NHÂN VẬT TRONG ĐỐI THOẠI: Socrates, người thuật lại cuộc đối thoại.
Crito, Cleinias, Euthydemus, Dionysodorus, Ctesippus.
CẢNH: Phận viện Lyceum.
CRITO: Hỡi Socrates, người đã trò chuyện với anh ngày hôm qua tại Lyceum là ai thế? Vây quanh anh đông đúc quá khiến tôi chẳng tài nào chen vào nghe được, nhưng tôi thoáng thấy bóng ông ấy phía trên những cái đầu người, và tôi đoán, hình như đó là một người xa lạ đang nói chuyện với anh: ông ta là ai vậy?
SOCRATES: Có tới hai người cơ, Crito ạ; anh đang nhắc đến ai nào?
CRITO: Người mà tôi muốn hỏi là người ngồi thứ hai tính từ chỗ anh sang bên phải. Ngồi ở giữa là Cleinias, cậu con trai trẻ của Axiochus, nay đã lớnổng lên trông thấy; cậu ấy chỉ trạc tuổi Critobulus nhà tôi thôi, nhưng trông chững chạc hơn nhiều và lại rất khôi ngô; người kia thì gầy gò và trông trẻ hơn tuổi thực.
SOCRATES: Người mà anh vừa nhắc đến, Crito ạ, chính là Euthydemus; còn bên tay trái tôi là người anh em của ông ấy, Dionysodorus, người cũng tham gia vào cuộc trò chuyện.
CRITO: Tôi chẳng biết chút gì về cả hai người bọn họ, Socrates ạ; tôi đoán chắc họ lại là một bọn Biện sĩ mới đến. Họ vốn người xứ nào, và ngón nghề trí tuệ của họ là gì?
SOCRATES: Về nguồn gốc, tôi tin họ là người xứ này, từng di cư từ Chios sang Thurii; rồi họ bị đuổi khỏi Thurii, và đã sống ở những vùng này nhiều năm qua. Còn về trí tuệ mà anh hỏi, hỡi Crito, họ thật tuyệt vời—hết mực uyên bác! Trước nay tôi chưa từng biết thế nào là một võ sĩ toàn diện thực thụ; họ quả là những chuyên gia thượng thừa về võ nghệ, không giống như hai anh em người Acarnania chỉ biết dùng mỗi thể lực, mà cặp đôi anh hùng này, bên cạnh việc sử dụng thể chất hoàn hảo, còn vô địch trong mọi loại hình chiến trận; vì họ rất cừ trong môn giáp chiến, và sẽ truyền dạy nghệ thuật ấy cho bất cứ ai chịu trả tiền; đồng thời họ cũng vô cùng sành sỏi trong chốn pháp đình; họ có thể tự mình biện hộ và dạy cho người khác cách ăn nói cũng như soạn thảo những bài diễn văn có sức ảnh hưởng trước tòa. Và đó mới chỉ là khởi đầu cho trí tuệ của họ, cuối cùng họ đã đưa nghệ thuật toàn diện ấy lên đến đỉnh cao, nắm vững phương thức chiến đấu duy nhất mà bấy lâu nay họ còn bỏ ngỏ; và giờ đây chẳng một ai dám đứng ra đối đầu với họ nữa: tài năng của họ trong nghệ thuật tranh biện xuất chúng đến mức có thể bác bỏ bất kỳ mệnh đề nào, dù đúng hay sai. Giờ đây tôi đang suy tính, Crito ạ, có nên phó mặc bản thân cho họ hay không; bởi họ nói rằng chỉ trong một thời gian ngắn là có thể truyền thụ kỹ nghệ của mình cho bất kỳ ai.
CRITO: Nhưng này Socrates, chẳng lẽ anh đã quá già rồi sao? e rằng điều đó có gì đó đáng ngại đấy.
SOCRATES: Hoàn toàn không đâu, Crito; tôi sẽ chứng minh cho anh thấy, vì tôi được an ủi khi biết rằng họ bắt đầu theo đuổi thứ nghệ thuật tranh biện mà tôi ao ước này khi đã ở vào cái tuổi, có thể nói là, xế chiều; năm ngoái hoặc năm kia, họ còn chưa có chút trí tuệ mới mẻ nào cả. Tôi chỉ lo lắng rằng mình sẽ làm cho hai vị khách lạ kia mang tiếng xấu, hệt như những gì tôi từng gây ra cho Connus con trai của Metrobius, người chơi đàn hạc hiện vẫn là thầy dạy nhạc của tôi; bởi khi lũ trẻ đến học ông ấy thấy tôi đi cùng, chúng liền chế giễu tôi và gọi ông là thầy của ông nội. Nay tôi không muốn hai vị khách lạ phải chịu cảnh đối xử tương tự; nỗi sợ bị nhạo báng có thể khiến họ không muốn tiếp nhận tôi; và vì thế, Crito, tôi sẽ thử thuyết phục vài bậc cao niên cùng đi đến đó với tôi, giống như tôi từng thuyết phục họ đi cùng đến chỗ Connus vậy, và tôi hy vọng anh sẽ là một thành viên trong số đó; và có lẽ tốt hơn hết là chúng ta nên dùng các con trai của anh làm mồi nhử; họ sẽ muốn thu nhận chúng làm học trò, và vì lũ trẻ mà sẵn lòng đón nhận chúng ta.
CRITO: Tôi chẳng thấy có vấn đề gì cả, Socrates, nếu anh thích; nhưng trước tiên tôi muốn anh miêu tả cho tôi về trí tuệ của họ, để tôi có thể biết trước chúng ta sẽ học những gì.
SOCRATES: Chẳng mấy chốc mà anh sẽ được nghe kể lại; vì tôi không thể nói rằng mình đã không chú tâm—tôi đã để tâm rất nhiều đến họ, và tôi nhớ rõ toàn bộ câu chuyện để sẽ cố gắng thuật lại cho anh nghe. Thật là may mắn làm sao khi tôi đang ngồi một mình trong phòng thay đồ của viện Lyceum nơi anh vừa bắt gặp, và chuẩn bị rời đi; khi đang đứng dậy, tôi chợt nhận ra dấu hiệu thần thánh quen thuộc ấy: thế là tôi ngồi xuống lại, và chỉ một lát sau, hai anh em Euthydemus và Dionysodorus bước vào, đi cùng với họ là vài người khác mà tôi tin là các môn đồ của họ, và họ tản bộ trong hành lang có mái che; họ chưa đi được hai ba vòng thì Cleinias bước vào, người mà như anh đã nói quả thực đã tiến bộ rất nhiều: theo sau cậu ấy là một đám đông những kẻ ái mộ, trong đó có Ctesippus người xứ Paeania, một thanh niên gia giáo nhưng cũng mang sự ngổ ngáo của tuổi trẻ. Cleinias nhìn thấy tôi từ lối vào khi tôi đang ngồi một mình, liền rảo bước đến và ngồi xuống bên phải tôi, đúng như anh miêu tả; còn Dionysodorus và Euthydemus, khi nhìn thấy cậu ấy, thoạt đầu liền dừng lại trò chuyện với nhau, thỉnh thoảng liếc nhìn chúng tôi, vì tôi đã chăm chú quan sát họ; rồi Euthydemus đến ngồi xuống bên cạnh cậu thanh niên, còn người kia thì ngồi bên trái tôi, những người còn lại tùy nghi tìm chỗ. Tôi chào hai người bọn họ, những người mà tôi đã lâu không gặp; rồi tôi bảo Cleinias rằng: Ở đây có hai bậc hiền triết, Euthydemus và Dionysodorus này cậu bé Cleinias, họ uyên bác không phải theo một cách nhỏ nhoi mà là một cách vĩ đại, vì họ tường tận mọi thứ về chiến tranh,—tất cả những gì một vị tướng giỏi cần biết về việc sắp trận và chỉ huy quân đội, cùng toàn bộ nghệ thuật giáp chiến; và họ cũng rành rẽ cả luật pháp, có thể dạy cho người ta cách sử dụng những thứ vũ khí chốn pháp đình khi lâm vào cảnh bị oan ức.
Họ nghe tôi nói vậy nhưng chỉ tỏ ý khinh miệt. Tôi quan sát thấy họ nhìn nhau và cả hai cùng cười lớn; rồi Euthydemus cất lời: Hỡi Socrates, đó đều là những chuyện mà chúng tôi không còn theo đuổi một cách nghiêm turcn nữa; với chúng tôi, chúng chỉ là những thứ nghề phụ mà thôi.
Thật ư, tôi nói, nếu những công việc như thế mà được các anh coi là phụ, vậy thì việc chính sẽ phải thế nào đây; xin hãy nói cho tôi biết, thứ học vấn cao quý đó là gì?
Việc truyền dạy đức hạnh, hỡi Socrates, đáp lại, mới là trọng trách chính của chúng tôi; và chúng tôi tin rằng mình có thể truyền thụ nó tốt hơn và nhanh hơn bất kỳ ai.
Lạy Chúa tôi! tôi thốt lên, các anh học được điều đó ở đâu vậy? Tôi vẫn luôn nghĩ, như tôi vừa mới nói lúc nãy, rằng tài nghệ chính của các anh là nghệ thuật giáp chiến; và tôi từng thường xuyên nói vậy về các anh, vì tôi nhớ các anh từng tuyên bố điều đó khi đến đây trước kia. Nhưng giờ đây, nếu các anh thực sự nắm giữ thứ kiến thức kia, ôi xin hãy tha thứ cho tôi: tôi xin đối xử với các anh như với những bậc siêu nhân, và cầu xin các anh dung thứ cho sự bất kính trong những lời lẽ trước kia của tôi. Nhưng các anh có chắc chắn về điều này không, hỡi Dionysodorus và Euthydemus? Lời hứa hẹn quá lớn lao khiến trong lòng tôi dấy lên sự hoài nghi.
Anh có thể tin chắc vào lời chúng tôi, hỡi Socrates.
Vậy thì tôi cho rằng các anh thật may mắn khi sở hữu một báu vật như thế, còn hơn cả việc Đại vương sở hữu ngai vàng của ngài ấy. Và xin vui lòng cho tôi biết, các anh có định trưng bày trí tuệ của mình không; hay các anh sẽ làm gì?
Đó chính là lý do chúng tôi đến đây, hỡi Socrates; và mục đích của chúng tôi không chỉ là trưng bày, mà còn để dạy dỗ bất cứ ai muốn học.
Nhưng tôi có thể hứa với các anh rằng, bất kỳ kẻ nào thiếu đức hạnh cũng sẽ muốn học. Tôi sẽ là kẻ đầu tiên; rồi đến cậu thanh niên Cleinias đây, và Ctesippus: và còn nhiều người khác nữa, tôi vừa nói vừa chỉ về phía những kẻ ái mộ Cleinias đang bắt đầu vây quanh chúng tôi. Lúc bấy giờ Ctesippus đang ngồi cách xa Cleinias một khoảng; và khi Euthydemus rướn người về phía trước để trò chuyện với tôi, anh ta bị che khuất tầm nhìn với Cleinias, người đang ở giữa chúng tôi; và thế là, một phần vì muốn ngắm nhìn người mình yêu, phần vì quá tò mò, anh ta liền chồm dậy đứng đối diện với chúng tôi; và tất cả những người ngưỡng mộ Cleinias khác, cũng như các môn đồ của Euthydemus và Dionysodorus, đều làm theo hành động đó. Và đó chính là những người mà tôi đã chỉ cho Euthydemus thấy, nói với ông rằng tất cả họ đều rất khao khát được học: nghe vậy Ctesippus cùng tất cả mọi người đồng thanh hưởng ứng nhiệt liệt, và giục họ hãy trình diễn sức mạnh trí tuệ của mình. Khi đó tôi nói: Hỡi Euthydemus và Dionysodorus, tôi thiết tha nài xin hai vị hãy ban cho tôi và mọi người ở đây đặc ân được chứng kiến màn trình diễn. Có lẽ sẽ hơi rắc rối để trưng bày toàn bộ mọi thứ; nhưng hãy nói cho tôi biết một điều thôi,—các anh có thể làm cho một người trở nên lương thiện, chỉ riêng với kẻ đã hoàn toàn bị thuyết phục rằng mình nên học hỏi từ các anh, hay cả với kẻ chưa bị thuyết phục, dù là vì hắn tưởng tượng rằng đức hạnh là thứ không thể dạy được, hay vì hắn cho rằng các anh không phải là những người có thể dạy nó? Nghệ thuật của các anh có đủ sức thuyết phục kẻ mang tâm thế sau rằng đức hạnh là có thể dạy được; và rằng các anh chính là những người mà từ đó hắn sẽ học được nó một cách tốt nhất không?
Chắc chắn rồi, hỡi Socrates, Dionysodorus đáp; nghệ thuật của chúng tôi sẽ làm được cả hai điều đó.
Và anh cùng người anh em của mình, hỡi Dionysodorus, tôi lại nói, trong số tất cả những người đang sống hiện nay, chính là những kẻ có khả năng cao nhất trong việc thúc đẩy người ta đến với triết học và sự tu dưỡng đức hạnh phải không?
Phải đấy, hỡi Socrates, tôi nghĩ đúng là chúng tôi rồi.
Vậy thì tôi ước gì các anh có thể hoãn lại phần trình diễn khác, và chỉ thử thuyết phục cậu thanh niên mà anh đang thấy ở đây rằng cậu ấy nên trở thành một nhà triết học và tu dưỡng đức hạnh mà thôi. Hãy thể hiện điều đó đi, và các anh sẽ ban một ân huệ lớn lao cho tôi cùng tất cả mọi người có mặt ở đây; bởi thực tế là tôi và tất cả chúng tôi vô cùng lo lắng mong muốn cậu ấy trở nên thực sự lương thiện. Cậu ấy tên là Cleinias, con trai của Axiochus, và là cháu nội của vị Alcibiades già, họ hàng với Alcibiades hiện tại. Cậu ấy còn quá trẻ, và chúng ta tự nhiên sẽ lo sợ rằng một kẻ nào đó có thể đi trước chúng ta một bước, lái tâm trí cậu ấy đi theo hướng sai lầm, rồi cậu ấy sẽ bị hủy hoại. Do đó, chuyến ghé thăm của các anh đến thật đúng lúc; và tôi hy vọng các anh sẽ thử sức với cậu thanh niên này, trò chuyện với cậu ấy trước mặt chúng tôi, nếu các anh không phiền.
Đó đại khái là những lời tôi đã nói; và Euthydemus, bằng một giọng điệu đầy nam tính nhưng cũng không kém phần khích lệ, đáp rằng: Chẳng có gì phải phiền hà cả, hỡi Socrates, miễn là cậu thanh niên này chịu trả lời các câu hỏi.
Cậu ấy hoàn toàn quen với việc đó rồi, tôi đáp; vì bạn bè cậu ấy vẫn thường đến đặt câu hỏi và tranh luận với cậu ấy; thế nên cậu ấy rất quen thuộc với việc trả lời.
Những gì diễn ra tiếp theo, hỡi Crito, làm sao tôi có thể thuật lại cho đúng đắn đây? Bởi nhiệm vụ ca tụng trí tuệ vô biên nào có nhỏ nhặt gì, và vì thế, giống như các thi sĩ, tôi nên bắt đầu câu chuyện của mình bằng lời khẩn cầu Trí Nhớ và các nàng Nữ thần Thơ ca. Lúc bấy giờ Euthydemus, nếu tôi nhớ không lầm, đã bắt đầu đại khái như sau: Hỡi Cleinias, những kẻ học hỏi là những kẻ thông thái hay những kẻ ngu muội?
Cậu thanh niên, bị choáng ngợp bởi câu hỏi liền đỏ mặt, và trong nỗi bối rối đã nhìn sang tôi cầu cứu; và tôi, biết rằng cậu đang lúng túng, liền bảo: Cố lên nào Cleinias, hãy trả lời như một trang nam nhi bất cứ điều gì con cho là đúng; vì ta tin rằng con sẽ thu được lợi ích lớn nhất từ những câu hỏi của họ.
Dù cậu ấy trả lời thế nào đi nữa, Dionysodorus nói, rướn người lên để ghé vào tai tôi, với khuôn mặt rạng rỡ nụ cười, tôi cũng dám đoán chắc rằng cậu ta sẽ bị bác bỏ thôi, hỡi Socrates.
Trong lúc ông ta đang nói với tôi, Cleinias đã đưa ra câu trả lời: và vì thế tôi chẳng có thời gian để cảnh báo cậu về hoàn cảnh ngặt nghèo mà cậu đang vướng vào, và cậu đã trả lời rằng những kẻ học hỏi chính là những kẻ thông thái.
Euthydemus tiếp tục: Có những người mà con gọi là thầy giáo, phải vậy không?
Cậu bé gật đầu.
Và họ là thầy của những kẻ học tập—thầy dạy văn phạm và thầy dạy đàn lia từng dạy con và những đứa trẻ khác; và con chính là những kẻ học trò chứ gì?
Vâng ạ.
Và khi là những kẻ học trò, con vẫn chưa biết những điều mà con đang học chứ?
Không ạ, cậu đáp.
Và lúc đó con có thông thái không?
Không hề ạ, cậu đáp.
Nhưng nếu con không thông thái, chẳng phải con là kẻ vô học sao?
Chắc chắn rồi.
Vậy là con, khi học những điều mình chưa biết, hóa ra là một kẻ vô học trong lúc đang học ư?
Cậu thanh niên gật đầu đồng ý.
Thế thì những kẻ vô học mới học, chứ không phải những kẻ thông thái, hỡi Cleinias, chứ không phải như con tưởng tượng đâu.
Vừa dứt lời, đám môn đồ của Euthydemus mà tôi đã nhắc đến, hệt như một dàn đồng ca theo hiệu lệnh của người chỉ huy, liền cười rộ lên và hò reo cổ vũ. Rồi trước khi cậu thanh niên kịp lấy lại hơi thở, Dionysodorus đã nhanh trí xông vào tiếp lời và nói: Phải đấy, hỡi Cleinias; và khi thầy giáo dạy văn phạm đọc chính tả cho con viết, những đứa trẻ thông thái hay những đứa trẻ vô học mới là kẻ tiếp thu bài đọc chính tả đó?
Những đứa trẻ thông thái ạ, Cleinias đáp.
Thế rốt cuộc thì những kẻ thông thái mới là người học chứ không phải kẻ vô học; và câu trả lời trước đó của con cho Euthydemus là sai rồi.
Thế là một lần nữa, đám người ngưỡng mộ hai vị anh hùng kia trong niềm phấn khích tột độ trước trí tuệ của họ lại bật lên một tràng cười vang dội, trong khi phần còn lại của chúng tôi ngồi lặng im và kinh ngạc. Euthydemus quan sát thấy điều đó, quyết tâm bám chặt lấy cậu thanh niên; và để tăng thêm phần ấn tượng lại tiếp tục đặt ra một câu hỏi tương tự khác, có thể ví như cú xoay người kép của một vũ công điêu luyện. Những kẻ học tập, ông ta hỏi, học những điều chúng đã biết, hay học những điều chúng chưa biết?
Dionysodorus lại thì thầm vào tai tôi: Này Socrates, lại thêm một câu y hệt như thế nữa đấy.
Lạy Chúa tôi, tôi nói; thế mà câu hỏi trước của các anh hay biết mấy!
Giống như tất cả những câu hỏi khác của chúng tôi thôi, hỡi Socrates, ông ta đáp—không thể nào tránh né được đâu.
Tôi hiểu lý do vì sao các anh lại có được tiếng tăm lừng lẫy đến vậy trong số các môn đồ của mình rồi, tôi nói.
Trong khi đó Cleinias đã trả lời Euthydemus rằng những kẻ học tập chính là học những điều chúng chưa biết; và ông ta liền dắt mũi cậu qua một loạt các câu hỏi y hệt như trước.
Con có biết chữ viết không?
Tất cả mọi chữ cái luôn chứ?
Vâng ạ.
Nhưng khi thầy giáo đọc chính tả cho con, chẳng phải ông ấy đọc các chữ cái lên đó sao?
Cậu cũng đồng ý với điều này.
Thế thì nếu con biết tất cả các chữ cái, nghĩa là ông ấy đang đọc ra thứ mà con đã biết rồi phải không?
Điều này lại được cậu thừa nhận.
Thế thì, người kia nói, con đâu có học cái thứ mà ông ấy đọc; mà chỉ có kẻ nào không biết chữ mới học thôi chứ?
Không đâu ạ, Cleinias cãi; nhưng con thực sự đang học mà.
Vậy thì, ông ta nói, con đang học điều con đã biết rồi, nếu như con biết tất cả các chữ cái?
Cậu đành thừa nhận điều đó.
Thế thì, ông ta nói, câu trả lời của con đã sai rồi.
Lời vừa dứt khỏi miệng thì Dionysodorus liền chộp lấy lập luận ấy, hệt như một trái bóng vừa được chuyền đến, và tung ra một cú ném khác nhắm vào cậu thanh niên. Hỡi Cleinias, ông ta nói, Euthydemus đang lừa con đấy. Này, hãy nói cho ta hay, học tập chẳng phải là việc thu nhận kiến thức về thứ mà người ta học đó sao?
Cleinias gật đầu.
Và việc biết, chẳng phải là việc đang sở hữu kiến thức vào thời điểm đó sao?
Cậu đồng ý.
Và việc không biết, chẳng phải là việc không sở hữu kiến thức vào lúc đó sao?
Cậu thừa nhận điều đó.
Và những kẻ đi thu nhận, có phải là những kẻ đang sở hữu hay không sở hữu một thứ gì đó?
Là những kẻ chưa sở hữu.
Và chẳng phải con đã thừa nhận rằng những kẻ không biết nằm trong số những kẻ chưa sở hữu đó sao?
Cậu gật đầu đồng ý.
Thế thì những kẻ học tập thuộc về tầng lớp những kẻ đi thu nhận, chứ không phải những kẻ đã sở hữu chúng ư?
Cậu đồng ý.
Thế thì, hỡi Cleinias, ông ta nói, những kẻ không biết mới là người học, chứ không phải những kẻ đã biết.
Euthydemus đang định giáng cho cậu thanh niên cú ngã thứ ba; nhưng tôi thừa biết cậu đang lún sâu vào vùng nước xoáy, và vì muốn cho cậu một khoảng nghỉ ngơi kẻo lại nản lòng, tôi liền lên tiếng an ủi: Con không phải ngạc nhiên đâu Cleinias, trước sự kỳ quặc trong cách dùng từ của họ: ta nói điều này là vì có lẽ con chưa hiểu hai vị khách lạ đang làm gì với con đâu; họ chỉ đang làm lễ tẩy uất cho con theo lối của các tín đồ giáo phái Corybantes trong các nghi thức huyền bí mà thôi; và điều này tương ứng với nghi lễ đăng quang, nếu con từng qua lễ nhập môn, con sẽ biết là nó đi kèm với ca múa và trò chơi; và giờ đây họ chỉ đang nhảy múa tung tăng quanh con, rồi tiếp theo sẽ tiến hành làm lễ nhập môn cho con; vậy hãy tưởng tượng rằng con đã trải qua phần đầu tiên của nghi thức biện sĩ, thứ mà theo Prodicus nói, bắt đầu bằng việc nhập môn vào cách sử dụng thuật ngữ cho chính xác. Hai vị quý ông ngoại quốc nhận thấy con chưa biết, muốn giải thích cho con hiểu rằng từ 'học' có hai nghĩa, và được dùng, thứ nhất, với ý nghĩa thu nhận kiến thức về một vấn đề nào đó mà trước đó con hoàn toàn mù tịt, và thứ hai, khi con đã có sẵn kiến thức rồi, với ý nghĩa ôn lại vấn đề ấy, cho dù đó là điều được làm hay được nói dưới ánh sáng của kiến thức mới thu nhận; ý sau thường được gọi là 'biết' hơn là 'học', nhưng từ 'học' đôi khi cũng được dùng; và con đã không nhận ra, như họ đã giải thích cho con, rằng thuật ngữ này được dùng cho hai hạng người hoàn toàn trái ngược nhau, là những kẻ đã biết và những kẻ chưa biết. Lại có một mánh khóe tương tự trong câu hỏi thứ hai, khi họ hỏi con rằng người ta học điều họ đã biết hay điều họ chưa biết. Những phần học hành này chẳng có gì là nghiêm túc cả, và đó là lý do tôi nói rằng các vị quý ông này không hề nghiêm túc, mà chỉ đang đùa giỡn với con mà thôi. Bởi vì nếu một người có tất cả thứ kiến thức trên đời này, anh ta cũng chẳng khôn ngoan hơn chút nào; anh ta sẽ chỉ có thể đùa cợt với người khác, ngáng chân và đánh ngã họ bằng những sự phân biệt câu chữ. Anh ta sẽ giống như kẻ rút cái ghế phớt lờ dưới một ai đó khi họ chuẩn bị ngồi xuống, rồi cười hả hê khi thấy bạn mình lộn nhào ngã ngửa ra sau. Và con phải xem tất cả những gì vừa diễn ra giữa con và họ chỉ như một trò vui mà thôi. Nhưng trong những gì sắp tới, tôi chắc chắn họ sẽ cho con thấy mục đích nghiêm túc của mình, và giữ đúng lời hứa (tôi sẽ cho họ thấy cách làm); vì họ đã hứa sẽ cho tôi xem một mẫu mực về triết học khuyên nhủ, nhưng có lẽ họ muốn chơi đùa với con trước tiên. Và giờ đây, hỡi Euthydemus và Dionysodorus, tôi nghĩ bấy nhiêu đây là đủ rồi. Các vị có thể cho tôi thấy cách các vị giải thích cho cậu thanh niên này hiểu về việc làm thế nào để cậu ấy dấn thân vào con đường tu dưỡng đức hạnh và trí tuệ được không? Và trước tiên tôi sẽ cho các vị thấy tôi quan niệm thế nào về bản chất của nhiệm vụ này, và thứ diễn ngôn nào tôi ao ước được lắng nghe; và nếu tôi làm điều đó một cách vụng về và lố bịch đến thế nào đi nữa, xin đừng cười chê tôi, vì tôi chỉ dám ứng khẩu trước các vị vì quá khao khát được lắng nghe trí tuệ của các vị mà thôi: và vì thế tôi phải nài xin các vị cùng các môn đồ hãy kiềm chế đừng cười. Và giờ đây, hỡi con trai của Axiochus, cho phép ta đặt một câu hỏi cho con nhé: Chẳng phải tất cả mọi người đều khao khát hạnh phúc đó sao? Dù rằng, có lẽ đây lại là một trong những câu hỏi lố bịch mà ta ngần ngại không dám hỏi, và một người có lý trí thì không nên hỏi: bởi làm gì có con người nào trên cõi đời này lại không khao khát hạnh phúc chứ?
Chẳng có ai là không khao khát cả, Cleinias đáp.
À, vậy thì, tôi nói, một khi tất cả chúng ta đều khao khát hạnh phúc, làm thế nào để chúng ta có được hạnh phúc?—đó là câu hỏi tiếp theo. Chẳng phải chúng ta sẽ hạnh phúc nếu sở hữu rất nhiều điều tốt đẹp hay sao? Và điều này, có lẽ còn đơn giản hơn cả câu hỏi trước, vì chẳng thể có chút hoài nghi nào về câu trả lời cả.
Cậu gật đầu đồng ý.
Và những thứ gì được chúng ta quý trọng là điều tốt? Chẳng cần phải có một bậc hiền triết uy nghiêm nào đứng ra bảo chúng ta điều này, vì nó quá dễ để trả lời; bởi bất kỳ ai cũng sẽ nói rằng sự giàu có là một điều tốt.
Chắc chắn rồi, cậu đáp.
Và chẳng phải sức khỏe, sắc đẹp cùng những ân huệ cá nhân khác cũng là những điều tốt hay sao?
Cậu đồng ý.
Liệu có thể có chút hoài nghi nào về việc xuất thân cao quý, quyền lực và sự vinh danh tại quê nhà là những điều tốt đẹp hay không?
Cậu gật đầu đồng ý.
Và còn những điều tốt đẹp nào khác nữa? tôi nói. Con nghĩ thế nào về sự tiết độ, công lý, lòng dũng cảm: chẳng lẽ con thực sự và đích thực nghĩ rằng chúng ta sẽ đúng đắn hơn khi xếp chúng vào hàng ngũ những điều tốt đẹp thay vì không xếp chúng vào ư? Vì một cuộc tranh cãi hoàn toàn có thể nổ ra xoay quanh điều này. Thế con nói sao?
Chúng chính là những điều tốt đẹp, Cleinias đáp.
Rất tốt, tôi nói; vậy chúng ta sẽ tìm một chỗ cho trí tuệ ở đâu trong hội này—nằm trong số những điều tốt đẹp hay không?
Nằm trong số những điều tốt đẹp ạ.
Và giờ đây, tôi nói, hãy suy nghĩ xem chúng ta có bỏ sót bất kỳ điều tốt đẹp quan trọng nào nữa không.
Con không nghĩ là chúng ta còn bỏ sót đâu, Cleinias đáp.
Sực nhớ lại, tôi liền nói, thực ra ta e rằng chúng ta đã bỏ sót thứ vĩ đại nhất trong số đó rồi.
Đó là gì vậy ạ? cậu hỏi.
Chính là Vận may, hỡi Cleinias; thứ mà tất cả mọi người, kể cả những kẻ khờ khạo nhất, đều thừa nhận là điều tốt đẹp lớn lao nhất.
Đúng vậy ạ, cậu đáp.
Ngẫm lại thì, tôi nói tiếp, hỡi con trai của Axiochus, anh và tôi suýt chút nữa đã biến mình thành những kẻ hề trước mặt hai vị khách lạ rồi.
Sao anh lại nói vậy?
Chà, bởi vì chúng ta vừa mới bàn về vận may, thế mà giờ lại đang tự lặp lại chính mình.
Ý anh là gì?
Ý tôi là thật buồn cười khi cứ nhắc lại vận may thêm lần nữa, trong khi nó đã có một vị trí trong danh sách từ trước rồi, hóa ra ta đang nói một điều tới hai lần.
Cậu hỏi điều đó có nghĩa là gì, và tôi đáp: Chẳng phải trí tuệ chính là vận may đó sao; ngay cả một đứa trẻ cũng thừa sức biết điều đó.
Cậu thanh niên ngây thơ tỏ ra kinh ngạc; và quan sát sự ngạc nhiên của cậu, tôi liền bảo: Con không biết rằng những người thổi sáo luôn là kẻ gặp nhiều vận may và thành công nhất khi trình diễn sáo đó sao?
Cậu gật đầu.
Và những người thư biện chẳng phải là kẻ gặp nhiều may mắn nhất trong việc viết và đọc chữ đó sao?
Chắc chắn rồi ạ.
Rồi giữa những hiểm nguy trên biển khơi, có ai lại may mắn hơn những hoa tiêu uyên bác nói chung chứ?
Chắc chắn là không có ai rồi ạ.
Và nếu con dấn thân vào chiến trận, con sẽ muốn chịu đựng rủi ro dưới sự đồng hành của ai hơn—một vị tướng uyên bác, hay một kẻ ngu ngốc?
Dưới sự đồng hành của một vị tướng uyên bác ạ.
Và nếu con lâm bệnh, con muốn có ai làm bạn đồng hành trong cơn bạo bệnh ngặt nghèo—một y bác sĩ uyên bác, hay một kẻ vô học?
Một người uyên bác ạ.
Con thấy đấy, tôi nói, hành động cùng một người uyên bác thì may mắn hơn là hành động cùng một kẻ ngu ngốt phải không?
Cậu gật đầu.
Thế nên trí tuệ luôn mang lại cho con người vận may: bởi nhờ có trí tuệ mà chẳng ai có thể lầm đường lạc lối, và do đó anh ta buộc phải hành động đúng đắn và gặt hái thành công, bằng không thì trí tuệ ấy chẳng còn là trí tuệ nữa.
Cuối cùng thì bằng cách này hay cách khác, chúng tôi cũng xoay sở để đi đến một kết luận chung rằng, kẻ nào có được trí tuệ thì chẳng cần đến vận may nữa. Tôi liền nhắc lại cho cậu nhớ về trạng thái trước đó của vấn đề. Con còn nhớ chứ, tôi nói, việc chúng ta thừa nhận rằng mình sẽ hạnh phúc và may mắn nếu có được sự hiện diện của rất nhiều điều tốt đẹp bên cạnh?
Cậu gật đầu.
Và liệu chúng ta có hạnh phúc nhờ sự hiện diện của những điều tốt đẹp ấy, nếu chúng chẳng đem lại lợi ích gì cho chúng ta, hay chỉ khi chúng mang lại lợi ích?
Chỉ khi chúng mang lại lợi ích cho chúng ta chứ ạ, cậu đáp.
Và liệu chúng có mang lại lợi ích cho ta, nếu ta chỉ sở hữu mà không hề sử dụng chúng? Ví dụ như, nếu ta có rất nhiều thức ăn mà không chịu ăn, hay có rất nhiều đồ uống mà không chịu uống, liệu chúng ta có nhận được chút lợi ích nào không?
Chắc chắn là không rồi ạ, cậu đáp.
Hoặc giả như một người thợ thủ công sở hữu tất cả các dụng cụ cần thiết cho công việc của mình, nhưng lại chẳng hề dùng đến chúng, liệu anh ta có được hưởng lợi gì từ việc sở hữu chúng không? Ví dụ, một người thợ mộc có được lợi ích gì từ việc sở hữu mọi thứ đồ nghề cùng đống gỗ ngổn ngang, nếu anh ta chẳng bao giờ chạm tay vào việc làm mộc?
Chắc chắn là không ạ, cậu đáp.
Và nếu một người có sự giàu có cùng tất cả những điều tốt đẹp mà chúng ta vừa bàn đến, nhưng lại không hề sử dụng chúng, liệu anh ta có trở nên hạnh phúc chỉ vì sở hữu chúng không?
Hông đâu Socrates ạ.
Thế thì, tôi nói, một kẻ muốn được hạnh phúc không chỉ phải sở hữu những điều tốt đẹp, mà anh ta còn phải sử dụng chúng nữa; chẳng có chút lợi lộc gì trong việc chỉ cất giữ chúng không cả!
Đúng vậy ạ.
À, hỡi Cleinias, nhưng nếu con vừa có sự sở hữu lại vừa biết sử dụng những điều tốt đẹp ấy, liệu bấy nhiêu đó đã đủ mang lại hạnh phúc chưa?
Vâng, theo con là đủ ạ.
Và liệu người ta có thể sử dụng chúng theo cách đúng đắn hoặc sai trái hay không?
Anh ta buộc phải sử dụng chúng một cách đúng đắn chứ ạ.
Điều đó hoàn toàn chính xác, tôi nói. Và việc sử dụng một thứ sai trái còn tồi tệ hơn nhiều so với việc không sử dụng nó; bởi việc trước là một điều ác, còn việc sau chẳng phải điều tốt cũng chẳng phải điều ác. Con thừa nhận điều đó chứ?
Cậu gật đầu đồng ý.
Giờ thì trong việc gia công và sử dụng gỗ, thứ gì tạo ra cách sử dụng đúng đắn nếu không phải là kiến thức của người thợ mộc?
Chẳng có gì khác ngoài kiến thức cả, cậu đáp.
Và chắc chắn rồi, trong việc chế tạo các vật dụng, kiến thức chính là thứ mang lại phương thức chế tạo đúng đắn phải không?
Cậu đồng ý.
Và trong việc sử dụng những điều tốt đẹp mà chúng ta đã bàn đến ban đầu—sự giàu có, sức khỏe và sắc đẹp, chẳng phải kiến thức là thứ dẫn dắt chúng ta đến cách sử dụng chúng một cách đúng đắn, và điều tiết cách thức thực hành của chúng ta đối với chúng sao?
Cậu gật đầu đồng ý.
Thế thì trong mọi sự sở hữu và mọi cách sử dụng một vật, kiến thức chính là thứ mang lại cho con người không chỉ vận may mà cả sự thành công nữa phải không?
Cậu lại gật đầu.
Và hãy nói cho tôi biết, tôi lại nài nỉ, hỡi Cleinias, sự sở hữu sẽ mang lại lợi ích gì cho một người, nếu anh ta không có lấy một chút minh mẫn hay trí tuệ nào? Liệu một người sẽ sống tốt hơn khi sở hữu và làm rất nhiều việc mà không có trí tuệ, hay làm ít việc hơn nhưng có trí tuệ? Hãy nhìn vấn đề theo hướng này: Nếu anh ta làm ít việc hơn, chẳng phải anh ta sẽ mắc ít sai lầm hơn sao? Nếu anh ta mắc ít sai lầm hơn, chẳng phải anh ta sẽ gặp ít tai ương hơn sao? Và nếu anh ta gặp ít tai ương hơn, chẳng phải anh ta sẽ ít bất hạnh hơn sao?
Chắc chắn là vậy rồi ạ, cậu đáp.
Và ai sẽ là người làm ít việc hơn—một kẻ nghèo khó hay một kẻ giàu sang?
Một kẻ nghèo khó ạ.
Một kẻ ốm yếu hay một kẻ cường tráng?
Một kẻ ốm yếu ạ.
Một kẻ xuất thân cao quý hay một kẻ ti tiện?
Một kẻ ti tiện ạ.
Và một kẻ hèn nhát sẽ làm ít việc hơn một kẻ dũng cảm và tiết độ chứ?
Vâng ạ.
Và một kẻ lười biếng sẽ làm ít hơn một kẻ năng nổ?
Cậu gật đầu.
Và một kẻ chậm chạp sẽ làm ít hơn một kẻ nhanh nhẹn; và kẻ có thị giác cùng thính giác kém nhạy bén sẽ làm ít hơn kẻ sắc sảo chứ?
Tất cả những điều này đã được chúng tôi cùng nhau thừa nhận.
Thế thì, tôi nói, hỡi Cleinias, tóm lại một câu là những điều tốt đẹp mà chúng ta bàn đến trước đó không nên được nhìn nhận như những thứ tốt đẹp tự thân, mà mức độ tốt hay xấu trong đó phụ thuộc vào việc chúng có hay không có sự dẫn dắt của trí tuệ: dưới sự dẫn dắt của sự vô minh, chúng trở thành những điều tồi tệ lớn lao hơn cả những mặt đối lập của chúng, chừng nào chúng còn có khả năng phục vụ cho nguyên lý tội ác đang thống trị chúng; còn khi nằm dưới sự dẫn dắt của trí tuệ và sự khôn ngoan, chúng trở thành những điều tốt đẹp vĩ đại hơn: nhưng tự thân chúng thì chẳng là gì cả?
Điều đó rõ như ban ngày rồi ạ, cậu đáp.
Vậy kết quả rút ra từ những điều đã được nói là gì? Chẳng phải đây là kết quả sao—rằng những thứ khác đều là bàng quan, và trí tuệ mới là điều tốt đẹp duy nhất, còn sự vô minh chính là điều tồi tệ duy nhất?
Cậu gật đầu đồng ý.
Hãy cùng suy xét thêm một điểm nữa, tôi nói: Nhìn vào thực tế là tất cả mọi người đều khao khát hạnh phúc, và hạnh phúc, như đã được chứng minh, đạt được thông qua việc sử dụng, và sử dụng đúng đắn, những thứ của cuộc đời, và việc sử dụng chúng một cách đúng đắn, cùng vận may trong việc sử dụng chúng, đều do kiến thức ban tặng,—suy luận rút ra là mọi người bằng mọi giá phải cố gắng làm cho bản thân trở nên uyên bác nhất có thể chứ?
Vâng, cậu đáp.
Và khi một người nghĩ rằng mình phải đạt được báu vật này, vượt xa cả tiền bạc, từ một người cha, một người giám hộ, một người bạn hay một người theo đuổi, dù là công dân hay người ngoại quốc—sức khao khát mãnh liệt và lời cầu nguyện hướng đến họ rằng họ hãy truyền thụ trí tuệ cho bạn, hoàn toàn không phải là điều gì đáng hổ thẹn đâu, hỡi Cleinias; cũng chẳng có ai bị quở trách vì làm bất kỳ dịch vụ hay công việc phụng sự đáng kính nào cho bất kỳ ai, dù có phải là người ái mộ hay không, nếu mục đích của anh ta là đạt được trí tuệ. Con có đồng ý không? tôi nói.
Vâng, cậu đáp, con hoàn toàn đồng ý, và nghĩ rằng anh nói rất phải.
Đúng vậy, tôi nói, hỡi Cleinias, chỉ cần trí tuệ là thứ có thể dạy được, chứ không phải tự nhiên mà đến với con người; bởi đây là một điểm vẫn còn phải xem xét, và chưa được anh và tôi đồng thuận—
Nhưng con nghĩ rằng trí tuệ là thứ có thể dạy được, Socrates ạ, cậu đáp.
Hỡi con người tuyệt vời nhất, tôi nói, ta vô cùng vui mừng khi nghe con nói vậy; và ta cũng biết ơn con vì đã cứu ta khỏi một cuộc khảo cứu dài dòng và mệt mỏi về việc trí tuệ có thể dạy được hay không. Nhưng giờ đây, vì con nghĩ rằng trí tuệ có thể dạy được, và chỉ có trí tuệ mới có thể làm cho con người ta hạnh phúc và may mắn, chẳng lẽ con không thừa nhận rằng tất cả chúng ta đều phải yêu mến trí tuệ, và cá nhân con sẽ cố gắng yêu mến nàng sao?
Chắc chắn rồi, thưa Socrates, cậu đáp; con sẽ cố gắng hết sức.
Tôi rất hài lòng khi nghe điều này; và tôi quay sang Dionysodorus cùng Euthydemus rồi nói: Đó là một ví dụ, dẫu tôi phải thừa nhận là vụng về và tẻ nhạt, về kiểu khuyên nhủ mà tôi muốn các anh thực hiện; và tôi hy vọng một trong số các vị sẽ trình bày lại những gì tôi vừa nói theo một phong cách nghệ thuật hơn: hoặc ít nhất là tiếp tục cuộc khảo cứu ở đoạn tôi bỏ dở, và tiến hành chỉ cho cậu thanh niên thấy liệu cậu ấy nên thâu tóm mọi tri thức; hay chỉ có một loại tri thức duy nhất sẽ làm cho cậu ấy trở nên lương thiện và hạnh phúc, và đó là loại nào. Bởi vì, như tôi đã nói từ đầu, sự tiến bộ của cậu thanh niên này trong đức hạnh và trí tuệ là vấn đề mà chúng tôi vô cùng bận tâm.
Tôi đã nói như vậy đấy, hỡi Crito ạ, và vô cùng chú tâm chờ đón những gì sắp tới. Tôi muốn xem họ sẽ tiếp cận vấn đề như thế nào, và họ sẽ bắt đầu từ đâu trong lời khuyên nhủ cậu thanh niên rằng cậu nên thực hành trí tuệ và đức hạnh. Dionysodorus, người lớn tuổi hơn, đã lên tiếng trước. Ánh mắt của tất cả mọi người đều đổ dồn về phía ông, nhận thức được rằng một điều gì đó kỳ diệu sắp sửa xuất hiện. Và quả thực họ không đoán sai đâu; bởi con người ấy, hỡi Crito, đã mở đầu một bài diễn ngôn đáng kinh ngạc rất đáng để lắng nghe, và vô cùng có sức thuyết phục nếu xét dưới góc độ là một lời khuyên nhủ hướng đến đức hạnh.
Hãy nói cho tôi biết, ông ta nói, hỡi Socrates và tất cả những kẻ đang lớn tiếng bảo rằng các ngươi muốn cậu thanh niên này trở nên uyên bác, các ngươi đang đùa cợt hay đang vô cùng nghiêm túc vậy?
Điều này dẫn tôi đến suy nghĩ rằng họ tưởng chúng tôi đang đùa cợt khi nhờ họ trò chuyện với cậu thanh niên, và chính điều đó khiến họ đùa giỡn và cợt nhả, và mang ấn tượng đó trong đầu, tôi càng quyết đoán hơn khi khẳng định rằng chúng tôi vô cùng nghiêm túc. Dionysodorus liền nói:
Hãy suy ngẫm lại đi, hỡi Socrates; có khi anh sẽ phải nuốt lại lời mình đấy.
Tôi đã suy ngẫm rồi, tôi nói; và tôi sẽ chẳng bao giờ nuốt lại lời mình đâu.
À, ông ta nói, vậy là anh nói rằng anh muốn Cleinias trở nên uyên bác ư?
Không còn nghi ngờ gì nữa.
Và hiện tại cậu ta vẫn chưa uyên bác chứ?
Ít nhất thì sự khiêm tốn của cậu ấy cũng không cho phép cậu tự nhận mình uyên bác.
Anh muốn cậu ta trở nên uyên bác chứ không muốn cậu ta mãi ngu dốt chứ? ông ta hỏi.
Đương nhiên rồi.
Anh muốn cậu ta trở thành thứ mà cậu ta chưa phải, và không còn là thứ mà cậu ta đang là nữa chứ?
Tôi bị đẩy vào cảnh hoang mang tột độ trước câu hỏi này.
Lợi dụng sự hoang mang của tôi, ông ta bồi thêm: Anh muốn cậu ta không còn là chính mình nữa, điều đó chỉ có thể có nghĩa là anh muốn cậu ta phải diệt vong. Đúng là những kẻ ái mộ với bạn bè tuyệt vời làm sao khi lại muốn người mình sủng ái không còn tồn tại, hay phải diệt vong!
Khi Ctesippus nghe thấy điều này, anh ta nổi giận đùng đùng (vốn là phản ứng dễ hiểu của một kẻ đang yêu) và nói: Hỡi kẻ tha hương xứ Thurii—nếu phép lịch sự cho phép thì tôi đã thốt lên rằng, Tai họa giáng xuống đầu ngươi đi! Cái quái gì khiến ngươi lại có thể bịa ra một lời dối trá tởm lợm về tôi và những người khác như vậy, điều mà tôi thậm chí còn chẳng muốn nhắc lại, rằng tôi muốn Cleinias phải diệt vong cơ chứ?
Euthydemus đáp: Và cậu có nghĩ rằng, hỡi Ctesippus, việc thốt ra một lời dối trá là điều khả thi không?
Vâng, Ctesippus đáp; tôi có điên mới đi nói điều gì khác.
Và khi thốt ra một lời dối trá, cậu đang nói về thứ mà cậu đang đề cập đến, hay không nói về nó?
Cậu đang nói về thứ mà mình đang đề cập đến chứ.
Và kẻ cất lời, đang nói về thứ mà anh ta cất lời, chứ không phải thứ nào khác nữa phải không?
Vâng, Ctesippus đáp.
Và đó là một thứ tách biệt hoàn toàn với những thứ khác chứ?
Chắc chắn rồi.
Và kẻ thốt ra điều đó, chính là đang nói về cái có thực chứ?
Vâng.
Và kẻ nào nói về cái có thực, chính là đang nói sự thật. Do đó hỡi Dionysodorus, nếu ông ấy nói về cái có thực, nghĩa là ông ấy đang nói sự thật về anh và hoàn toàn không có sự dối trá nào cả.
Vâng, hỡi Euthydemus, Ctesippus nói; nhưng khi nói điều đó, ông ta lại đang nói về điều không có thực.
Euthydemus đáp: Thế cái không có thực thì không có thực phải không?
Đúng vậy.
Và cái không có thực thì chẳng tồn tại ở đâu cả chứ?
Chẳng ở đâu cả.
Và liệu có ai có thể làm được bất cứ điều gì liên quan đến cái không hề tồn tại, hay gây ra cho Cleinias cái điều vốn không có thực và chẳng tồn tại ở bất cứ đâu hay không?
Tôi không nghĩ vậy, Ctesippus đáp.
À, nhưng những nhà hùng biện khi họ cất lời trước đại hội dân chúng, họ chẳng làm gì hết sao?
Không đâu, anh ta đáp, họ có làm gì đó chứ.
Và làm việc chính là kiến tạo phải không?
Vâng.
Và việc cất lời cũng chính là làm và kiến tạo sao?
Cậu đồng ý.
Thế thì chẳng có ai thốt ra điều không có thực cả, bởi vì nếu nói điều không có thực thì anh ta đang làm một việc gì đó; và cậu đã thừa nhận từ trước rằng chẳng ai có thể làm được điều không có thực. Và do đó, chính qua lời lẽ của cậu, chẳng có ai nói lời gian dối cả; trái lại, nếu Dionysodorus có cất lời gì đi nữa, thì ông ấy cũng đang nói sự thật và nói về cái có thực.
Vâng, hỡi Euthydemus, Ctesippus nói; nhưng ông ta nói về các sự vật theo một cách thức và phương thức nào đó, chứ không phải theo đúng bản chất thực sự của chúng.
Sao cơ, hỡi Ctesippus, Dionysodorus nói, ý cậu là có bất kỳ ai nói về các sự vật đúng như bản chất thực sự của chúng sao?
Vâng, anh ta đáp—tất cả những quý ông chân chính và những kẻ luôn nói sự thật đều thế cả.
Và những điều tốt đẹp chẳng phải là tốt, còn những điều tồi tệ chẳng phải là tồi tệ hay sao?
Cậu đồng ý.
Và cậu nói rằng những quý ông chân chính luôn nói về các sự vật đúng như bản chất thực sự của chúng phải không?
Vâng.
Thế thì những người tốt đang nói những lời tồi tệ về những điều tồi tệ, nếu họ nói về chúng đúng như bản chất thực sự của chúng sao?
Vâng, quả thực là vậy, anh ta đáp; và họ nói những lời tồi tệ về những kẻ tồi tệ. Và nếu tôi được phép đưa ra một lời khuyên cho anh, tốt hơn hết là anh nên cẩn thận kẻo họ lại nói những lời tồi tệ về anh đấy, vì tôi có thể báo trước cho anh biết rằng những người tốt luôn nói những lời tồi tệ về kẻ xấu.
Và liệu họ có nói những điều vĩ đại về những thứ vĩ đại, và những điều ấm áp về những thứ ấm áp không, Euthydemus tiếp lời?
Chắc chắn là họ có rồi, Ctesippus nói; và họ nói những lời nhạt nhẽo về những kẻ ba hoa tẻ nhạt và vô vị.
Cậu đang dùng những lời lẽ lăng mạ đấy, hỡi Ctesippus, Dionysodorus nói, cậu đang lăng mạ đấy!
Thực ra là không đâu, hỡi Dionysodorus, cậu đáp; vì tôi quý mến các anh và đang đưa ra những lời khuyên chân thành, và nếu có thể, tôi sẽ khuyên các anh đừng có cư xử thô lỗ như một kẻ quê mùa ngay trước mặt tôi khi dám thốt lên rằng tôi muốn người mình sủng ái, kẻ mà tôi trân quý hơn bất cứ ai trên đời này, phải diệt vong.
Tôi thấy họ đang dần trở nên bực tức lẫn nhau, thế là tôi liền nói đùa một câu để xoa dịu: Hỡi Ctesippus, tôi nghĩ chúng ta phải cho phép các vị khách lạ được sử dụng ngôn từ theo cách riêng của họ, và đừng đôi co với họ về câu chữ, thay vào đó hãy biết ơn những gì họ ban phát. Nếu họ biết cách tiêu diệt con người theo cách biến những kẻ tồi tệ và khờ khạo thành những người lương thiện và minh mẫn—dù đây là một phát kiến của riêng họ, hay họ học được từ ai khác cái thứ nghệ thuật khai tử và hủy diệt hoàn toàn mới mẻ này, thứ cho phép họ loại bỏ một kẻ tồi tệ và biến hắn thành một kẻ lương thiện—nếu họ thực sự biết điều này (và họ biết thật đấy—ít nhất họ vừa mới tuyên bố đây chính là bí mật trong nghệ thuật mới được phát hiện của họ)—thế thì cứ để họ, theo cách gọi của họ, tiêu diệt cậu thanh niên rồi làm cho cậu ấy trở nên uyên bác, và biến tất cả chúng ta thành ra như vậy đi. Nhưng nếu các bạn trẻ các cậu không thích phó mặc bản thân cho họ, thì *fiat experimentum in corpore senis*; tôi sẽ là con lừa thí mạng để họ mặc sức mổ xẻ. Và ngay tại đây, tôi xin hiến dâng tấm thân già nua của mình cho Dionysodorus; ông ấy có thể nhét tôi vào vạc nước, hệt như mụ Medea người xứ Colchis, giết tôi, luộc tôi chín nhừ, miễn là làm cho tôi trở nên lương thiện là được.
Ctesippus liền nói: Còn tôi, hỡi Socrates, tôi cũng sẵn sàng phó mặc bản thân cho các vị khách lạ; họ có thể lột da sống tôi nếu họ muốn (và thực ra tôi cũng đã bị họ lột da gần trụi lủi rồi đây), miễn là tấm da của tôi cuối cùng không bị biến thành một cái túi đựng rượu như Marsyas, mà thành một mảnh đức hạnh. Và ngay tại đây, Dionysodorus cứ đinh ninh rằng tôi đang nổi giận với ông ấy, trong khi thực ra tôi chẳng giận dữ chút nào cả; tôi chỉ phản bác lại ông ấy khi tôi thấy ông ấy đang nói năng không đúng đắn với mình mà thôi: và ngài Dionysodorus lừng lẫy ạ, ngài đừng có nhầm lẫn giữa sự lăng mạ và sự phản bác nhé; vì chúng hoàn toàn là hai thứ khác nhau đấy.
Phản bác á! Dionysodorus nói; làm gì có cái thứ gọi là phản bác trên đời này chứ.
Chắc chắn là có chứ, anh ta đáp; chẳng có gì phải bàn cãi về điều đó. Ngài Dionysodorus dám cả gan duy trì quan điểm rằng không có phản bác sao?
Anh sẽ chẳng bao giờ chứng minh được với tôi đâu, ông ta nói, rằng anh từng nghe bất kỳ ai phản bác lại bất kỳ người nào khác.
Thế ư, Ctesippus nói; vậy thì ngay bây giờ ngài có thể nghe tôi đang phản bác lại Dionysodorus đây.
Cậu có chuẩn bị tinh thần để chứng minh điều đó không?
Chắc chắn rồi, anh ta đáp.
Nào, chẳng phải vạn vật đều có từ ngữ biểu thị chúng đó sao?
Vâng.
Biểu thị sự tồn tại của chúng hay sự không tồn tại của chúng?
Biểu thị sự tồn tại của chúng.
Phải rồi, hỡi Ctesippus, và chúng ta vừa mới chứng minh hồi nãy, như cậu có thể nhớ, rằng chẳng ai có thể khẳng định một mệnh đề phủ định cả; vì không ai có thể khẳng định cái không hề tồn tại.
Và điều đó thì nói lên cái quái gì chứ? Ctesippus nói; dẫu có thế đi nữa thì tôi và ngài vẫn cứ phản bác nhau đều đều.
Nhưng liệu chúng ta có thể phản bác lẫn nhau, Dionysodorus nói, khi cả hai chúng ta cùng đang mô tả về một sự vật giống nhau không? Khi đó chẳng phải chúng ta đang nói cùng một thứ sao?
Cậu gật đầu đồng ý.
Hoặc khi cả hai chúng ta đều không mô tả về cùng một sự vật thì sao? Vì khi ấy chẳng phải cả hai chúng ta đều chẳng thốt lên lời nào về sự vật đó cả hay sao?
Cậu ta cũng thừa nhận mệnh đề đó.
Nhưng khi tôi mô tả một sự vật nào đó còn cậu lại mô tả một sự vật khác, hoặc tôi nói một điều gì đó còn cậu chẳng nói gì cả—liệu có chút sự phản bác nào ở đây không? Làm sao kẻ cất lời lại có thể phản bác kẻ chẳng cất lời nào chứ?
Đến đây thì Ctesippus im bặt; và trong cơn kinh ngạc, tôi lên tiếng: Ý các anh là gì thế, hỡi Dionysodorus? Tôi đã từng nghe rất nhiều lần, và vô cùng kinh ngạc khi nghe luận điểm này của các anh, thứ luận điểm vốn được duy trì và sử dụng bởi các môn đồ của Protagoras cùng những kẻ đi trước họ, và đối với tôi, nó tỏ ra vô cùng kỳ diệu nhưng cũng tự hủy diệt chẳng kém gì sự tàn phá của nó, và tôi nghĩ mình có nhiều khả năng được nghe sự thật về nó từ chính các anh nhất. Châm ngôn ấy cho rằng không có cái gọi là sự dối trá; con người ta hoặc phải nói sự thật, hoặc chẳng nói gì cả. Chẳng phải đó là lập trường của các anh đó sao?
Ông ta gật đầu đồng ý.
Nhưng nếu một người không thể nói dối, liệu anh ta có thể suy nghĩ sai lầm được không?
Không, anh ta không thể, ông ta đáp.
Thế thì chẳng có cái gọi là quan điểm sai lầm sao?
Không, ông ta đáp.
Thế thì chẳng có cái gọi là sự vô minh, hay những kẻ u mê ngu dốt trên đời này sao; vì chẳng phải sự vô minh, nếu nó thực sự tồn tại, chính là một sự nhầm lẫn về sự thật đó sao?
Chắc chắn rồi, ông ta đáp.
Và điều đó là bất khả thi ư?
Bất khả thi, ông ta đáp.
Các anh đang nói điều này như một nghịch lý phải không hỡi Dionysodorus; hay các anh thực sự nghiêm túc duy trì quan điểm rằng không có con người nào là vô minh ngu dốt?
Hãy bác bỏ tôi đi, ông ta nói.
Nhưng làm thế nào tôi có thể bác bỏ anh đây, nếu như, theo như anh nói, việc thốt ra một lời dối trá là điều bất khả thi?
Rất chuẩn xác, Euthydemus nói.
Và tôi cũng đâu có bảo anh vừa rồi hãy bác bỏ tôi, Dionysodorus nói; vì làm sao tôi có thể bảo anh làm cái điều vốn không hề tồn tại cơ chứ?
Hỡi Euthydemus, tôi nói, tôi chỉ có một sự lĩnh hội vô cùng chậm chạp trước những sự tinh vi cùng những mưu kế tuyệt vời của trí tuệ này; tôi e rằng mình hầu như chẳng thể hiểu nổi chúng, và vì thế các anh phải tha thứ cho tôi nếu tôi đặt một câu hỏi vô cùng ngớ ngẩn: nếu không có sự dối trá, quan điểm sai lầm hay sự vô minh, thì cũng chẳng thể có cái gọi là hành động sai lầm, bởi vì con người ta không thể nào hành động khác đi ngoài cái cách mà anh ta đang hành động—đó là ý các anh phải không?
Và bây giờ, tôi nói, tôi sẽ đặt câu hỏi ngớ ngẩn của mình: Nếu không có cái gọi là sai lầm trong hành động, lời nói hay tư duy, thế thì, nhân danh sự lương thiện, các anh lặn lội đến đây để dạy cái gì chứ? Và chẳng phải các anh vừa mới tuyên bố rằng mình có thể dạy đức hạnh tốt hơn bất kỳ ai, cho bất kỳ kẻ nào sẵn lòng học đó sao?
Và anh lại là một lão già khờ khạo đến thế sao hỡi Socrates, Dionysodorus tiếp lời, khi cứ lôi lại những gì tôi đã nói từ lúc mở đầu—và giả sử tôi có nói điều gì vào năm ngoái đi chăng nữa, chắc anh cũng lôi nó ra nốt quá—nhưng lại đâm ra câm nín trước những câu chữ mà tôi vừa mới thốt ra cơ chứ?
Chà, tôi nói, chúng đâu có dễ gì để trả lời; bởi đó là những lời lẽ của các bậc hiền triết: và quả thực tôi chẳng biết phải làm sao với từ 'câm nín' mà anh vừa dùng sau cùng: ý anh là gì khi dùng từ đó vậy, hỡi Dionysodorus? Chắc chắn anh phải ngụ ý rằng tôi không thể bác bỏ nổi luận điểm của anh rồi. Hãy nói cho tôi hay nếu những từ ngữ ấy còn có ý nghĩa nào khác nữa không.
Không, ông ta đáp, chúng có nghĩa đúng như những gì anh vừa nói đấy. Và giờ thì hãy trả lời đi.
Sao cơ, trả lời trước cả anh ư, hỡi Dionysodorus? tôi nói.
Trả lời đi, ông ta giục.
Và như thế có công bằng không?
Vâng, hoàn toàn công bằng chứ, ông ta nói.
Dựa trên nguyên tắc nào thế? tôi nói. Tôi chỉ có thể đoán rằng anh là một bậc hiền triết xuất hiện trước chúng ta trong vai trò của một nhà logic học vĩ đại, người biết rõ khi nào nên trả lời và khi nào không nên trả lời—và giờ đây anh sẽ ngậm tăm hoàn toàn, bởi vì anh biết rằng mình nên làm thế.
Cậu chỉ giỏi ba hoa thôi, ông ta nói, thay vì chịu trả lời. Nhưng nếu, hỡi người anh em tốt, anh thừa nhận rằng tôi uyên bác, hãy trả lời đúng theo những gì tôi bảo đi.
Tôi đoán mình buộc phải tuân lệnh thôi, vì anh là bề trên mà. Cứ ra câu hỏi đi.
Những sự vật có giác quan thì sống hay vô tri?
Chúng có sự sống.
Và anh có biết từ ngữ nào có sự sống không?
Tôi không dám chắc là mình biết.
Thế sao anh lại đi hỏi tôi xem từ ngữ của tôi mang ý nghĩa gì?
Chà, bởi vì tôi ngu ngốc và đã lỡ phạm sai lầm. Dù vậy, có lẽ cuối cùng tôi lại đúng khi nói rằng từ ngữ có ý nghĩa;—anh nói sao hỡi bậc hiền triết? Nếu tôi không lầm lỡ, thì ngay cả anh cũng sẽ chẳng thể bác bỏ nổi tôi, và toàn bộ trí tuệ của anh sẽ rơi vào cảnh câm nín; nhưng nếu tôi thực sự sa chân vào sai lầm, thì một lần nữa anh lại sai lầm khi quả quyết rằng chẳng có sai lầm nào cả—và nhận định này vừa được anh thốt ra chưa đầy một năm trước. Tuy nhiên, tôi nghiêng về suy nghĩ rằng, hỡi Dionysodorus và Euthydemus, luận điểm này vẫn giậm chân tại chỗ và chẳng có vẻ gì là tiến triển thêm được bao nhiêu: ngay cả sự khéo léo của các anh trong những trò chơi chữ tinh vi, vốn thực sự đáng kinh ngạc, cũng chẳng tìm ra được cách quật ngã người khác mà bản thân không bị ngã, giờ đây cũng giống như ngày xưa mà thôi.
Ctesippus lên tiếng: Hỡi những kẻ đến từ Chios, Thurii, hay bất cứ xứ nào và gọi tên thế nào đi nữa, tôi thực sự kinh ngạc trước các anh, vì có vẻ như các anh chẳng mảy may bận tâm đến việc thốt ra những lời nhảm nhí.
Sợ rằng lời qua tiếng lại sẽ trở nên gay gắt, tôi lại tìm cách xoa dịu Ctesippus, và bảo anh rằng: Hỡi Ctesippus, tôi phải nhắc lại với anh điều mà tôi từng nói với Cleinias hồi nãy—rằng anh không hiểu được lối hành xử của những triết gia từ phương xa tới này đâu. Họ không hề nghiêm túc, mà giống như vị phù thủy xứ Ai Cập Proteus, họ biến hóa khôn lường và đánh lừa chúng ta bằng những phép thuật của họ: và chúng ta, hãy giống như Menelaus, từ chối buông tay cho đến khi họ hiện nguyên hình trước mắt chúng ta một cách thực sự nghiêm túc. Khi họ bắt đầu nghiêm túc, vẻ đẹp toàn bích của họ sẽ lộ diện: vậy chúng ta hãy nài nỉ, khẩn khoản và van xin họ hãy tỏa sáng đi. Và tôi nghĩ tốt hơn hết là tôi nên một lần nữa trình diễn hình mẫu mà tôi hằng cầu nguyện được chứng kiến; nó có thể là một sự dẫn dắt cho họ. Do đó tôi sẽ tiếp tục phần còn lại từ chỗ tôi đã dừng, bằng tất cả khả năng có thể, với hy vọng làm rung động trái tim họ và lay động lòng trắc ẩn của họ, để khi họ thấy tôi vô cùng nghiêm túc và tâm huyết, họ cũng sẽ trở nên nghiêm túc. Còn con, hỡi Cleinias, tôi nói, con sẽ nhắc nhở ta chúng ta đã dừng lại ở điểm nào nhé. Chẳng phải chúng ta đã đồng thuận rằng triết học nên được nghiên cứu đó sao? Và chẳng phải đó là kết luận của chúng ta ư?
Vâng, cậu đáp.
Và triết học chính là sự thụ đắc tri thức phải không?
Vâng, cậu đáp.
Và chúng ta nên thụ đắc loại tri thức nào? Chẳng phải chúng ta có thể trả lời với sự chính xác tuyệt đối rằng—Một tri thức sẽ đem lại điều tốt đẹp cho chúng ta sao?
Chắc chắn rồi, cậu đáp.
Và liệu chúng ta có trở nên khấm khá hơn chút nào nếu đi vòng quanh với sự hiểu biết về những nơi giấu nhiều vàng nhất trong lòng đất không?
Có lẽ là có, cậu đáp.
Nhưng chẳng phải chúng ta đã chứng minh rồi sao, tôi nói, rằng chúng ta chẳng hề khấm khá hơn chút nào, ngay cả khi chẳng tốn công sức đào bới mà toàn bộ số vàng tồn tại trong lòng đất thuộc về chúng ta? Và nếu chúng ta biết cách biến đá thành vàng, tri thức đó cũng chẳng mang lại giá trị gì cho chúng ta, trừ khi chúng ta cũng biết cách sử dụng số vàng đó? Con không nhớ sao? tôi nói.
Con nhớ rất rõ ạ, cậu đáp.
Cũng như vậy, bất kỳ tri thức nào khác, dù là kiếm tiền, y học, hay bất kỳ nghệ thuật nào chỉ biết cách chế tạo ra một vật chứ không biết cách sử dụng nó khi đã được chế tạo, đều chẳng đem lại lợi ích gì cho chúng ta cả. Tôi nói có đúng không?
Cậu đồng ý.
Và giả sử có một tri thức có khả năng làm cho con người trở nên bất tử, nhưng lại không ban cho họ tri thức về cách sử dụng sự bất tử đó, thì cũng chẳng có chút ích lợi gì trong chuyện đó, nếu chúng ta suy luận từ sự tương tự của các trường hợp trước?
Cậu hoàn toàn đồng ý với điều này.
Thế thì, cậu bé thân mến của ta, tôi nói, tri thức mà chúng ta khao khát chính là thứ vừa biết chế tạo lại vừa biết sử dụng phải không?
Đúng vậy ạ, cậu đáp.
Và mong muốn của chúng ta không phải là trở thành những người thợ làm đàn lia cừ khôi, hay những nghệ nhân kiểu đó—hoàn toàn khác đi; bởi với họ, nghệ thuật chế tạo là một đằng, còn nghệ thuật biểu diễn lại là một nẻo. Mặc dù chúng cùng liên quan đến một đối tượng, nhưng chúng bị chia tách: vì nghệ thuật chế tạo và nghệ thuật tấu đàn lia khác biệt nhau một trời một vực. Tôi nói có đúng không?
Cậu đồng ý.
Và rõ ràng là chúng ta không cần đến nghệ thuật của người làm sáo; đây cũng chỉ là một thứ tương tự như vậy mà thôi?
Cậu gật đầu đồng ý.
Nhưng giả sử, tôi nói, chúng ta học nghệ thuật soạn thảo diễn văn—liệu đó có phải là nghệ thuật làm cho chúng ta hạnh phúc không?
Con sẽ trả lời là không ạ, Cleinias đáp.
Và tại sao con lại nói vậy? tôi hỏi.
Con thấy rằng, cậu đáp, có một số nhà soạn thảo diễn văn không biết cách sử dụng những bài diễn văn do chính họ soạn ra, giống như những người thợ làm đàn không biết cách sử dụng đàn lia vậy; và cũng có những người tự bản thân không thể soạn nổi diễn văn, nhưng lại biết cách sử dụng những bài diễn văn mà người khác soạn cho họ; và điều này chứng minh rằng nghệ thuật soạn thảo diễn văn không đồng nhất với nghệ thuật sử dụng chúng.
Vâng, tôi nói; và tôi coi những lời của con là minh chứng đầy đủ rằng nghệ thuật soạn thảo diễn văn không phải là thứ làm cho con người ta hạnh phúc. Thế mà tôi lại từng nghĩ rằng thứ nghệ thuật mà chúng ta bấy lâu nay tìm kiếm có thể được phát hiện theo hướng đó; bởi những nhà soạn thảo diễn văn, mỗi khi tôi gặp họ, luôn xuất hiện trước mắt tôi như những con người vô cùng phi thường, hỡi Cleinias, và nghệ thuật của họ thật cao cả và thần thánh, cũng chẳng có gì là lạ. Bởi vì nghệ thuật của họ là một phần của đại nghệ thuật phù phép, và hầu như chẳng kém cạnh là bao so với nó; và trong khi nghệ thuật của phù thủy là phương thức xua đuổi rắn rết, nhện, bọ cạp cùng những loài quái vật và dịch hại khác, thì nghệ thuật của họ lại tác động lên các vị thẩm phán, các nghị viên và các đám đông quần chúng, nhằm quy rũ và xoa dịu họ. Con có đồng ý với anh không?
Vâng, cậu đáp, con nghĩ anh nói hoàn toàn chính xác.
Vậy chúng ta sẽ đi đâu, tôi nói, và phải cầu cứu đến nghệ thuật nào đây?
Con không thấy lối ra nào cả, cậu đáp.
Nhưng tôi nghĩ mình thì thấy đấy, tôi đáp.
Và ý kiến của anh là gì? Cleinias hỏi.
Tôi nghĩ nghệ thuật của vị tướng quân trên hết thảy mọi nghệ thuật chính là thứ mà việc sở hữu nó có nhiều khả năng làm cho một người trở nên hạnh phúc nhất.
Con không nghĩ vậy đâu, cậu đáp.
Tại sao lại không? tôi nói.
Nghệ thuật của vị tướng quân chắc chắn chỉ là một thứ nghệ thuật săn đuổi con người mà thôi.
Thì sao chứ? tôi nói.
Chà, cậu đáp, chẳng có nghệ thuật săn đuổi nào vượt quá việc săn đuổi và bắt giữ cả; và khi con mồi đã bị tóm gọn, thợ săn hay ngư dân cũng chẳng thể tự mình sử dụng nó; mà họ phải bàn giao nó cho đầu bếp, cũng như các nhà hình học, thiên văn học và toán học (những kẻ đều thuộc tầng lớp thợ săn, vì họ không tự vẽ ra các biểu đồ của mình, mà chỉ khám phá ra những gì vốn đã được chứa đựng sẵn trong đó)—họ, tôi muốn nói, không có khả năng sử dụng mà chỉ biết bắt lấy con mồi của mình, liền bàn giao những phát minh của họ cho nhà biện chứng để được áp dụng bởi chính ông ta, nếu họ có chút khôn ngoan nào trong đầu.
Hay lắm, tôi nói, hỡi Cleinias xinh đẹp và uyên bác. Và điều đó có đúng không?
Chắc chắn rồi ạ, cậu đáp; giống như một vị tướng quân khi chiếm được một thành phố hay một doanh trại liền bàn giao chiến lợi phẩm mới cho nhà chính trị gia, vì bản thân ông ta chẳng biết cách sử dụng chúng; hoặc giống như kẻ bắt chim cút giao lại đám chim cút cho người nuôi chúng. Nếu chúng ta đang tìm kiếm nghệ thuật mang lại sự phồn vinh, và có khả năng sử dụng thứ do chính nó chế tạo hoặc bắt giữ, thì nghệ thuật của vị tướng quân không phải là thứ đó, và chúng ta buộc phải tìm kiếm một thứ khác.
CRITO: Và ý anh là cậu thiếu niên đã nói tất cả những điều đó thật sao, Socrates?
SOCRATES: Anh hoài nghi lắm phải không, Crito?
CRITO: Thật lòng là có đấy; bởi nếu cậu ta thực sự nói thế, thì theo quan điểm của tôi, cậu ta chẳng cần đến Euthydemus hay bất kỳ ai khác làm thầy dạy của mình nữa.
SOCRATES: Có lẽ tôi đãng trí quên mất, và Ctesippus mới thực sự là kẻ đưa ra câu trả lời.
CRITO: Ctesippus! vớ vẩn thật đấy.
SOCRATES: Tất cả những gì tôi biết là tôi đã nghe thấy những lời đó, và chúng không hề được thốt ra bởi Euthydemus hay Dionysodorus. Tôi dám cá, hỡi Crito thân mến, rằng chúng có thể được thốt ra bởi một nhân vật siêu việt nào đó: còn việc tôi nghe thấy chúng thì tôi chắc chắn mười mươi.
CRITO: Vâng, quả thực vậy, hỡi Socrates, bởi một nhân vật siêu việt hơn nhiều, theo như tôi có xu hướng nghĩ thế. Nhưng anh có tiếp tục cuộc tìm kiếm xa hơn nữa không, và anh có tìm ra nghệ thuật mà mình đang mỏi mắt kiếm tìm không?
SOCRATES: Tìm ra ư! Trời ạ, làm gì có chuyện đó. Và chúng ta trông thật thảm hại làm sao; chúng ta cứ như lũ trẻ đuổi theo chim sơn ca, lúc nào cũng chực bắt được nghệ thuật ấy thì nó lại sổng mất. Nhưng sao tôi phải thuật lại toàn bộ câu chuyện làm gì? Cuối cùng chúng ta đã tiến đến nghệ thuật vương giả, và gặng hỏi xem liệu nó có ban phát và gây ra hạnh phúc hay không, và thế là chúng ta chui đầu vào một mê cung, để rồi khi tưởng đã đến đích thì lại chui ra ở ngay vạch xuất phát, vẫn cứ phải tiếp tục đi tìm như cũ.
CRITO: Chuyện đó đã xảy ra thế nào vậy, Socrates?
SOCRATES: Tôi sẽ kể cho anh nghe; nghệ thuật vương giả đã được chúng ta đồng nhất với nghệ thuật chính trị.
CRITO: Chà, và kết cục của chuyện đó là gì?
SOCRATES: Đối với nghệ thuật hoàng gia hoặc chính trị này, mọi nghệ thuật khác, kể cả nghệ thuật của vị tướng quân, dường như đều nhượng lại quyền tối thượng, bởi đó là nghệ thuật duy nhất biết cách sử dụng những gì do các nghệ thuật kia sản xuất ra. Ngay tại đây rõ ràng chính là thứ nghệ thuật mà chúng ta đang tìm kiếm—thứ nghệ thuật là nguồn cội của nền quản trị tốt, và có thể được miêu tả, bằng ngôn từ của Aeschylus, như kẻ duy nhất ngồi trên tay lái của con tàu nhà nước, điều khiển và cai quản vạn vật, đồng thời tận dụng chúng.
CRITO: Và chẳng phải anh đã đúng sao, Socrates?
SOCRATES: Anh sẽ là người phán xét, hỡi Crito, nếu anh sẵn lòng lắng nghe những gì diễn ra tiếp theo; bởi chúng tôi đã tiếp tục cuộc khảo cứu, và một câu hỏi dạng này đã được đặt ra: Liệu nghệ thuật vương giả, khi nắm giữ quyền lực tối thượng này, có làm được điều gì cho chúng ta không? Chắc chắn là có rồi, đó là câu trả lời. Và chẳng phải anh cũng sẽ nói vậy chứ, hỡi Crito?
CRITO: Vâng, tôi sẽ nói thế.
SOCRATES: Và anh sẽ bảo rằng nghệ thuật vương giả làm những gì? Giả sử y học được cho là nắm quyền tối thượng đối với các nghệ thuật lệ thuộc, và tôi đặt cho anh một câu hỏi tương tự về điều đó, anh sẽ đáp—nó tạo ra sức khỏe phải không?
CRITO: Tôi sẽ đáp thế.
SOCRATES: Thế còn nghệ thuật canh nông của chính anh, giả sử nó nắm quyền tối thượng đối với các nghệ thuật phụ thuộc thì nó làm gì? Chẳng phải nó cung cấp cho chúng ta hoa trái từ đất mẹ sao?
CRITO: Vâng.
SOCRATES: Thế còn nghệ thuật vương giả làm gì khi được trao quyền lực tối thượng? Có lẽ anh chưa sẵn sàng để đưa ra câu trả lời ngay phải không?
CRITO: Thật lòng là tôi chưa sẵn sàng đâu, Socrates.
SOCRATES: Chúng tôi cũng vậy thôi, hỡi Crito. Nhưng dẫu sao anh cũng biết rằng nếu đây là nghệ thuật mà chúng ta đang tìm kiếm, thì nó phải hữu ích.
CRITO: Chắc chắn rồi.
SOCRATES: Và chắc chắn nó phải đem lại cho chúng ta chút lợi ích nào đó chứ?
CRITO: Chắc chắn rồi, hỡi Socrates.
SOCRATES: Và Cleinias với tôi đã đi đến kết luận rằng một dạng tri thức nào đó chính là điều tốt đẹp duy nhất.
CRITO: Vâng, đó là những gì anh vừa nói đấy.
SOCRATES: Tất cả những kết quả khác của chính trị, và chúng rất nhiều, ví dụ như sự giàu có, sự tự do, sự yên bình, tự thân chúng chẳng phải là điều tốt cũng chẳng phải là điều xấu; nhưng khoa học chính trị phải làm cho chúng ta trở nên khôn ngoan, và truyền thụ tri thức cho chúng ta, nếu đó thực sự là khoa học có khả năng đem lại lợi ích cho ta và làm ta hạnh phúc.
CRITO: Vâng; đó chính là kết luận mà anh đã đạt được, theo như bản tường thuật cuộc trò chuyện của anh.
SOCRATES: Và liệu nghệ thuật vương giả có làm cho con người trở nên khôn ngoan và lương thiện không?
CRITO: Sao lại không chứ, hỡi Socrates?
SOCRATES: Sao cơ, tất cả mọi người, và trong mọi khía cạnh luôn ư? và dạy cho họ tất cả các nghệ thuật—làm mộc, đóng giày, và phần còn lại của chúng luôn sao?
CRITO: Tôi không nghĩ vậy đâu, Socrates.
SOCRATES: Nhưng nếu vậy thì thứ tri thức này là gì, và chúng ta phải làm gì với nó? Bởi vì nó không phải là cội nguồn của bất kỳ công trình nào vốn chẳng tốt cũng chẳng xấu, và chẳng ban tặng tri thức nào khác ngoài tri thức về chính bản thân nó; thế thì nó có thể là gì, và chúng ta phải làm gì với nó đây? Chúng ta sẽ nói rằng, hỡi Crito, đó chính là tri thức mà nhờ đó chúng ta làm cho những người khác trở nên lương thiện chứ?
CRITO: Bằng mọi giá phải là thế rồi.
SOCRATES: Và họ sẽ trở nên lương thiện và hữu ích trong lĩnh vực nào? Chúng ta có nên lặp lại rằng họ sẽ làm cho người khác trở nên lương thiện, rồi những người khác đó lại làm cho những người khác nữa, mà không bao giờ xác định được rõ ràng họ sẽ phải lương thiện trong lĩnh vực gì; vì chúng ta đã gạt bỏ các kết quả của chính trị sang một bên rồi còn gì. Đây lại là bài ca cũ rích từ đời nảo đời nào; và chúng ta vẫn mù tịt chẳng tiến gần hơn chút nào, nếu không muốn nói là còn xa hơn trước, đối với tri thức về nghệ thuật hay khoa học hạnh phúc.
CRITO: Thật lòng mà nói, hỡi Socrates, anh có vẻ như đã lâm vào một sự bối rối tột độ rồi đấy.
SOCRATES: Lúc đó, hỡi Crito, thấy rằng bản thân đang đứng trước bờ vực đắm thuyền, tôi liền cất cao tiếng gọi, thiết tha nài nỉ và khẩn cầu các vị khách lạ hãy cứu lấy tôi cùng cậu thanh niên khỏi cái xoáy nước của luận điểm; tôi bảo họ chính là Castor và Pollux của chúng tôi, rằng họ hãy tỏ ra nghiêm túc, và cho chúng ta thấy một cách chân thành tuyệt đối rằng thứ tri thức nào sẽ giúp chúng ta trải qua phần đời còn lại trong hạnh phúc.
CRITO: Và Euthydemus có cho anh thấy thứ tri thức đó không?
SOCRATES: Có chứ; ông ta tiếp tục với một giọng điệu cao ngạo đại ý như thế này: Anh muốn tôi chứng minh cho anh thấy thứ tri thức mà anh vẫn còn đang hoài nghi này hơn, hỡi Socrates, hay tôi nên chứng minh rằng anh đã sẵn sở hữu nó rồi?
Sao cơ, tôi nói, anh lại được ban cho một năng lực vĩ đại nhường này ư?
Quả thực là tôi có đấy.
Vậy thì tôi thà rằng anh chứng minh tôi đã sở hữu sẵn thứ tri thức đó còn hơn; ở cái tuổi của tôi thế này thì điều đó dễ chịu hơn là phải đi học lại từ đầu.
Thế thì hãy nói cho tôi biết, ông ta nói, anh có biết điều gì không?
Vâng, tôi nói, tôi biết nhiều thứ, nhưng chẳng có gì là to tát cho cam.
Thế là quá đủ rồi, ông ta nói: Và anh sẽ thừa nhận rằng một sự vật là chính nó, nhưng đồng thời lại không phải là chính nó chứ?
Chắc chắn là không rồi.
Và chẳng phải anh vừa nói rằng anh biết một điều gì đó hay sao?
Đúng thế.
Nếu anh biết, nghĩa là anh đang ở trạng thái hiểu biết.
Chắc chắn rồi, đối với thứ tri thức mà tôi đang có.
Điều đó chẳng có gì khác biệt cả;—và chẳng phải anh, nếu đang ở trạng thái hiểu biết, thì phải biết tất cả mọi thứ sao?
Chắc chắn là không rồi, tôi nói, vì còn rất nhiều thứ khác mà tôi không biết.
Và nếu anh không biết, nghĩa là anh không ở trạng thái hiểu biết.
Đúng vậy, bạn tôi ạ, đối với thứ mà tôi không biết.
Dù sao thì anh vẫn không ở trạng thái hiểu biết, thế mà anh vừa mới tuyên bố là mình hiểu biết; và do đó anh vừa ở trạng thái hiểu biết lại vừa không hiểu biết cùng một lúc, và đối với cùng những sự vật.
Đúng là một mớ âm thanh hỗn độn, như người ta vẫn nói, hỡi Euthydemus, cái trò này của anh đấy! Và anh có định giải thích xem làm thế nào tôi sở hữu được thứ tri thức mà chúng ta đang tìm kiếm không? Ý anh là cùng một sự vật không thể vừa là vừa không là; và do đó, vì tôi biết một thứ, nên tôi biết tất cả mọi thứ, bởi tôi không thể vừa ở trạng thái hiểu biết vừa không hiểu biết cùng một lúc, và nếu tôi biết tất cả mọi thứ, thì tôi phải sở hữu thứ tri thức mà chúng ta đang tìm kiếm—Tôi có thể coi đây là ý tưởng vô cùng thông minh của anh được chứ?
Chính từ chính cái miệng của anh, hỡi Socrates, anh đã tự kết tội mình rồi đấy, ông ta nói.
Chà, nhưng hỡi Euthydemus, tôi nói, chưa từng có chuyện đó xảy ra với anh sao? Vì nếu tôi chỉ rơi vào hoàn cảnh giống như anh và người bạn Dionysodorus yêu quý của chúng ta, thì tôi chẳng có gì phải phàn nàn cả. Nào, nói cho tôi biết hai anh xem, chẳng lẽ các anh biết một số thứ và không biết những thứ khác sao?
Chắc chắn là không rồi, hỡi Socrates, Dionysodorus đáp.
Ý các anh là gì, tôi nói; chẳng lẽ các anh không biết gì hết sao?
Không đâu, ông ta đáp, chúng tôi có biết một vài thứ chứ.
Thế thì, tôi nói, các anh biết tất cả mọi thứ, nếu các anh biết dù chỉ một thứ?
Vâng, tất cả mọi thứ, ông ta nói; và điều đó đúng với anh cũng hệt như với chúng tôi vậy.
Ôi trời ạ, tôi nói, thật là một điều kỳ diệu và một ân huệ lớn lao làm sao! Và tất cả mọi người khác đều biết tất cả mọi thứ hay chẳng biết gì sất?
Chắc chắn rồi, ông ta đáp; họ không thể vừa biết một vài thứ lại vừa không biết những thứ khác, và đồng thời vừa ở trạng thái hiểu biết vừa không hiểu biết được.
Thế suy luận rút ra là gì? tôi nói.
Tất cả bọn họ đều biết tất cả mọi thứ, ông ta đáp, nếu họ biết dù chỉ một thứ.
Lạy Chúa tôi, hỡi Dionysodorus, tôi nói, giờ thì tôi thấy các anh thực sự rất nghiêm túc đấy; tôi chật vật mãi mới lừa được các anh đến điểm này. Và các anh có thực sự và đích thực biết tất cả mọi thứ, bao gồm cả làm mộc và đóng giày không?
Chắc chắn rồi, ông ta nói.
Và các anh biết cả việc khâu vá chứ?
Vâng, thưa các vị thần, chúng tôi biết, cả đóng giày nữa.
Và các anh biết những thứ như số lượng các vì sao và hạt cát chứ?
Chắc chắn rồi; các người tưởng chúng tôi sẽ nói Không chắc?
Nhân danh thần Zeus, Ctesippus chen ngang lên tiếng, tôi chỉ ước gì các anh có thể đưa ra cho tôi chút bằng chứng nào đó để tôi biết liệu các anh có đang nói sự thật hay không.
Tôi phải đưa ra bằng chứng gì đây? ông ta nói.
Anh có nói cho tôi biết Euthydemus có bao nhiêu cái răng không? và Euthydemus sẽ nói xem cậu có bao nhiêu cái răng.
Các người không chịu tin lời chúng tôi rằng chúng tôi biết tất cả mọi thứ sao?
Chắc chắn là không rồi, Ctesippus nói: các anh phải nói thêm điều này nữa, và khi đó chúng tôi mới biết rằng các anh đang nói sự thật; nếu các anh nói ra con số, rồi chúng tôi đếm lại, và các anh đoán trúng, chúng tôi sẽ tin phần còn lại. Bọn họ tưởng Ctesippus đang đùa cợt mình, liền từ chối, và chỉ khăng khăng đáp lại mỗi câu hỏi của anh ta bằng câu nói rằng họ biết tất cả mọi thứ. Vì cuối cùng Ctesippus bắt đầu vứt bỏ mọi sự kiềm chế; quả thực chẳng có câu hỏi nào là quá tệ hại đối với anh ta; anh ta đem cả những chuyện dung tục nhất ra hỏi họ, còn bọn họ thì giống như những con lợn rừng, lao thẳng vào những nhát đòn của anh ta và không chút sợ hãi đáp rằng họ biết tuốt. Cuối cùng, hỡi Crito, tôi cũng bị cuốn theo sự hoài nghi của mình, và hỏi Euthydemus xem liệu Dionysodorus có biết nhảy không.
Chắc chắn rồi, ông ta đáp.
Và ở độ tuổi này, ông ấy có thể nhảy qua những lưỡi gươm và xoay vòng trên bánh xe chứ? Ông ấy đạt đến đỉnh cao kỹ nghệ ấy rồi sao?
Ông ấy làm được tất cả mọi thứ, ông ta nói.
Và các anh luôn biết điều này ư?
Luôn luôn, ông ta nói.
Ngay từ khi còn là trẻ con, và từ lúc mới sinh ra luôn sao?
Cả hai cùng khẳng định là có.
Điều này thì chúng tôi chẳng tài nào tin nổi. Và Euthydemus nói: Các anh thật hoài nghi quá đấy, hỡi Socrates.
Vâng, tôi nói, tôi hoàn toàn có lý do để hoài nghi, nếu tôi không biết các anh là những bậc hiền triết.
Nhưng nếu anh chịu trả lời, ông ta nói, tôi sẽ làm cho anh phải thú nhận những điều kỳ diệu tương tự.
Chà, tôi nói, chẳng có gì tôi thích hơn là được tự mình vạch trần điều đó, vì nếu tôi thực sự là một bậc hiền triết, điều mà trước nay tôi chưa từng hay biết, và các anh chứng minh được rằng tôi biết và luôn luôn biết tất cả mọi thứ, thì chẳng có món hời nào trong đời lớn hơn đối với tôi cả.
Thế thì hãy trả lời đi, ông ta nói.
Cứ hỏi đi, tôi nói, và tôi sẽ trả lời.
Anh có biết một điều gì đó không hỡi Socrates, hay chẳng biết gì sất?
Có biết một điều gì đó chứ, tôi nói.
Và anh biết bằng thứ mà anh biết, hay bằng một thứ gì khác?
Bằng thứ mà tôi biết; và tôi đoán ý anh là bằng tâm hồn của tôi chứ gì?
Anh không thấy xấu hổ sao hỡi Socrates, khi lại đi hỏi vặn lại một câu hỏi trong khi mình đang là kẻ được hỏi sao?
Chà, tôi nói; nhưng vậy thì tôi phải làm thế nào? vì tôi sẽ làm bất cứ điều gì anh bảo; khi tôi không hiểu anh đang hỏi gì, anh cứ giục tôi trả lời bằng được, và cấm không cho tôi hỏi lại.
Chà, chắc chắn là anh cũng láng máng hiểu được ý tôi chứ lỵ, ông ta nói.
Vâng, tôi đáp.
À, vậy thì hãy trả lời dựa trên sự láng máng hiểu ý tôi đi.
Vâng, tôi nói; nhưng nếu câu hỏi anh đặt ra theo một nghĩa nào đó lại được tôi hiểu và trả lời theo một nghĩa khác, thì điều đó có làm anh hài lòng không—nếu tôi trả lời lạc đề?
Điều đó làm tôi hài lòng lắm chứ; nhưng chắc là nó sẽ không làm anh hài lòng tương tự đâu, tôi tưởng thế.
Tôi chắc chắn sẽ không trả lời trừ khi tôi hiểu anh, tôi nói.
Anh sẽ không trả lời, ông ta nói, dựa trên quan điểm của anh về ý nghĩa câu hỏi, bởi vì anh chỉ giỏi ba hoa và đã già rồi.
Đến đây tôi thấy ông ta bắt đầu nổi giận với tôi vì tôi cứ hay vạch ra những ranh giới phân biệt, trong khi ông ta chỉ muốn tóm lấy tôi trong những cái bẫy câu chữ của mình. Và tôi nhớ lại việc Connus vẫn thường nổi giận với tôi mỗi khi tôi phản đối ông ấy, rồi sau đó ông ngó lơ tôi luôn vì tưởng tôi ngu ngốc; và vì tôi đang định đến chỗ Euthydemus làm học trò, tôi tự nhủ tốt hơn hết là cứ để ông ta muốn làm gì thì làm, kẻo ông ta lại tưởng tôi là thằng đần rồi từ chối nhận tôi. Thế là tôi nói: Anh là một nhà biện chứng cừ khôi hơn tôi nhiều, hỡi Euthydemus, vì tôi chưa từng hành nghề này bao giờ, và do đó hãy cứ làm như anh bảo đi; hãy đặt câu hỏi của anh thêm lần nữa, và tôi sẽ trả lời.
Thế thì hãy trả lời, ông ta nói tiếp, liệu anh biết thứ mình biết bằng một thứ gì đó, hay chẳng bằng thứ gì cả.
Vâng, tôi nói; tôi biết bằng tâm hồn mình.
Lão này lại trả lời dài dòng hơn câu hỏi rồi; vì tôi đâu có hỏi anh biết bằng thứ gì, mà hỏi anh có biết bằng một thứ gì đó hay không.
Một lần nữa tôi lại đáp: Do vô minh nên tôi đã lỡ trả lời hơi quá đà, nhưng tôi hy vọng anh sẽ tha thứ cho tôi. Và giờ đây tôi sẽ trả lời một cách đơn giản rằng tôi luôn biết những gì mình biết bằng một thứ gì đó.
Và cái thứ đó, ông ta tiếp lời, lúc nào cũng là một thứ duy nhất, hay lúc thì là thứ này, lúc lại là thứ khác?
Luôn luôn, tôi đáp, khi tôi biết, tôi biết bằng thứ này.
Anh vẫn không chịu thôi việc thêm thắt vào câu trả lời của mình sao?
Tôi chỉ sợ cái từ 'luôn luôn' này sẽ rước họa vào thân chúng ta thôi.
Anh thì có thể, chứ chúng tôi thì đời nào.
Anh có luôn luôn biết bằng thứ này không?
Luôn luôn; vì tôi buộc phải rút lại mấy chữ 'khi tôi biết' rồi còn gì.
Anh luôn luôn biết bằng thứ này, hay vừa luôn luôn biết, vừa biết vài thứ bằng cái này, vài thứ bằng thứ khác, hay anh biết tất cả mọi thứ bằng cái này?
Tất cả những gì tôi biết, tôi đáp, tôi đều biết bằng thứ này.
Lại thế nữa rồi, hỡi Socrates, ông ta nói, sự thêm thắt ấy hoàn toàn thừa thãi.
Chà, vậy thì, tôi nói, tôi sẽ bỏ cụm từ 'mà tôi biết' đi vậy.
Không, đừng bỏ gì cả; tôi chẳng cần ân huệ gì từ anh đâu; nhưng hãy trả lời ta: Liệu anh có khả năng biết tất cả mọi thứ hay không, nếu anh không biết tất cả mọi thứ?
Hoàn toàn bất khả thi.
Và giờ đây, ông ta nói, anh có thể thêm thắt bất cứ thứ gì tùy thích, vì anh đã thú nhận rằng mình biết tất cả mọi thứ rồi.
Tôi đoán là vậy, tôi nói, nếu như điều kiện kèm theo của tôi được ngụ ý trong cụm từ 'mà tôi biết' không được phép giữ nguyên; và thế là tôi biết tất cả mọi thứ.
Và chẳng phải anh đã thừa nhận rằng anh luôn luôn biết tất cả mọi thứ bằng thứ mà anh biết, dù anh có thêm cụm 'khi anh biết chúng' hay không? vì anh đã thừa nhận rằng anh luôn luôn và ngay lập tức biết tất cả mọi thứ, nghĩa là khi anh còn là một đứa trẻ, và lúc mới sinh ra, và khi anh đang lớn lên, và trước khi anh được sinh ra, và trước khi trời đất tồn tại, anh đã biết tất cả mọi thứ, nếu anh luôn luôn biết chúng; và tôi xin thề rằng anh sẽ tiếp tục luôn luôn biết tất cả mọi thứ, nếu tôi có ý định làm cho anh được như thế.
Nhưng tôi hy vọng anh sẽ có ý định đó, hỡi Euthydemus kính mến, tôi nói, nếu anh thực sự đang nói sự thật, dẫu tôi vẫn còn hơi hoài nghi về năng lực biến lời nói thành hiện thực của anh, trừ khi anh có sự trợ giúp từ người anh em Dionysodorus; khi đó thì anh mới làm được. Nào, hãy nói cho tôi biết đi hai vị, bởi dẫu phần lớn tôi không thể hoài nghi việc mình thực sự biết tất cả mọi thứ, khi được thông báo điều đó bởi những kẻ uyên bác phi thường như các anh—làm sao tôi có thể nói rằng mình biết những thứ như việc những kẻ lương thiện lại là những kẻ bất công, hỡi Euthydemus; thôi nào, tôi có biết điều đó hay không?
Chắc chắn rồi, anh biết điều đó chứ.
Tôi biết cái gì cơ?
Rằng những kẻ lương thiện thì không bất công.
Hoàn toàn chính xác, tôi nói; và điều đó tôi đã luôn biết; nhưng vấn đề là, tôi đã học được ở đâu chuyện những kẻ lương thiện lại bất công cơ chứ?
Chẳng ở đâu cả, Dionysodorus đáp.
Thế thì, tôi nói, tôi không biết điều này rồi.
Cậu đang phá hỏng luận điểm rồi đấy, Euthydemus quát Dionysodorus; cậu ta sẽ bị chứng minh là không biết, và rốt cuộc cậu ta sẽ vừa biết vừa không biết cùng một lúc cho mà xem.
Dionysodorus đỏ bừng mặt.
Tôi quay sang người kia và nói: Anh nghĩ sao hỡi Euthydemus? Chẳng lẽ người anh em toàn trí của anh đã mắc sai lầm rồi sao?
Sao cơ, Dionysodorus đáp tỉnh queo; tôi là em của Euthydemus từ bao giờ thế?
Nghe vậy tôi liền nói: Xin đừng ngắt lời, hỡi bạn hiền, hay cản trở Euthydemus chứng minh cho tôi thấy rằng tôi biết những kẻ lương thiện là bất công; một bài học như thế ít ra anh cũng nên cho tôi học chứ.
Anh đang tẩu thoát đấy, hỡi Socrates, Dionysodorus nói, và từ chối trả lời kìa.
Cũng dễ hiểu thôi, tôi nói, vì tôi không phải đối thủ của một mình anh, và huống hồ tôi buộc phải tẩu thoát khỏi cả hai người. Tôi nào phải Heracles; và ngay cả Heracles cũng chẳng thể chiến đấu chống lại con Hydra, một mụ Biên sĩ chính hiệu, kẻ có tài mọc ra vô số cái đầu mới mỗi khi một cái bị chặt đứt; nhất là khi hắn ta nhìn thấy một con quái vật biển thứ hai hình con cua, cũng là một tay Biên sĩ, dường như vừa mới đi biển về, đang lao thẳng vào hắn từ bên phía trái, ngoác cái miệng rộng và cắn xé. Khi con quái vật trở nên phiền phức, chàng liền gọi Iolaus, đứa cháu trai của mình, đến cứu viện, kẻ đã hỗ trợ chàng rất đắc lực; nhưng giả sử Iolaus của tôi, vốn là anh chàng Patrocles (thợ điêu khắc) xuất hiện, thì hắn chỉ làm cho rắc rối thêm trầm trọng mà thôi.
Và giờ khi anh đã trút hết bầu tâm sự đó xong xuôi rồi, Dionysodorus nói, anh có thể cho tôi biết liệu Iolaus có phải là cháu của Heracles hơn là cháu của anh không?
Tôi đoán tốt nhất là tôi nên trả lời anh thôi, hỡi Dionysodorus, tôi nói, vì anh sẽ cứ nằng nặc đòi hỏi cho bằng được—điều mà tôi thừa biết—vì lòng đố kỵ, nhằm ngăn cản tôi lĩnh hội trí tuệ của Euthydemus.
Thế thì hãy trả lời tôi đi, ông ta nói.
Chà, tôi nói, tôi chỉ có thể đáp rằng Iolaus hoàn toàn không phải là cháu của tôi, mà là cháu của Heracles; và cha của cậu ta không phải là người anh em Patrocles của tôi, mà là Iphicles, kẻ có cái tên nghe hơi giống thế và là anh em của Heracles.
Và thế Patrocles, ông ta nói, có phải là anh em của anh không?
Vâng, tôi nói, ông ấy là anh em cùng mẹ khác cha với tôi, con của mẹ tôi nhưng không phải cha tôi.
Thế thì ông ấy vừa là vừa không phải là anh em của anh rồi.
Không phải cùng cha, hỡi con người thiện lành ạ, tôi nói, vì Chaeredemus là cha của ông ấy, còn cha tôi là Sophroniscus.
Và Sophroniscus có phải là một người cha, và Chaeredemus cũng thế chứ?
Vâng, tôi nói; người trước là cha của tôi, còn người sau là cha của ông ấy.
Thế thì Chaeredemus không phải là một người cha.
Ông ấy không phải là cha của tôi, tôi nói.
Nhưng liệu một người cha có thể khác với một người cha được sao? Hay anh cũng giống hệt một hòn đá?
Tôi chắc chắn không nghĩ mình là hòn đá, tôi nói, dẫu tôi e rằng anh có thể chứng minh tôi là đá đấy.
Chẳng phải anh khác với hòn đá sao?
Đúng thế.
Và vì khác với hòn đá, anh không phải là hòn đá; và vì khác với vàng, anh không phải là vàng chứ?
Hoàn toàn chính xác.
Và như vậy Chaeredemus, ông ta nói, vì khác với một người cha, nên không phải là một người cha sao?
Tôi đoán là ông ấy không phải là một người cha, tôi đáp.
Bởi vì nếu, Euthydemus tiếp lời, xen vào luận điểm, Chaeredemus là một người cha, thì Sophroniscus, vì khác với một người cha, sẽ không phải là một người cha; và anh, hỡi Socrates, là một kẻ không cha.
Ctesippus bèn chen ngang lập luận và nói: Thế còn cha của các anh thì sao, chẳng phải cũng rơi vào hoàn cảnh tương tự hay sao, vì ông ấy khác với cha của tôi mà?
Chắc chắn là không rồi, Euthydemus đáp.
Thế thì ông ấy là một người sao?
Ông ấy chính là một người.
Tôi không dám chắc là mình thích mối quan hệ này cho lắm; nhưng ông ấy chỉ là cha của anh thôi phải không hỡi Euthydemus, hay là cha của tất cả mọi người khác nữa?
Của tất cả mọi người khác luôn, ông ta đáp. Cậu tưởng cùng một người vừa là cha vừa không phải là cha chắc?
Chắc chắn là tôi đã tưởng thế rồi, Ctesippus nói.
Và cậu có tưởng tượng rằng vàng thì không phải là vàng, hay một con người thì không phải là con người không?
Chúng không cùng chung một bản chất đâu, hỡi Euthydemus, Ctesippus nói, và tốt hơn hết là anh nên cẩn thận, vì việc cho rằng cha của anh là cha của tất cả mọi người là một điều vô cùng quái gở.
Nhưng ông ấy đúng là thế đấy, ông ta đáp.
Sao cơ, chỉ của loài người thôi sao, Ctesippus nói, hay của cả loài ngựa và tất cả các loài động vật khác nữa?
Của tất cả luôn, ông ta đáp.
Và mẹ của các anh cũng là mẹ của tất cả mọi người luôn chứ?
Vâng, mẹ của chúng tôi cũng thế.
Và thế là mẹ của các anh sinh ra cả nhím biển nữa cơ đấy?
Vâng, và cả mẹ của cậu nữa, ông ta đáp.
Và cá rô, chó con cùng heo lứa chính là anh em của các anh chứ gì?
Và của cậu nữa chứ.
Và tía của các anh là một con chó sao?
Và tía của cậu cũng thế, ông ta đáp.
Nếu cậu chịu trả lời các câu hỏi của tôi, Dionysodorus nói, tôi sẽ sớm moi được những sự thừa nhận tương tự từ cậu thôi, hỡi Ctesippus. Cậu nói cậu có một con chó chứ?
Vâng, một con chó khốn nạn vô cùng, Ctesippus đáp.
Và nó có chó con chứ?
Vâng, và chúng y chang như tính nết của nó vậy.
Và con chó đó chính là cha của chúng phải không?
Vâng, anh ta đáp, tôi tận mắt thấy nó giao phối với con chó mẹ sinh ra bầy chó con cơ mà.
Và chẳng phải nó thuộc về cậu sao?
Chắc chắn là nó của tôi rồi.
Thế thì nó là một người cha, và nó thuộc về cậu; suy ra, nó là cha của cậu, và lũ chó con chính là anh em của cậu.
Để tôi hỏi thêm cậu một câu hỏi nhỏ nữa nhé, Dionysodorus nói, nhanh chóng xen vào để Ctesippus không kịp cướp lời: Cậu đánh con chó này chứ?
Ctesippus vừa cười vừa nói: Quả thực có đấy; và tôi chỉ ước gì mình được đấm vỡ mặt anh thay vì đấm nó.
Thế thì cậu đang đánh chính cha mình rồi đấy, ông ta nói.
Tôi có nhiều lý do để đấm cha của anh hơn đấy chứ, Ctesippus đáp; quái quỷ gì đã xui khiến ông ta sinh ra những đứa con uyên bác đến thế cơ chứ? Chẳng biết bố của anh và mấy anh em chó con của các anh đã vớt vát được chút lợi lộc nào từ cái thứ trí tuệ này chưa.
Nhưng cả hắn lẫn cậu, hỡi Ctesippus, chẳng đứa nào cần chút lợi lộc lớn lao nào đâu.
Thế anh không cần chút nào sao, hỡi Euthydemus? anh ta nói.
Cả tôi hay bất kỳ ai khác cũng thế; vì hãy nói cho tôi biết đi Ctesippus, cậu có nghĩ rằng việc một kẻ đang ốm uống thuốc khi hắn ta cần là điều tốt hay xấu đối với hắn; hay việc ra trận mang theo vũ khí thay vì tay không tốt hơn?
Tốt chứ, tôi nói. Và thế là tôi thừa biết mình sắp sập bẫy trong một trong những trò đố chữ quyến rũ của các anh rồi.
Cậu sẽ khám phá ra điều đó, ông ta đáp, nếu cậu chịu trả lời; một khi cậu đã thừa nhận y học là tốt cho một người uống khi họ cần, chẳng lẽ uống càng nhiều càng tốt không phải là điều tốt sao? Khi hắn uống thuốc, một xe chở rễ vừng (hellebore) cũng chẳng phải là quá nhiều đối với hắn đâu nhỉ?
Ctesippus đáp: Chuẩn không cần chỉnh luôn Euthydemus ạ, nói cách khác là nếu kẻ uống thuốc to xác ngang ngửa bức tượng ở Delphi ấy.
Và thấy rằng trong chiến tranh mang theo vũ khí là một điều tốt, hắn ta nên có càng nhiều giáo mác và khiên thuẫn càng tốt chứ?
Quá chuẩn xác luôn, Ctesippus đáp; và ngài nghĩ rằng, hỡi Euthydemus, một người chỉ nên có duy nhất một cái khiên và một cây giáo thôi sao?
Tôi nghĩ thế.
Và ngài sẽ vũ trang cho Geryon và Briareus theo cách đó chứ? Cứ ngỡ các ngài là những tay chiến đấu giáp chiến chuyên nghiệp, tôi cứ tưởng các ngài phải rành điều này hơn chứ... Đến đây Euthydemus im bặt, nhưng Dionysodorus quay lại câu trả lời trước đó của Ctesippus và tiếp lời:—
Cậu không nghĩ rằng việc sở hữu vàng là một điều tốt sao?
Vâng, Ctesippus nói, và càng nhiều càng tốt.
Và việc có tiền bạc ở khắp mọi nơi và mọi lúc là một điều tốt chứ?
Chắc chắn rồi, một điều tốt lớn lao, anh ta đáp.
Và cậu thừa nhận vàng là một điều tốt chứ?
Chắc chắn rồi, anh ta đáp.
Và chẳng lẽ một người nên có vàng ở khắp mọi nơi và mọi lúc, và có càng nhiều càng tốt bên trong cơ thể mình, và chẳng phải kẻ nào sở hữu ba nén vàng trong bụng, một nén trong đầu, và một đồng stater vàng ở mỗi bên mắt sẽ được coi là người hạnh phúc nhất trên đời sao?
Vâng, hỡi Euthydemus, Ctesippus nói; và dân Scythia coi những kẻ có vàng giấu trong chính hộp sọ của chúng là những kẻ hạnh phúc và dũng cảm nhất (đó lại là một ví dụ khác về cách nói năng của các anh về con chó và người cha), và điều kỳ diệu hơn nữa là họ uống nước từ chính những chiếc hộp sọ mạ vàng của mình, nhìn vào bên trong chúng, và cầm cái đầu của chính mình trên tay.
Và dân Scythia cùng những người khác nhìn vào thứ có phẩm chất thị giác, hay thứ không có phẩm chất thị giác? Euthydemus hỏi.
Rõ ràng là nhìn vào thứ có phẩm chất thị giác rồi.
Và cậu cũng nhìn vào thứ có phẩm chất thị giác chứ? ông ta nói.
Vâng, tôi có nhìn.
Thế thì những bộ trang phục của chúng tôi có phẩm chất thị giác sao?
Chúng có thể nhìn thấy đến tận cùng bất cứ thứ gì, Ctesippus đáp.
Chúng có thể thấy cái gì?
Chẳng thấy gì cả; nhưng ngài đấy, hỡi con người ngọt ngào của tôi ơi, có lẽ lại tưởng tượng rằng chúng không nhìn thấy gì; và chắc chắn rồi, hỡi Euthydemus, ngài thực sự có vẻ như đã bị bắt gặp đang ngáy ngủ trong lúc thức, và nếu việc vừa nói vừa không thốt lên lời nào là khả thi—thì ngài đang làm điều đó đấy.
Và liệu có thể có sự im lặng của kẻ đang nói không? Dionysodorus hỏi.
Bất khả thi, Ctesippus đáp.
Hoặc sự lên tiếng của kẻ đang câm lặng?
Điều đó lại càng bất khả thi hơn nữa, anh ta đáp.
Nhưng khi cậu nói về đá, gỗ, những thanh sắt, chẳng phải cậu đang nói về những thứ câm lặng sao?
Không hề khi tôi bước qua một lò rèn; vì khi đó những thanh sắt tạo ra tiếng động và tiếng gào thét vô cùng kinh khủng nếu chúng bị chạm vào: thế nên trí tuệ của các ngài ở đây đã sai lầm một cách kỳ lạ rồi; tuy nhiên, xin hãy nói cho tôi biết làm thế nào các ngài có thể im lặng trong khi đang nói (tôi cứ nghĩ Ctesippus đang phải gồng mình lên vì Cleinias có mặt ở đó).
Khi cậu im lặng, Euthydemus nói, chẳng phải có sự im lặng của tất cả vạn vật sao?
Vâng, anh ta đáp.
Nhưng nếu những thứ phát ngôn nằm trong số vạn vật, thì những kẻ phát ngôn cũng đang im lặng.
Sao cơ, Ctesippus nói; thế thì tất cả vạn vật không im lặng sao?
Chắc chắn là không rồi, Euthydemus đáp.
Thế thì, hỡi bạn hiền, tất cả chúng đều cất lời sao?
Vâng; những thứ phát ngôn thì cất lời.
Không đâu, Ctesippus nói, nhưng câu hỏi tôi đặt ra là liệu tất cả vạn vật đều im lặng hay cất lời?
Cả hai và không bên nào cả, Dionysodorus nhanh chóng chen vào trả lời; tôi chắc chắn là cậu sẽ 'câm nín' trước câu trả lời đó cho mà xem.
Đến đây Ctesippus, theo thói quen, bật cười phá lên; anh ta nói: Cái tay anh em của ngài kìa Euthydemus, đã rơi vào thế kẹt rồi; tiêu đời hắn rồi. Điều này làm Cleinias vô cùng thích thú, tiếng cười của cậu làm cho Ctesippus càng trở nên phấn khích gấp mười; nhưng tôi không tài nào không nghĩ rằng tay lưu manh này hẳn đã nhặt nhạnh được câu trả lời đó từ bọn họ; vì chẳng có trí tuệ nào giống như của họ trong thời đại chúng ta cả. Cậu cười gì thế hỡi Cleinias, tôi nói, trước những thứ trang nghiêm và tốt đẹp nhường này?
Sao cơ hỡi Socrates, Dionysodorus nói, anh đã từng nhìn thấy một vật gì đẹp đẽ chưa?
Vâng, hỡi Dionysodorus, tôi đáp, tôi đã thấy rất nhiều.
Chúng khác với cái đẹp tuyệt đối, hay chính là cái đẹp tuyệt đối?
Lúc này tôi đang lâm vào tình cảnh vô cùng khốn đốn khi phải trả lời câu hỏi này, và tôi nghĩ mình đã bị trừng phạt đích đáng vì tội tò mò mở miệng ra nói: Tuy nhiên tôi vẫn đáp: Chúng không đồng nhất với cái đẹp tuyệt đối, mà có sự hiện diện của cái đẹp ở mỗi chúng.
Và anh có phải là một con bò chỉ vì một con bò đang hiện diện bên cạnh anh không, hay anh là Dionysodorus, chỉ vì Dionysodorus đang hiện diện bên cạnh anh?
Xin chúa phù hộ đừng để chuyện đó xảy ra, tôi đáp.
Nhưng bằng cách nào, ông ta nói, việc một thứ hiện diện bên cạnh thứ khác lại làm cho một thứ trở thành thứ kia được?
Đó là điều làm anh bối rối sao? tôi nói. Vì tôi bắt đầu bắt chước sự khéo léo của họ, thứ mà tôi hằng ao ước.
Dĩ nhiên rồi, ông ta đáp, tôi và tất cả mọi người trên đời này đều gặp rắc rối với cái gọi là phi thực thể.
Ý anh là gì, hỡi Dionysodorus? Tôi nói. Chẳng phải điều vinh danh là vinh danh, và điều đê tiện là đê tiện sao?
Điều đó tùy thuộc vào sở thích của tôi, ông ta nói.
Và anh có thích thế không?
Vâng, ông ta nói.
Và anh sẽ thừa nhận rằng cái giống nhau là giống nhau, và cái khác là khác; vì chắc chắn cái khác không thể là cái giống nhau; tôi tưởng tượng rằng ngay cả một đứa trẻ cũng khó lòng phủ nhận cái khác là cái khác. Nhưng tôi nghĩ, hỡi Dionysodorus, anh đã cố tình phớt lờ câu hỏi vừa rồi; vì nhìn chung anh và người anh em của mình đối với tôi có vẻ là những người thợ giỏi trong lĩnh vực của chính mình, và thực hiện công việc của nhà biện chứng vô cùng xuất sắc.
Sao cơ, ông ta nói, công việc của một người thợ giỏi là gì? Hãy nói cho tôi biết trước tiên, việc nện búa là công việc của ai?
Của thợ rèn.
Và việc chế tạo chậu vại là của ai?
Của thợ gốm.
Và ai là kẻ phải giết, lột da, băm nhỏ, luộc và quay?
Là đầu bếp, tôi nói.
Và nếu một người làm đúng công việc của mình, nghĩa là anh ta hành động đúng đắn chứ?
Chắc chắn rồi.
Và công việc của đầu bếp là băm và lột da; anh đã thừa nhận điều đó rồi chứ?
Vâng, tôi đã thừa nhận điều đó, nhưng anh đừng có ép tôi quá đáng thế chứ.
Thế thì nếu một ai đó giết, băm, luộc, quay tên đầu bếp, anh ta đang làm đúng công việc của hắn, và nếu anh ta nện búa lên đầu thợ rèn, và biến thợ gốm thành chậu vại, anh ta đang làm đúng công việc của họ.
Hỡi thần Poseidon, tôi nói, đây đúng là đỉnh cao của trí tuệ; liệu tôi có bao giờ hy vọng sở hữu được một thứ trí tuệ như thế cho riêng mình không?
Và liệu anh có thể nhận ra thứ trí tuệ này khi nó đã trở thành của anh không, hỡi Socrates?
Chắc chắn rồi, tôi nói, nếu anh cho phép tôi.
Sao cơ, ông ta nói, anh tưởng mình biết cái gì thuộc về mình chắc?
Vâng, tôi có biết, tùy thuộc vào sự chỉnh sửa của anh; vì anh là phần đáy, còn Euthydemus là phần đỉnh của toàn bộ trí tuệ trong tôi.
Chẳng phải thứ mà anh coi là của mình, ông ta nói, chính là thứ nằm trong quyền lực của anh, và thứ mà anh có khả năng sử dụng theo ý muốn, ví dụ như một con bò hay một con cừu—chẳng phải anh sẽ coi thứ mà mình có thể bán, tặng và hiến tế cho bất kỳ vị thần nào mình muốn là của mình, còn thứ mà anh không thể tặng, bán hay hiến tế là thứ không nằm trong tầm kiểm soát của anh sao?
Vâng, tôi nói (vì tôi chắc chắn rằng sẽ có điều gì đó tốt đẹp phát sinh từ những câu hỏi mà tôi đang nôn nóng muốn nghe); vâng, những thứ đó, và chỉ những thứ đó mới là của tôi.
Đúng thế, ông ta nói, và ý anh muốn nói động vật chính là những sinh vật có sự sống?
Vâng, tôi nói.
Cơn anh đồng ý rằng những loài động vật duy nhất thuộc về anh là những loài mà anh có quyền làm tất cả những điều mà tôi vừa kể tên chứ?
Tôi đồng ý.
Rồi sau một khoảng lặng, khi ông ta có vẻ như đang chìm đắm trong sự chiêm nghiệm về một điều gì đó vĩ đại, ông ta nói: Nào hãy nói cho tôi biết, hỡi Socrates, anh có một vị thần Zeus tổ tiên chứ?
Đến đây, đón đầu đòn chí mạng cuối cùng, hệt như một kẻ sa lưới đang cố giãy giụa tuyệt vọng để thoát thân, tôi nói: Không đâu hỡi Dionysodorus, tôi không có.
Thế thì anh đúng là một kẻ khốn khổ làm sao, ông ta nói; anh hoàn toàn chẳng phải là người Athens nếu không có các vị thần tổ tiên hay đền thờ, hoặc bất kỳ dấu hiệu quý tộc nào khác.
Không đâu hỡi Dionysodorus, tôi nói, đừng thô lỗ thế chứ; xin hãy dùng những lời lẽ nhã nhặn; về mặt tín ngưỡng tôi có các bàn thờ và đền thờ, gia đình lẫn tổ tiên, và tất cả những thứ mà người Athens khác có.
Và chẳng phải những người Athens khác có một vị thần Zeus tổ tiên sao, ông ta nói?
Cái tên đó, tôi nói, không thể tìm thấy trong số những người Ionia, dù là người di cư hay công dân Athens; chỉ có thần Apollo tổ tiên, là cha của Ion, và thần Zeus gia đình, cùng thần Zeus bảo hộ liên minh phratry, và nữ thần Athene bảo hộ liên minh phratry. Nhưng cái tên Zeus tổ tiên thì xa lạ với chúng tôi.
Không sao cả, Dionysodorus nói, vì anh thừa nhận mình có thần Apollo, Zeus và Athene.
Chắc chắn rồi, tôi nói.
Vyà chúng là các vị thần của anh, ông ta nói.
Vâng, tôi nói, những vị chúa tể và tổ tiên của tôi.
Ít ra thì chúng cũng là của anh, ông ta nói, chẳng phải anh vừa thừa nhận điều đó sao?
Đúng thế, tôi nói; điều gì sắp giáng xuống đầu tôi đây?
Và chẳng phải những vị thần này là động vật sao? Vì anh thừa nhận rằng tất cả những gì có sự sống đều là động vật; và chẳng phải các vị thần này có sự sống đó sao?
Họ có sự sống chứ, tôi nói.
Thế thì họ không phải là động vật sao?
Họ là động vật, tôi nói.
Và anh đã thừa nhận rằng trong số các loài động vật, những loài thuộc về anh là những loài anh có thể đem cho đi, bán hoặc đem hiến tế tùy thích chứ?
Tôi đã thừa nhận điều đó, hỡi Euthydemus, và tôi chẳng còn đường nào trốn thoát.
Thế thì, ông ta nói, nếu anh thừa nhận rằng thần Zeus và các vị thần khác thuộc về anh, liệu anh có thể bán họ hay đem cho đi hoặc làm bất cứ điều gì mình muốn với họ, như với các loài động vật khác không?
Đến đây thì tôi hoàn toàn câm nín, hỡi Crito ạ, và ngã gục xuống sàn. Ctesippus liền nhảy vào giải cứu.
Bravo Heracles, những lời lẽ thật cừ khôi, anh ta tung hô.
Bravo Heracles, hay Heracles là một tên Bravo? Dionysodorus vặn lại.
Hỡi thần Poseidon, Ctesippus nói, những sự phân biệt rạch ròi đến rợn ngợp. Tôi xin chừa không dám đấu nữa; cặp đôi này đúng là vô địch thiên hạ.
Thế đấy, hỡi Crito thân mến, một tràng pháo tay vang dội dành cho những kẻ diễn thuyết và lời lẽ của họ đã vang lên, và giữa tiếng cười giòn giã cùng tiếng vỗ tay hân hoan, hai kẻ đó hoàn toàn bị choáng ngợp; vì bấy lâu nay chỉ có đám môn đồ của họ mới hò reo cổ vũ trước mỗi cú đánh trúng đích, nhưng giờ đây toàn bộ hội trường đã gào thét vì sung sướng cho đến khi những chiếc cột của viện Lyceum cũng phải dội âm vang vọng lại, dường như đang đồng điệu với niềm vui của họ. Bản thân tôi cũng bị cuốn theo đến mức độ cất lời ca tụng, thừa nhận rằng tôi chưa từng thấy thứ trí tuệ nào tương tự; tôi xin nguyện làm tôi tớ trung thành của họ, rồi lao vào ca ngợi và tán dương họ. Thật là sự tinh vi trí tuệ kỳ diệu làm sao, tôi nói, đã giúp các anh đạt được sự hoàn mỹ vĩ đại này trong một thời gian ngắn ngủi đến thế? Có rất nhiều điều thực sự đáng ngưỡng mộ trong lời lẽ của các anh, hỡi Euthydemus và Dionysodorus, nhưng chẳng có gì làm tôi ngưỡng mộ hơn sự phớt lờ hào sảng của các anh đối với mọi ý kiến—dù là của số đông, hay của các bậc bề trên đáng kính—các anh chỉ màng đến những kẻ giống như chính các anh mà thôi. Và tôi thực sự tin rằng có rất ít người giống như các anh, những kẻ sẽ tán thành những luận điểm như thế; đa số nhân loại quá u mê không nhận ra giá trị của chúng, đến mức họ sẽ cảm thấy xấu hổ khi sử dụng chúng trong việc bác bỏ người khác hơn là bị bác bỏ bởi chúng. Tôi phải bày tỏ sự tán thành đối với hành động phủ nhận đầy thiện chí và vì lợi ích công cộng của các anh đối với mọi sự khác biệt, dù là giữa tốt và xấu, trắng hay đen, hay bất kỳ thứ gì khác; hệ quả là, như các anh nói, mọi cái miệng đều bị khâu lại, ngoại trừ chính cái miệng của các anh, thứ đang ân cần làm theo gương của những người khác; và do đó mọi lý do gây phẫn nộ đều bị xóa bỏ. Nhưng điều làm tôi kinh ngạc hơn cả là nghệ thuật và phát kiến này của các anh đã được các anh thiết kế tuyệt diệu đến mức chỉ trong một thời gian ngắn ngủi có thể truyền thụ nó cho bất kỳ ai. Tôi quan sát thấy Ctesippus đã học được cách bắt chước các anh chỉ trong chớp mắt. Giờ thì tốc độ lĩnh hội này là một điều vô cùng tuyệt vời; đồng thời tôi cũng khuyên các anh từ nay đừng tổ chức thêm bất kỳ buổi giải trí công cộng nào nữa; có nguy cơ là người ta sẽ đánh giá thấp một nghệ thuật mà họ có cơ hội thụ đắc quá ư dễ dàng; màn trình diễn sẽ là tuyệt hảo nhất nếu cuộc thảo luận chỉ giới hạn giữa hai người các anh mà thôi; nhưng nếu bắt buộc phải có khán giả, hãy để chỉ những kẻ sẵn sàng trả một khoản phí hậu hĩnh được có mặt;—các anh phải cẩn thận điều này;—và nếu các anh khôn ngoan, các anh cũng nên bảo các môn đồ của mình đừng trò chuyện với bất kỳ ai ngoài các anh và chính họ. Bởi vì chỉ có những thứ hiếm hoi mới có giá trị; và 'nước', thứ mà theo Pindar nói là 'tốt nhất trong vạn vật', cũng đồng thời là thứ rẻ mạt nhất. Và giờ đây tôi chỉ muốn thỉnh cầu các vị hãy tiếp nhận Cleinias và tôi vào danh sách học trò của các vị.
Đó là cuộc thảo luận, hỡi Crito ạ; và sau một vài câu nói qua lại nữa giữa chúng tôi, chúng tôi đã ra về. Tôi hy vọng anh sẽ cùng tôi đến gặp họ, vì họ nói rằng họ có thể dạy bất kỳ ai chịu dâng tiền bạc; tuổi tác hay sự thiếu hụt năng lực chẳng phải là trở ngại gì sất. Và tôi phải nhắc lại một điều họ đã nói, đặc biệt vì lợi ích của anh,—rằng việc học nghệ thuật của họ hoàn toàn không cản trở gì đến công việc kiếm tiền cả.
CRITO: Thật lòng mà nói, hỡi Socrates, dẫu tôi rất tò mò và sẵn sàng học hỏi, tôi lại e rằng mình không có cùng chí hướng với Euthydemus, mà thuộc về hạng người còn lại, những kẻ như anh vừa nói, thà chịu bị bác bỏ bởi những luận điểm kiểu đó còn hơn dùng chúng để bác bỏ người khác. Và dẫu tôi có vẻ lố bịch khi cả gan đưa ra lời khuyên cho anh, tôi nghĩ tốt hơn hết là anh nên nghe những gì được nói với tôi bởi một gã có cái vỏ bọc vô cùng huênh hoang—hắn là một giáo sư hùng biện pháp đình—người đã rời đi lúc anh đang đi tới đi lui. 'Này Crito,' hắn nói với tôi, 'anh chẳng màng chú ý gì đến những bậc hiền triết này sao?' 'Đâu có,' tôi đáp hắn; 'tôi có chen chân nổi vào nghe đâu—đông nghịt người thế cơ mà.' 'Anh đáng lẽ đã được nghe vài điều đáng giá nếu chen vào được đấy.' 'Đó là gì thế?' tôi nói. 'Anh sẽ được nghe các bậc thầy vĩ đại nhất của nghệ thuật hùng biện đang luận bàn đấy.' 'Và anh nghĩ sao về họ?' tôi nói. 'Tôi nghĩ gì về họ á?' hắn nói:—'thứ ngôn từ của họ phát ra là kiểu mà bất kỳ ai cũng có thể nghe từ những kẻ đang làm trò hề, làm om sòm mọi thứ lên vì chẳng có việc gì làm.' Đó là nguyên văn biểu cảm mà hắn dùng. 'Chắc chắn là,' tôi nói, 'triết học là một thứ tuyệt diệu.' 'Tuyệt diệu ư!' hắn nói; 'thật là ngây thơ hết chỗ nói! triết học chẳng là cái thá gì sất; và tôi nghĩ nếu anh có mặt ở đó, anh sẽ phải cảm thấy xấu hổ vì bạn mình—hành vi của anh ta quá ư kỳ quặc khi phó mặc bản thân cho sự thương xót của những kẻ chẳng màng đến chuyện mình đang nói gì và bấu víu vào từng câu chữ. Và những kẻ này, như tôi đang nói với anh, được coi là những giáo sư lỗi lạc nhất thời đại đấy. Nhưng sự thật là, hỡi Crito, bản thân môn nghiên cứu đó và chính những con người ấy hoàn toàn tầm thường và lố bịch đến tột cùng.' Giờ thì sự chê bai đối với bộ môn này, hỡi Socrates, dù đến từ hắn hay từ những người khác, theo tôi đều là không đáng có; nhưng về sự không phù hợp của việc tổ chức một cuộc tranh biện công khai với những kẻ như thế, ở điểm đó, tôi thú nhận là hắn đã nói đúng.
SOCRATES: Hỡi Crito, bọn họ quả là những con người kỳ diệu; nhưng tôi vừa định nói gì nhỉ? Trước tiên hãy cho tôi biết đã;—gã đã đến gặp anh và chê bai triết học là người thế nào; hắn là một nhà hùng biện tự hành nghề trước tòa, hay một giảng viên dạy hùng biện, người soạn thảo những bài diễn văn để họ dùng làm vũ khí chiến đấu?
CRITO: Hắn chắc chắn không phải là một nhà hùng biện, và tôi nghi ngờ việc liệu hắn đã từng đặt chân tới tòa án lần nào chưa; nhưng người ta nói hắn rất rành việc đó, là một kẻ khôn ngoan và chuyên soạn thảo ra những bài diễn văn tuyệt diệu.
SOCRATES: Giờ thì tôi hiểu rồi, hỡi Crito; hắn thuộc về một tầng lớp lưỡng cư mà tôi đang định nhắc tới—một trong số những kẻ mà Prodicus mô tả là nằm ở vùng biên giới giữa các triết gia và các chính khách—họ tưởng mình là những kẻ uyên bác nhất trên đời, và được đại đa số công nhận là uyên bác nhất; chẳng có gì ngáng đường họ ngoại trừ sự kình địch từ phía các triết gia; và họ ôm ấp quan điểm rằng nếu họ chứng minh được các triết gia chẳng tích sự gì, thì sẽ chẳng ai tranh chấp với họ chiếc vương miện trí tuệ cả, bởi tự bản thân họ thực sự là những kẻ uyên bác nhất, dẫu họ rất dễ bị tẩn cho một trận bởi Euthydemus cùng đám bạn hữu, hóm lúc tóm được họ trong các cuộc trò chuyện. Quan điểm này mà họ ôm ấp về trí tuệ của chính mình là điều vô cùng tự nhiên; bởi họ sở hữu một chút triết học, và một chút trí tuệ chính trị; có lý do đằng sau những gì họ nói, vì họ biện minh rằng mình sở hữu vừa đủ cả hai thứ, và do đó họ tránh xa mọi rủi ro lẫn xung đột để gặt hái hoa trái từ trí tuệ của mình.
CRITO: Anh nghĩ sao về họ, Socrates? Quả thực có điều gì đó rất có vẻ hợp lý trong quan điểm đó của họ.
SOCRATES: Vâng, hỡi Crito, có vẻ hợp lý hơn là sự thật; họ không tài nào hiểu nổi bản chất của các yếu tố trung gian. Bởi vì tất cả mọi con người hoặc sự vật nằm ở vị trí trung gian giữa hai thứ khác, và tham gia vào cả hai—nếu một trong hai thứ đó là tốt còn thứ kia là xấu, họ sẽ tốt hơn thứ này và tồi tệ hơn thứ kia; nhưng nếu họ nằm ở điểm giữa giữa hai điều tốt vốn không hướng đến cùng một cái đích, họ sẽ hụt hơi so với bất kỳ thành phần cấu thành nào trong việc đạt được các mục đích của chúng. Chỉ trong trường hợp khi hai thành phần cấu thành không hướng đến cùng một đích đều là điều xấu thì kẻ tham gia mới tốt hơn cả hai mà thôi. Giờ đây, nếu triết học và hành động chính trị đều tốt, nhưng hướng đến các mục đích khác nhau, và họ tham gia vào cả hai, và ở vị trí trung gian giữa chúng, thì họ đang nói nhảm nhí, vì họ còn tồi tệ hơn cả hai; hoặc, nếu một bên tốt còn bên kia xấu, họ tốt hơn bên này và tồi tệ hơn bên kia; chỉ dựa trên giả định rằng cả hai đều xấu thì mới có chút sự thật trong những gì họ nói. Tôi không nghĩ rằng họ sẽ thừa nhận hai hoạt động của mình hoặc hoàn toàn hoặc một phần là xấu; nhưng sự thật là, những nhà triết-chính trị này, những kẻ tham vọng cả hai phía, đều hụt hơi ở cả hai trong việc đạt được các mục đích tương ứng của họ, và thực ra chỉ đứng ở vị trí thứ ba, mặc dù họ rất tha thiết muốn đứng đầu. Tuy nhiên, chẳng có lý do gì phải nổi giận trước tham vọng này của họ—điều có thể được dung thứ; bởi vì bất kỳ ai thốt lên và dũng sức theo đuổi cũng như kiến tạo bất cứ điều gì có chút hơi hướm giống với trí tuệ đều đáng được yêu mến: đồng thời chúng ta sẽ làm tốt nếu nhìn nhận họ đúng như bản chất thực sự của họ.
CRITO: Tôi đã từng nói với anh rất nhiều lần, hỡi Socrates, rằng tôi luôn gặp rắc rối với hai đứa con trai của mình. Tôi phải làm gì với chúng đây? Vẫn chưa có gì phải vội với đứa em, vì nó hãy còn là một đứa trẻ; nhưng đứa lớn, Critobulus, đang lớn lên từng ngày và cần một ai đó hướng dẫn để làm cho nó tốt hơn. Tôi không tài nào không nghĩ rằng, mỗi khi nghe anh trò chuyện, có một thứ sự điên rồ nào đó trong vô vàn những nỗi lo âu của chúng ta về con cái:—trước hết là việc cưới một người vợ danh giá làm mẹ chúng, rồi sau đó là việc tích lũy tiền bạc cho chúng—nhưng lại chẳng thèm bận tâm đến việc giáo dục chúng. Thế nhưng mặt khác, khi tôi ngắm nhìn bất kỳ kẻ nào ra điều làm thầy dạy dỗ người khác, tôi lạiâm thầm kinh ngạc. Đối với tôi, thú thật là tất cả bọn họ đều có vẻ là những sinh vật quá ư kỳ quặc: đến nỗi tôi chẳng biết làm thế nào có thể khuyên nhủ cậu thanh niên theo đuổi con đường triết học.
SOCRATES: Hỡi Crito thân mến, anh không biết rằng trong mọi ngành nghề, tầng lớp hạ đẳng thì đông đúc và vô tích sự, còn những kẻ ưu tú thì hiếm hoi và vô giá sao: ví dụ như, chẳng phải thể dục, hùng biện, kiếm tiền và nghệ thuật của vị tướng quân đều là những nghệ thuật cao quý đó sao?
CRITO: Chắc chắn trong phán đoán của tôi thì chúng là thế.
SOCRATES: Chà, và anh không thấy rằng trong mỗi ngành nghệ thuật đó, số đông đều là những kẻ thực hành lố bịch hay sao?
CRITO: Vâng, quả thực điều đó rất đúng.
SOCRATES: Và vì lý do đó mà anh sẽ quay lưng lại với mọi lĩnh vực ấy và từ chối cho phép con trai mình theo đuổi sao?
CRITO: Làm thế thì thật bất hợp lý, hỡi Socrates.
SOCRATES: Vậy thì anh hãy tỏ ra hợp lý đi, hỡi Crito, và đừng bận tâm xem các giảng viên triết học là tốt hay xấu, mà chỉ nghĩ về chính triết học mà thôi. Hãy cố gắng khảo cứu nàng thật kỹ lưỡng và chân thực, và nếu nàng là điều xấu, hãy tìm cách xoay chuyển mọi người rời xa nàng, chứ đừng chỉ riêng gì con trai anh; nhưng nếu nàng đúng là những gì tôi tin tưởng, hãy đi theo và phụng sự nàng, anh và cả gia tộc của anh, như người ta vẫn hay nói, và cứ vững lòng phấn khởi lên.