong bảng liệt kê này, món quà vĩ đại nhất của tất cả lại bị bỏ sót. Đó là gì? Chính là vận may. Nhưng nào có cần gì đến vận may khi chúng ta đã có sẵn sự khôn ngoan rồi:—chẳng phải trong mọi nghệ thuật và công việc, những kẻ khôn ngoan cũng đồng thời là những kẻ may mắn đó sao? Điều này được công nhận. Và thêm nữa, việc sở hữu của cải vật chất vẫn chưa đủ; còn phải có cả cách sử dụng chúng sao cho đúng đắn, thứ chỉ có thể được ban tặng bởi tri thức: tự bản thân chúng vốn không thiện cũng chẳng ác — tri thức và sự khôn ngoan mới là điều thiện duy nhất, còn sự dốt nát và ngu muội mới là điều ác duy nhất. Kết luận rút ra là chúng ta phải đạt cho bằng được "sự khôn ngoan". Nhưng liệu sự khôn ngoan có thể dạy được không? "Vâng," Cleinias đáp. Sự ngây thơ chất phác của cậu thiếu niên khiến Socrates vô cùng thích thú, người lập tức được giải tỏa khỏi gánh nặng phải tranh luận về một trong những câu đố lớn nhất của mình. "Vì sự khôn ngoan là điều thiện duy nhất, cậu ấy ắt phải trở thành một triết gia, hay một kẻ yêu mến sự khôn ngoan." "Cháu nhất định sẽ làm thế," Cleinias khẳng định.

Sau khi Socrates đưa ra mẫu mực về phương pháp giáo dục của chính mình, hai anh em lại tái khởi động lời khuyên răn về đức hạnh của họ, vốn thuộc về một kiểu hoàn toàn khác.

"Ngươi muốn Cleinias trở nên khôn ngoan chứ?" "Vâng." "Và hiện tại cậu ta vẫn chưa khôn ngoan?" "Không." "Thế thì ngươi muốn cậu ta trở thành thứ mà cậu ta vốn không phải, và không phải là thứ mà cậu ta đang là?—tức là không còn tồn tại—nghĩa là phải diệt vong. Quả là những kẻ yêu đương và bầu bạn tuyệt vời làm sao!"

Đúng lúc ấy, Ctesippus, người tình của Cleinias, chen vào với vẻ đầy kích động, nghĩ rằng mình sẽ dạy cho hai tên Ngụy biện một bài học về phép tắc lịch sự. Nhưng hắn nhanh chóng bị vướng vào lưới bẫy ngụy biện của chúng; và khi một cơn bão chực chờ kéo đến, Socrates liền dùng một câu nói đùa để xoa dịu hắn, rồi Ctesippus bèn giãi bày rằng hắn không hề lăng mạ hai nhà Ngụy biện, hắn chỉ đang phản bác họ mà thôi. "Nhưng," Dionysodorus lên tiếng, "làm gì có cái gọi là sự phản bác. Khi ngươi và ta cùng miêu tả một sự vật giống nhau, hoặc ngươi miêu tả một vật còn ta miêu tả vật khác, thì làm sao có thể tồn tại sự phản bác cơ chứ?" Ctesippus đành ngậm tăm chẳng thể đáp lại.

Socrates từng nghe qua về việc phủ nhận sự phản bác, và ông rất muốn được bậc thầy vĩ đại của môn nghệ thuật này khai sáng: "Ý nghĩa của nghịch lý này là gì? Nào có tồn tại sự sai lầm, sự dốt nát, hay sự giả dối hay sao? Vậy thì rốt cuộc họ đang ra rả dạy cái gì thế?" Hai nhà Ngụy biện liền phàn nàn rằng Socrates thì sẵn sàng đáp lại những gì họ đã nói từ một năm về trước, nhưng lại tỏ ra "bí tịt" trước những điều họ đang thốt ra lúc này. "Từ 'bí tịt' có nghĩa là gì nhỉ?" Socrates được thông báo để đáp lại rằng, các từ ngữ chẳng qua chỉ là những vật vô tri vô giác, và những vật vô tri thì làm gì có cảm giác hay ý nghĩa. Ctesippus lại một lần nữa nổi đóa, và lại một lần nữa phải được Socrates xoa dịu, người lúc này đang hướng cuộc trò chuyện trở lại với Cleinias. Hai nhà Ngụy biện tựa như vị thần Proteus trong muôn vàn hình thái biến hóa, còn ông, giống như Menelaus trong sử thi Odyssey, nuôi hy vọng đưa họ trở về với hình hài tự nhiên vốn có của mình.

Ông đã đi đến kết luận rằng Cleinias bắt buộc phải trở thành một triết gia. Và triết học chính là sự sở hữu tri thức; và tri thức ấy phải thuộc loại có ích và có thể vận dụng được. Có thứ tri thức nào mang bản chất như thế không? Không phải thứ tri thức được đòi hỏi trong bất kỳ nghệ thuật cụ thể nào; cũng chẳng phải nghệ thuật của kẻ soạn thảo diễn văn, kẻ biết cách viết ra chúng nhưng lại chẳng thể cất lời, dẫu rằng hắn cũng phải được thừa nhận là một dạng phù thủy thuần hóa mãnh thú. Thứ tri thức mà chúng ta đang tìm kiếm cũng chẳng phải là tri thức của vị tướng quân. Bởi vì vị tướng quân trao lại chiến lợi phẩm của mình cho nhà chính trị, hệt như người thợ săn giao con mồi cho đầu bếp, hay kẻ bẫy chim cút giao chúng cho người giữ chuồng chim cút; bản thân hắn không hề được thụ hưởng thứ mà mình thu giữ được. Hai kẻ đang đi tìm kiếm là Cleinias và Socrates được miêu tả là đang lang thang giữa chốn hoang vu, hoài công tìm kiếm nghệ thuật sống và hạnh phúc. Cuối cùng, họ bấu víu lấy nghệ thuật vương giả, vì cho rằng nó sở hữu loại tri thức hằng ao ước. Thế nhưng nghệ thuật vương giả chỉ ban cho con người những món quà vốn chẳng phải thiện cũng chẳng phải ác: và nếu chúng ta nói xa hơn rằng nó mang lại cho ta sự khôn ngoan, vậy nó khiến ta khôn ngoan ở điểm nào? Không phải trong các nghệ thuật chuyên môn, như đóng giày hay mộc mạc, mà chỉ ở chính nó mà thôi: hoặc nếu lại bảo rằng nó làm cho chúng ta trở nên tốt đẹp, thì chẳng có câu trả lời nào cho câu hỏi "tốt đẹp ở cái gì?" Cuối cùng, trong cơn tuyệt vọng, Cleinias và Socrates quay sang cầu cứu "hai vị thần Dioscuri" và thỉnh cầu sự trợ giúp từ họ.

Euthydemus lập luận rằng Socrates vốn dĩ biết một điều gì đó; và vì ông không thể vừa biết lại vừa không biết, ông không thể biết vài thứ mà lại không biết những thứ khác, và do đó ông biết tất cả mọi thứ: chính ông, Dionysodorus và tất cả mọi người trên đời đều tường tận mọi điều. "Họ biết làm giày, v.v. chứ?" "Đúng vậy." Kẻ hoài nghi Ctesippus rất muốn có được bằng chứng cho lời tuyên bố phi thường này: hắn sẽ tin nếu Euthydemus nói cho hắn biết Dionysodorus có bao nhiêu cái răng, và nếu Dionysodorus cũng cung cấp cho hắn một thông tin tương tự về Euthydemus. Ngay cả Socrates cũng tỏ ra hoài nghi, và tự thưởng cho mình một chút châm biềm nhắm vào hai vị huynh đệ. Nhưng ông tự kềm chế lại, nhớ rằng nếu những kẻ sắp trở thành thầy của ông mà nghĩ rằng ông ngu ngốc, họ sẽ chẳng thèm nhọc công đoái hoài gì đến ông nữa. Một ngụy biện khác lại được tung ra, xoay quanh tính tuyệt đối của động từ "biết". Và tại đây, Dionysodorus đã bị tóm gọn khi đang "ngủ gật", và bị Socrates dắt mũi buộc phải thú nhận rằng "hắn không biết điều thiện là bất chính." Socrates quay sang cầu cứu người anh em Euthydemus của hắn; đồng thời ông cũng thừa nhận rằng bản thân không thể, giống như Heracles, đơn thương độc mã chiến đấu với một con quái vật Hydra, và ngay cả Heracles, khi đối mặt với con quái thứ hai, cũng phải cất tiếng gọi người cháu Iolaus đến trợ giúp. Dionysodorus đáp trả rằng Iolaus chẳng phải là cháu của riêng Heracles hơn là cháu của Socrates. Bởi vì một người cháu thì đích thị là cháu, một người anh em là anh em, và một người cha là cha, không phải chỉ của một con người duy nhất, mà là của tất cả mọi người; không chỉ của loài người, mà còn của cả chó và thủy quái. Ctesippus được dịp cười hả hê trước những hệ quả theo sau: "Khối điều hay ho mà cha ngươi vớ được từ sự khôn ngoan của lũ chó con nhà ngươi đấy."

"Nhưng," Euthydemus điềm nhiên cất lời, chẳng hề nao núng, "chẳng có ai lại đi cần quá nhiều điều tốt đẹp cả." Thuốc men là một thứ tốt, binh khí là một thứ tốt, tiền bạc là một thứ tốt, thế nhưng người ta vẫn có thể sở hữu chúng quá mức tại những chỗ không đúng đắn. "Không," Ctesippus phản bác, "làm sao mà có chuyện có quá nhiều vàng cho được." "Và ngươi sẽ hạnh phúc chứ nếu trong bụng ngươi có ba nén vàng, trong sọ não có một nén, và trong mỗi con mắt có một đồng stater?" Ctesippus, bắt chước thứ trí khôn mới mẻ kia, đáp lại: "Và chẳng phải người Scythia vẫn xem những kẻ có hộp sọ được dát vàng và nhìn thấu tận bên trong là những người hạnh phúc nhất đó sao?" "Ngươi nhìn thấy," Euthydemus vặn lại, "thứ có năng lực thị giác hay thứ không có năng lực thị giác?" "Thứ có năng lực thị giác." "Và ngươi nhìn thấy y phục của chúng ta chứ?" "Đúng vậy." "Thế thì y phục của chúng ta có năng lực thị giác." Một màn chơi chữ tương tự diễn ra ngay sau đó, bị Ctesippus phản đòn vô cùng ngoạn mục, trong sự hân hoan tột độ của Cleinias — kẻ ngay lập tức bị Socrates quở trách vì dám cười cợt trước những điều vô cùng trang nghiêm và tốt đẹp ấy.

"Nhưng liệu có tồn tại bất kỳ thứ gì tốt đẹp không? Và nếu có những thứ như thế, chúng có đồng nhất hay không đồng nhất với cái đẹp tuyệt đối?" Socrates đáp rằng chúng không đồng nhất, mà mỗi thứ trong số chúng đều có sự hiện diện của cái đẹp bên mình. "Và ngươi có phải là một con bò hay không chỉ vì ngươi có một con bò hiện diện bên cạnh mình?" Sau một vài phép lưỡng nan (amphiboliae) nữa, trong đó Socrates, hệt như Ctesippus, vì để tự vệ đã mượn lấy thứ vũ khí của hai anh em, cả hai đành thú nhận rằng hai vị anh hùng này là những kẻ bất khả chiến bại; và cảnh tượng khép lại bằng một dàn hợp xướng rền vang tiếng hò hét cùng những tràng cười sảng khoái, kèm theo một bài điếu văn ca tụng từ Socrates:—

Thứ nhất, ông ca ngợi sự dửng dưng của Dionysodorus và Euthydemus trước dư luận xã hội; bởi vì hầu hết mọi người thà chịu bị bác bỏ bởi những lập luận kiểu ấy còn hơn là dùng chúng để đi bác bỏ kẻ khác. Thứ hai, ông nhận xét về sự công tâm của họ; bởi vì họ tự khóa chặt miệng mình cũng hiệu quả y như khi bịt miệng những người khác. Thứ ba, ông ghi nhận sự hào phóng của họ, thứ khiến họ sẵn sàng ban phát bí quyết của mình cho toàn thiên hạ: lẽ ra họ nên kín kẽ hơn, và không nên để bất cứ ai không chịu trả cho họ một khoản thù lao hậu hĩnh được phép có mặt trong buổi biểu diễn này; hoặc tốt hơn hết là họ chỉ nên tự thực hành với nhau mà thôi. Ông kết thúc bằng một thỉnh cầu đầy kính cẩn mong họ hãy thu nhận ông và Cleinias vào hàng ngũ các môn đồ của họ.

Crito kể cho Socrates nghe rằng ông từng nghe một thính giả nọ chỉ trích gay gắt thứ trí khôn này — mà chẳng tha cho cả bản thân Socrates vì tội dung túng cho một màn trình diễn như thế. Socrates hỏi người nhà phê bình hách dịch kia là kẻ thế nào. "Không phải một diễn giả, mà là một tay soạn giả diễn văn cừ khôi." Socrates hiểu ngay rằng hắn ta là một sinh vật lưỡng cư, nửa triết gia, nửa chính trị gia; thuộc về một tầng lớp luôn tự ảo tưởng sức mạnh về bản thân và ômận hận với các triết gia, những kẻ mà họ tưởng tượng là đối thủ cạnh tranh của mình. Họ là nhóm người rất dễ bị Euthydemus cùng đồng bọn cho ăn đòn đau, nhưng lại tự mãn vô cùng về trí khôn của chính mình; bởi vì họ tưởng rằng bản thân vớ được tất cả mọi lợi ích mà chẳng phải gánh chịu chút bất lợi nào từ cả chính trị lẫn triết học. Họ chẳng hiểu gì về những nguyên lý kết hợp, và do đó hoàn toàn mù tịt rằng sự hợp nhất giữa hai điều tốt đẹp có mục đích khác nhau sẽ tạo ra một hợp chất kém cỏi hơn nhiều so với việc tách rời từng thứ ra độc lập.

Crito đang vô cùng lo lắng cho nền giáo dục của các con mình, khi một trong số chúng đang lớn lên từng ngày. Sự miêu tả về Dionysodorus và Euthydemus gợi lên trong ông suy ngẫm rằng những kẻ tự nhận là nhà giáo dục quả là những sinh vật kỳ quái. Socrates an ủi ông bằng nhận xét rằng những người giỏi giang trong mọi ngành nghề vốn dĩ rất hiếm hoi, và khuyên rằng "ông và gia đình" nên tiếp tục phụng sự triết học, chứ đừng bận tâm đến những kẻ hành nghề nó.

...

Có một giai đoạn trong lịch sử triết học mà ở đó cái cũ đang lụi tàn, còn cái mới thì vẫn chưa thực sự sinh sôi nảy nở trọn vẹn. Những hệ tư tưởng vĩ đại như triết học phái Elea hay phái Heraclitus, những thứ từng mở rộng ranh giới của tư duy nhân loại, bắt đầu phai nhạt dần thành những lớp vỏ ngôn từ. Chúng chỉ tồn tại như những hình thái đã bám rễ sâu vào ngôn ngữ — như những thành tố tư duy phiền toái chẳng tài nào sử dụng nổi cũng chẳng thể biện minh hay gạt bỏ đi được. Cùng một thứ tính tuyệt đối từng được quy cho các khái niệm trừu tượng nay lại gắn liền với những từ ngữ vốn là biểu tượng của chúng. Triết học, thứ từng là một nỗ lực tư tưởng vĩ đại đầy cảm hứng ở thế hệ thứ nhất và thứ hai, sang đến thế hệ thứ ba bỗng hóa thành ngụy biện, câu chữ và tranh biện.

Chính giai đoạn triết học này là đối tượng bị Plato châm biếm trong tác phẩm Euthydemus. Những ngụy biện được ông chỉ ra thoạt nghe có vẻ vụn vặt đối với chúng ta ngày nay, nhưng chúng không hề vụn vặt trong thời đại trước khi logic học ra đời, vào thời kỳ suy tàn của các trào lưu triết học Hy Lạp sơ khai, vào thuở mà ngôn ngữ lần đầu tiên bắt đầu gây rối ren cho tư duy con người. Hơn nữa, ông đang đả kích chúng bằng lăng kính trào phúng; chúng có lẽ từng mang những hình thức tinh vi hơn dưới bàn tay của những kẻ thực sự nghiêm túc bảo vệ chúng. Chúng hiển hiện rõ mồn một trước mắt chúng ta qua ngòi bút Plato, và chúng ta dễ bề tự hỏi làm sao mà có kẻ lại từng bị lừa phỉnh bởi những thứ ấy; thế nhưng chúng ta cũng phải ghi nhớ rằng từng có một thời điểm mà tâm trí con người phải chật vật lắm mới có thể gỡ rối bản thân khỏi những ngụy biện nhường ấy.

Để đánh giá một cách trọn vẹn sức nặng của Euthydemus, chúng ta nên hình dung ra một trạng thái tâm lý trong đó không chỉ các cá nhân, mà toàn bộ các trường phái triết học xuyên suốt nhiều thế hệ, đã từng bị thôi thúc bởi khát vọng loại trừ khái niệm tĩnh tại ra khỏi ngôn ngữ, và do đó loại bỏ chính từ "này" (trong Theaetetus); một thời kỳ mà các ý tưởng về không gian, thời gian, vật chất, chuyển động bị chứng minh là mâu thuẫn và chỉ là ảo tưởng; nơi mà bản chất của sự biến đổi chất lượng là một câu đố hóc búa, và ngay cả những khác biệt về cấp độ, khi áp dụng vào các khái niệm trừu tượng, cũng không được thấu hiểu; nơi mà cú pháp học chưa hề được phân tích, và những trò chơi chữ hay lộng ngôn đơn thuần lại nhận được sự chú ý vô cùng nghiêm túc; nơi mà chính mâu thuẫn bị chối bỏ, và một mặt, mọi vị ngữ đều được khẳng định là đúng với mọi chủ thể, mặt khác, người ta cho rằng không có vị ngữ nào là đúng với bất kỳ chủ thể nào, rằng chẳng có gì tồn tại, chẳng có gì được biết, và chẳng có gì có thể thốt thành lời. Hãy thử tưởng tượng những cuộc tranh cãi được tiến hành với sự nhiệt thành mang tính tôn giáo cùng sự tinh vi vượt qua cả giới tính kinh viện, nơi mà các khẩu hiệu cửa miệng của triết học bị tách rời hoàn toàn khỏi ngữ cảnh của chúng. (So sánh với Theaetetus.) Trước những cuộc tranh cãi như thế, sự hài hước — dù là của Plato trong thế giới cổ đại, hay của Pope và Swift trong thế giới hiện đại — chính là khắc tinh tự nhiên. Chúng ta cũng chớ nên quên rằng trong thời kỳ hiện đại cũng vậy, chẳng có ngụy biện nào quá đỗi thô thiển, chẳng có chiêu trò ngôn từ nào quá đỗi trong suốt, chẳng có khái niệm trừu tượng nào quá đỗi cằn cỗi vô nghĩa, hay hình thức tư duy nào mâu thuẫn với kinh nghiệm đến thế, mà lại chưa từng được tìm thấy để làm thỏa mãn tâm trí của những nhà nghiên cứu triết học tại một giai đoạn nhất định, hoặc khi được nhìn nhận từ một góc độ độc nhất nào đó. Điểm đặc thù trong các ngụy biện của chính thời đại chúng ta là việc chúng ta đang sống bên trong chúng, và do đó thường hoàn toàn vô thức trước sự tồn tại của chúng.

Aristotle đã phân tích một số ngụy biện tương tự trong tác phẩm 'De Sophisticis Elenchis' của ông, trong khi Plato, với khả năng làm chủ tương đương đối với bản chất thực sự của chúng, lại lựa chọn mang chúng ra phơi bày trước sự chế giễu. Ban đầu chúng ta chỉ ấn tượng bởi sự hài hước phóng khoáng của thủ pháp "quy về điều vô lý" (reductio ad absurdum) này: nhưng dần dà, chúng ta nhận ra rằng một số câu hỏi quan trọng bắt đầu nổi lên bề mặt. Ở đây, cũng như mọi nơi khác, Plato đang phát động cuộc chiến chống lại những kẻ đặt từ ngữ vào chỗ của sự vật, những kẻ xé nát các lập luận thành từng mảnh vụn, những kẻ phủ nhận vị ngữ và qua đó biến tri thức thành điều bất khả, những kẻ đối với họ các ý tưởng và đối tượng cảm tính chẳng có chút tính cố định nào, mà luôn chìm trong trạng thái dao động và chuyển dịch vĩnh hằng. Hai chân lý vĩ đại dường như được truyền đạt một cách gián tiếp thông qua những ngụy biện này: (1) Tính bất định của ngôn ngữ, cho phép các từ ngữ giống nhau được sử dụng với những ý nghĩa khác nhau, hoặc với các cấp độ ý nghĩa khác nhau: (2) Giới hạn tất yếu hoặc bản chất mang tính tương đối của mọi hiện tượng. Plato hoàn toàn ý thức được rằng học thuyết ý tưởng của chính ông, cũng như Thể Thực và Phi Thể Thực của phái Elea, đều có khả năng bị xem xét như những ngụy biện ngôn từ. Lập luận ngụy biện được đưa ra trong Meno, rằng "bạn không thể tra cứu về điều bạn biết hoặc điều bạn không biết," chỉ được chạm nhẹ qua ở phần mở đầu của Bài đối thoại; còn luận điểm của Protagoras, rằng mọi thứ đều là chân lý đối với kẻ mà nó hiện lên là chân lý, thì bị đem ra châm biếm. Đối lập với những ngụy biện ấy là học thuyết Socrates được duy trì xuyên suốt: rằng hạnh phúc đạt được thông qua tri thức. Những câu đố ngữ pháp khép lại Bài đối thoại có lẽ chứa đựng những ẩn ý về các ngón nghề ngôn từ từng được thực hành bởi các đồ đệ của Prodicus hay Antisthenes. Chúng sẽ mang nhiều điểm nhấn hơn nếu chúng ta được tường tận các tác phẩm mà sự hài hước của Plato nhắm vào. Hầu hết các trò đùa đều mang ý nghĩa nghiêm túc; thế nhưng chúng ta đã đánh mất chìa khóa để giải mã một số trong số chúng, và không thể xác định được rằng, liệu có giống như trong Cratylus hay không, Plato có pha trộn những trò hề hoàn toàn vô nghĩa vào trào phúng của mình hay chăng.

Hai bài diễn ngôn của Socrates có thể được đặt lên bàn cân đối chiếu ở một vài khía cạnh với màn trình diễn của các nhà Ngụy biện: (1) Ở sự thích ứng hoàn hảo của chúng với chủ đề thảo luận, trong khi các bài diễn ngôn Ngụy biện hoàn toàn lạc đề: (2) Ở âm hưởng thấu cảm đầy tính thăm dò của chúng, thứ khích lệ tuổi trẻ thay vì "đánh gục" cậu ta theo kiểu cách của hai nhà Ngụy biện: (3) Ở sự vắng bóng của bất kỳ kết luận xác định nào — bởi trong khi Socrates và cậu thiếu niên đồng thuận rằng triết học là thứ đáng theo học, họ lại chẳng thể đi đến bất kỳ kết quả chắc chắn nào về môn nghệ thuật sẽ giảng dạy nó. Đây là một câu hỏi sẽ được giải đáp sau này trong Republic; hệt như quan niệm về nghệ thuật vương giả được khai triển trọn vẹn hơn trong Politicus, và bức tranh châm biếm về nghệ thuật hùng biện được thể hiện trong Gorgias.

Các nhân vật trong Bài đối thoại rất dễ để thấu hiểu. Lại là một Socrates trong thân phận của một ông lão; và người bạn đồng niên với ông, Crito — thân phụ của Critobulus, giống như Lysimachus trong tác phẩm Laches, người đồng hương (trong Apology), kẻ được nghe kể lại toàn bộ câu chuyện và đôi bận ngắt lời bằng một nhận xét đúng điệu của nhân vật đối thoại trong Phaedrus, đồng thời thêm thắt lời bình luận của mình ở đoạn cuối; Socrates có một màn ví von đầy tinh nghịch về thói quen kiếm tiền của ông ta. Kế đến là thiếu niên Cleinias, cháu nội của Alcibiades, người có thể được đặt lên bàn cân so sánh với Lysis, Charmides, Menexenus cùng những thiếu niên ngây thơ trong sáng khác — những kẻ qua miệng họ, Socrates đúc kết nên những bài học của chính mình, và với họ, ông luôn tỏ ra gắn kết bằng mối quan hệ đầy ân cần và thấu cảm. Crito không tài nào tin nổi rằng Socrates lại không hề trau chuốt hay thậm chí là tự bịa ra những câu trả lời của Cleinias (so sánh với Phaedrus). Danh tính của người cháu nội Alcibiades — kẻ được miêu tả là đã qua đời từ lâu, và đã khép lại cuộc đời ở tuổi bốn mươi tư vào năm 404 trước Công nguyên — không chỉ gợi ý rằng bối cảnh dự kiến của Euthydemus không thể sớm hơn năm 404, mà thực tế là Bài đối thoại này không thể được sáng tác trước năm 390 cho được. Ctesippus, người tình của Cleinias, từng được giới thiệu với chúng ta trong Lysis, và ở đó hắn dường như cũng xứng đáng với nét tính cách được gán cho ở đây: một thanh niên có phần ồn ào náo nhiệt. Thế nhưng tâm điểm nghiên cứu của tất cả chính là bức chân dung về hai vị huynh đệ, những kẻ có sự trơ trẽn bất khả xâm phạm, thờ ơ hệt như nhau trước những gì chúng thốt ra với người khác lẫn những gì người ta nói về chúng, và chưa bao giờ biết đến hai chữ bí bách. Chúng đích thị là "Arcades ambo et cantare pares et respondere parati" (Cả hai đều là người xứ Arcadia, đều cất tiếng ca như nhau và sẵn sàng đối đáp ngang tài). Một bậc trí tuệ hoặc sự tinh tế cao thâm hơn được quy cho Euthydemus, kẻ nhìn thấu cái bẫy mà Socrates giăng ra để tóm gọn Dionysodorus.

Phần kết luận hay đoạn vĩ thanh của Bài đối thoại từng vấp phải những chỉ trích cho rằng nó thiếu nhất quán với tổng thể sơ đồ chung. Một lời chỉ trích như thế chẳng khác nào những phán xét tương tự nhắm vào Shakespeare, và xuất phát từ một quan niệm chật hẹp về tính đa dạng mà Bài đối thoại, cũng giống như kịch nghệ, dường như dung nạp. Plato, với nguồn năng lực kịch tính dồi dào, đã chọn cách viết một vở kịch nằm trong một vở kịch, hệt như cách ông thường mang đến cho chúng ta một lập luận ẩn chứa trong một lập luận khác. Đồng thời, ông cũng chớp lấy cơ hội để đả kích một tầng lớp người khác vốn xa lạ với tinh thần triết học chẳng kém gì Euthydemus và Dionysodorus. Những kẻ theo trường phái chiết trung, đồng hóa giáo điều, hay những nhà tư tưởng lý thuyết suông, vẫn thường mang tiếng xấu trong cả thế giới cổ đại lẫn hiện đại. Những kẻ bị Plato châm biếm trong phần vĩ thanh của Euthydemus chính là thuộc lớp người này. Họ chiếm lĩnh một vùng đất biên thùy giữa triết học và chính trị; họ né tránh những hiểm nguy của chính trị, đồng thời lợi dụng triết học như một phương tiện để mưu cầu tư lợi cho bản thân. Plato một cách kỳ thú miêu tả họ đang làm cho hai thứ tốt đẹp — triết học và chính trị — trở nên tồi tệ hơn chút ít bằng cách bóp méo mục đích của cả hai. Những nhân vật như Antiphon hay Lysias chính là hình mẫu tiêu biểu cho tầng lớp này. Vì sự bận tâm đến những vỏ bọc đáng kính trọng của cuộc đời, họ có xu hướng lên án sự hào hứng mà Socrates dành cho màn trình diễn của hai anh em. Họ chẳng tài nào hiểu nổi, cũng chẳng hơn gì Crito, rằng ông đang theo đuổi thiên chức vạch trần những thói ngớ ngẩn của nhân loại, thứ mà ông cảm thấy "không có gì là khó chịu cả." (So sánh với Apology.)

Giáo dục là chủ đề xuyên suốt trong tất cả các bài đối thoại thời kỳ đầu của Plato. Nhận định kết luận của Crito, rằng ông gặp khó khăn trong việc giáo dục hai người con trai của mình, cùng lời khuyên của Socrates rằng ông không nên từ bỏ triết học chỉ vì đánh mất niềm tin vào các triết gia, dường như là bước đệm chuẩn bị cho tuyên bố quả quyết hơn trong Meno rằng "Đức hạnh không thể được giảng dạy bởi vì chẳng có lấy nổi một người thầy nào cả."

Những lý do để xếp Euthydemus vào nhóm đầu trong chuỗi tác phẩm bao gồm: (1) Sự tương đồng về cấu trúc và văn phong với Protagoras, Charmides, và Lysis; — mối quan hệ giữa Socrates và các nhà Ngụy biện vẫn mang dáng dấp của sự đối kháng mang tính trào lộng, chứ chưa phải là mối hận thù cay đắng như trong các tác phẩm hậu kỳ của Plato, và bối cảnh lẫn con người mang đậm nét gia đình tương tự; (2) Euthydemus thuộc về thời kỳ Socrates mà ở đó ông được khắc họa là kẻ sẵn lòng học hỏi nhưng bất lực trong việc giảng dạy; và đúng với tinh thần trong tác phẩm Memorabilia của Xenophon, triết học được định nghĩa là "tri thức sẽ mang lại hạnh phúc cho chúng ta"; (3) chúng ta dường như đã vượt qua giai đoạn đạt được trong Protagoras — bởi Socrates không còn tranh cãi về việc liệu đức hạnh có thể được dạy hay không — khỏi câu hỏi này, ông đã được giải thoát nhờ lời tuyên bố ngây thơ chân chất của thiếu niên Cleinias; và (4) vẫn chưa chạm đến cột mốc mà ở đó ông khẳng định chắc nịch rằng "chẳng có nhà giáo dục nào cả." Những căn cứ như vậy vốn dĩ bấp bênh, hệt như những lập luận dựa trên văn phong và bố cục thường dễ vướng phải. Dẫu vậy, không có một lập luận nào đủ sức nặng tương đương có thể được viện dẫn để gán cho Euthydemus bất kỳ một vị trí nào khác trong chuỗi tác phẩm.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 21 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

Truyện bạn đang đọc dở dang

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.