BỊ THU HÚT BỞI NGƯỜI GIỐNG MÌNH

Rất nhiều người yêu nhau từ cái nhìn đầu tiên giống như định mệnh. Ví như cuộc gặp gỡ của chàng Lý Mộng Long và nàng Thành Xuân Hương trong Xuân Hương truyện, hay chàng Romeo và nàng Juliet - đến từ hai dòng họ có mối hận thù lâu đời, không được phép gặp nhau trong văn học phương Tây là những chuyện tình như vậy. Thế nhưng, hầu hết mọi người đều cần một quá trình để có cảm tình với nhau. Ở các buổi tập huấn hay cắm trại, khi màn đêm buông xuống, không thể không có trò đốt lửa trại. Mọi người quây quần bên ngọn lửa trại cháy đượm, chơi đùa suốt đêm. Khi trời dần về sáng, ánh lửa yếu dần, chỉ còn lại những tàn lửa tí tách từ than, chúng ta vùi khoai lang, khoai tây vào đó. Chúng ta tò mò không biết khi nào chúng sẽ chín, nhưng nếu kiên nhẫn chờ đợi, rồi sẽ đến lúc khoai lang chín vàng từ trong ra ngoài và rất hợp để lấp đầy cái bụng đói cồn cào. Hai người gặp nhau, bồi đắp tình cảm, và rồi dần dần tình cảm chín muồi - những câu chuyện tình như thế này nhiều hơn những câu chuyện tình sét đánh.

Và bộ phim đầy ấn tượng When Harry Met Sally đã khắc họa rõ nét quá trình này.

Ngay khi tốt nghiệp đại học, Sally và Harry rời mảnh đất Chicago lên New York. Và hai người gặp nhau trên đường. Hai người từ giá trị quan đến thói quen có rất nhiều điểm khác biệt. Chẳng hạn như họ đã đấu khẩu không nhượng bộ về chủ đề “Có tồn tại tình bạn trong sáng giữa nam và nữ hay không”. Sau khi đến New York định cư, Harry và Sally tất bật với cuộc sống riêng và năm năm trôi qua. Năm năm ấy, Hally làm công việc tư vấn chính trị, còn Sally trở thành một phóng viên. Cả hai đều trải qua nỗi đau thất tình, và rồi họ an ủi nhau, quyết định làm bạn. Sau những tháng ngày làm bạn, hai người bị thu hút bởi đối phương và đã thổ lộ tình cảm với nhau. Một bộ phim lãng mạn đích thực.

Đã hơn hai mươi năm kể từ ngày ra mắt khán giả nhưng đến bây giờ, bộ phim vẫn được yêu thích. Vì When Harry Met Sally đã miêu tả rất chi tiết những khía cạnh điển hình về tâm lý trong quan hệ nam nữ. Harry và Sally lần đầu gặp nhau còn lời qua tiếng lại, vậy mà sau đó họ đã nảy sinh tình cảm với nhau. Phần lớn các cặp đôi đều trải qua quá trình này.

Một số cặp đôi sau vài lần gặp mặt, trò chuyện thì nhận ra đối phương có nhiều điểm tương đồng với bản thân về môi trường trưởng thành. Hóa ra hai người học ở trường cấp hai, cấp ba gần nhau, và có nhiều thói quen giống nhau. Ngay khi biết được điều này, hai người nhanh chóng có cảm tình với nhau. Cái cảm giác “Anh/ em đã ở đâu mà bây giờ mới xuất hiện?” ập đến.

Thế nhưng, theo tâm lý học, lý do hai người có cảm tình mạnh mẽ với nhau là vì nhìn thấy hình ảnh của bản thân ở đối phương hơn là vì có cảm tình thực sự với đối phương. Vậy nên, Freud đã nói rằng bản chất của tình yêu là ái kỷ, hay còn gọi là yêu bản thân.

Khi hai bên nam nữ không cảm thấy xa lạ với nhau, có nghĩa là họ cảm thấy thoải mái và bị thu hút bởi đối phương khi phát hiện ra hình ảnh quen thuộc của bản thân. Đây là nguyên tắc cơ bản của tình yêu. Khi lựa chọn bạn đời, chúng ta không chỉ bị cuốn hút bởi yếu tố ngoại hình. Chúng ta đánh giá rất nhiều yếu tố như năng lực, ngoại hình, tính cách, học vấn, bối cảnh gia đình, tôn giáo,... nhưng có một phần quan trọng hơn những khía cạnh thể hiện ra bên ngoài. Đó là chúng ta bị cuốn hút mạnh mẽ bởi người tái hiện lại hình ảnh gia đình thuở nhỏ trong vô thức.

Lý do cô ấy bỏ lơ anh chàng “cực phẩm”

Một chàng trai “cực phẩm” để mắt đến một cô gái. Chàng trai là nhân viên chính thức của tập đoàn lớn mà các bạn trẻ độ tuổi hai mươi ao ước. Không chỉ gia cảnh tốt, cậu còn có dung mạo thanh tú, tính cách ấm áp. Bạn bè xung quanh ai nấy đều ghen tị và cảm thán rằng được anh chàng như thế quan tâm còn gì tuyệt vời hơn. Thế nhưng cô gái ấy - người trong cuộc lại luôn đề cao cảnh giác mỗi khi chàng trai ấy thân thiết, đối xử ân cần với cô, và không cảm thấy thoải mái khi hai người hẹn hò. Phải chăng cô ấy sợ để lộ điểm yếu và khiến đối phương thất vọng? Cô lúc nào cùng bất an và căng thẳng. Và đương nhiên, chàng trai cảm nhận được sự căng thẳng cũng như bất an của cô ấy. Thấy được thái độ cảnh giác và dáng vẻ dè chừng khó thân, chàng trai nghi ngờ không biết có phải vì cô ấy không tin tưởng và không có cảm tình với bản thân hay không. Dần dần chàng trai thất vọng và rời xa cô gái. Nhìn chàng trai bỏ mình đi, cô gái có chút nuối tiếc nhưng mặt khác lại mừng rỡ. Cô biết anh chàng là người tốt, nhưng cô không thể ngừng căng thẳng và cảm thấy không thoải mái mỗi khi bên cạnh anh chàng ấy.

Không lâu sau, lại có một chàng trai phải lòng cô gái này. Lần này là một anh chàng từ ngoại hình, tính cách, đến năng lực đều cực kỳ bình thường. Bạn bè ai nấy đều bảo cô tránh xa anh chàng này ngay lập tức. Thế nhưng, phản ứng của cô hoàn toàn khác hẳn với lúc gặp gỡ anh chàng “cực phẩm” trước đây. Anh chàng mới này không chỉ có thái độ cục cằn với con gái mà còn là một người có tương lai mù mịt, thế nhưng cô lại thấy không hề căng thẳng như khi ở cùng người trước. Bị cuốn hút bởi sự bình yên và thân thuộc của chàng trai này, cô đã nghĩ tới chuyện kết hôn.

“Anh ấy đem đến cảm giác tương tự như những người đàn ông trong gia đình tôi.

Khi được hỏi bản thân cảm thấy bình yên như thế nào, có trả lời như thế này: Cô lớn lên trong một gia đình có bố là một người bạo lực gia đình, còn anh trai thì nghiện rượu. cảm giác bình yên mà anh chàng mới quen này mang lại là vì cô đã quá quen thuộc với hình ảnh của bố va anh trai trong vô thức.

Chúng ta thường thấy thoải mái và bị cuốn hút bởi những điều thân thuộc, quen thuộc. Và không có thứ gì quen thuộc như những trải nghiệm trong gia đình thời ấu thơ. Vì vậy, khi lựa chọn bạn đời, chúng ta mong muốn có thể tái hiện hình ảnh gia đình thuở nhỏ thông qua đối phương trong vô thức biết. Đây được gọi là “hội chứng về nhà” (the going home syndrome).

Dù trải nghiệm trong gia đình thời thơ ấu có tích cực hay tiêu cực, chúng ta vẫn có khuynh hướng lựa chọn bạn đời có thể tái hiện lại tình huống tương tự nhưng những gì đã trải qua lúc nhỏ. Rất nhiều thanh niên tâm sự rằng họ không thích nói chôn rau cắt rốn của bản thân vì nơi đó chật hẹp, buồn chán, va chẳng thể tìm thấy tương lai, nên đã rời đi như một cách để giải quyết vấn đề. Họ an cư lập nghiệp, kết hôn ở nơi thành phố tìm đến, và khi có tuổi, bỗng dưng họ lại muốn tìm về nơi chôn rau cắt rốn của mình. Thế nhưng mỉa mai thay, sau khi rời xa quê và tìm về, cảm xúc dâng trào trong họ không phải là sự tẻ nhạt hay buồn chán - họ không thích và đã rời quê đi vì điều đó mà là cảm giác thoải mái và bình yên như đang quay về nơi bản thân phải thuộc về. Mặc dù gia đình thuở nhỏ không hòa thuận, và thậm chí còn có bạo lực, sự thờ ơ, lãnh đạm, hay mâu thuẫn, nhưng chúng ta vẫn có cảm xúc tương tự như tâm trạng dành cho quê hương với nơi ấy.

Vậy nên những người lớn lên trong cô đơn, không nhận được sự quan tâm từ bố mẹ khả năng cao sẽ lựa chọn người đối xử vô tâm với bản thân, khiến bản thân cảm thấy cô đơn làm bạn đời trong vô thức. Và người bị gia đình chỉ trích, thờ ơ trong giai đoạn trưởng thành cũng tương tự như vậy. Chúng ta đang thông qua quá trình này để quay trở về gia đình và ngôi nhà thuở nhỏ.

Rõ ràng đó là những ký ức chẳng hề tốt đẹp, nhưng tại sao chúng ta lại có xu hướng tái hiện lại cuộc sống gia đình thuở nhỏ và lặp đi lặp lại một cuộc đời khó khăn? Đó là vì trong vô thức, chúng ta muốn gỡ bỏ những nút thắt mâu thuẫn trong gia đình mà khi còn nhỏ đã không thể giải quyết.

Vợ tôi là kỵ sĩ áo đen của tôi

Tôi gặp vợ mình khi đang học cao học và ở ký túc xá. Một ngày nọ, tôi nghe từ bạn bè rằng có một bạn nữ xinh xắn muốn gặp tôi. Dưới sự dàn xếp của lũ bạn, chúng tôi đã có cuộc gặp đầu tiên trong sự bối rối, và kết hôn chỉ bảy tháng sau đó. Ai cũng nghĩ tôi chém gió khi tôi kể rằng vợ tôi là người tiếp cận tôi - một thằng không có tý hấp dẫn về ngoại hình, trầm tính, thiếu kỹ năng xã hội, và chỉ biết vùi đầu học hành trước. Cũng phải thôi, đến cả tôi cũng thấy chuyện đó thật khó tin...

Phải một thời gian sau khi kết hôn, tôi mới hỏi cô ấy lý do chọn tôi. Tôi chờ đợi một câu trả lời kiểu như “Vì thích bộ dạng chăm chỉ học hành của anh”. Nhưng câu trả lời của cô ấy ngoài dự đoán của tôi.

“Em thấy một chàng trai đang đi bộ dưới tán cây nơi sân trường. Bóng dáng ấy thật cô độc, thê lương. Không biết có chuyện gì mà chàng trai ấy cúi đầu, bước đi uể oải, không chút sức lực. Và bỗng dưng một luồng suy nghĩ lướt qua đầu em, mình nhất định phải bảo vệ người ấy.”

Nghe xong câu trả lời đó, tâm trạng tôi tụt dốc không phanh. Tôi thấy mình thật đáng thương, nhưng đó là sự thật không thể phủ nhận. Thời điểm ấy, tôi vô cùng cô độc và đã cố gắng giãy giụa để thoát khỏi trạng thái ấy. Thêm nữa, tính tôi gấp gáp nên không biết bao nhiêu lần bị những bạn gái tôi thích “đá” và bị tổn thương.

Sau khi gặp vợ tôi bây giò, tôi đã tìm được sự bình yên trong trái tim và sẵn sàng chuẩn bị cho tương lai. Vợ tôi là nàng kỵ sĩ áo đen đã cứu tôi ra khỏi vũng lầy cô đơn. Thế nhưng tại sao cô ấy lại chọn tôi - một thằng trông cô độc và thê thảm như thế? Đúng là con gái có bản năng bảo vệ của một người mẹ, nhưng ngoài kia có bao nhiêu là nam sinh hấp dẫn. Tôi rất tò mò lý do tại sao lại thế và tôi đã hiểu sau khi học tâm lý học. Vợ tôi muốn thông qua tôi tái diễn lại quan hệ gia đình của cô ấy. Trong vô thức.

Chuyện này mãi sau này tôi mới biết. Đó là mẹ vợ tôi cũng có thói quen làm kỵ sĩ áo đen cho bố vợ. Hồi đầu mới kết hôn, tôi từng giúp nhà vợ chuyển nhà. Khi những người làm thuê di chuyển đồ đạc, nội thất trong nhà hỏi bố vợ đặt cái này cái kia ở đâu, ông xua tay bảo “Tôi không biết, hỏi vợ tôi ấy.” Giống như hình ảnh ấy, bố vợ tôi không tự mình quyết định bất cứ việc gì và phụ thuộc vào mẹ vợ về mặt kinh tế lẫn tình cảm. Trước đây ông ấy là giáo viên cấp ba, nhưng vì muốn sải cánh bay xa nên đã bỏ nghề giáo và thử thách với rất nhiều công việc kinh doanh. Thế nhưng, liệu một người không thông thạo về kinh tế và tất cả những gì bản thân có là kiến thúc để dạy cho lũ trẻ có thể kinh doanh thành công? Lần nào cũng thế, mỗi khi thua lỗ, có vấn đề, mẹ vợ lại thay chồng chạy vạy, đến ngân hàng, gặp những người liên quan đến dự án, và xử lý tàn cục.

Và lý do vợ tôi chọn tôi - một thằng sinh viên có bộ dạng thê thảm, không tự tin và còn mơ hồ về tương lai làm chồng là vì cô ấy thấy tôi có thể tái hiện lại môi trường gia đình đã quá quen thuộc khi còn nhỏ. Đây chính là “hội chứng về nhà”. Trước khi gặp tôi, vợ tôi đã từ chối rất nhiều anh chàng không đến nỗi nào, điều kiện kinh tế tốt, gia cảnh cũng tốt, và đấu lý với bố mẹ. Cô ấy từ chối tất cả những đối tượng kết hôn tốt và chọn một gã thư sinh là tôi, nên bố mẹ vợ đã rất buồn lòng. Là con gái cả trong nhà, trong suốt những năm tháng trưởng thành, cô ấy chứng kiến sự thiếu quyết đoán của bố, hình ảnh tần tảo sớm hôm của mẹ vì bố. Mỗi khi mẹ phải đóng vai kỵ sĩ áo đen, cô ấy lại thấy thất vọng về bố và xót xa cho mẹ, nhưng cuối cùng, khi lựa chọn bạn đời, cô ấy lại bị đánh cắp trái tim bởi một người có thể tái diễn mối quan hệ chán nản như thế của bố mẹ mình.

Nếu muốn thoát khỏi “hội chứng về nhà’’...

Những đứa trẻ lớn lên trong gia đình bố mẹ có cuộc sống hôn nhân bất hạnh rất dễ lặp lại hôn nhân không hạnh phúc như bố mẹ. Theo nhà tư vấn tâm lý gia đình Murray Bowen, sự chuyển giao hôn nhân bất hạnh giữa các thế hệ bắt nguồn từ sự lựa chọn sai bạn đời.

Vậy không có cách nào để thoát khỏi hội chúng về nhà -tái hiện lại mối quan hệ gia đình bất hạnh thuở nhỏ hay sao? Chúng ta cần phải giữ khoảng cách với gia đình lúc nhỏ và quan sát. Dũng cảm đối diện với cảm xúc đã trải qua ở đó là xuất phát điểm cho hành trình thoát khỏi hội chứng về nhà. Như cô gái đã tư chối các chàng trai “cực phẩm” mà tôi đã nhắc tới ở trên, để không đưa ra quyết định hối hận, cô ấy phải nhìn nhận gia đình của mình một cách khách quan. Và cô cần quan tâm đến cảm xúc của chính mình, đã bị tổn thương như thế nào, khổ sở ra sao khi ở đó. Sau khi thấu hiểu gia đình và bản thân, cô sẽ bình thản trước những căng thẳng và bất an khi lựa chọn bạn đời hay gặp gỡ ai đó. Sau khi vượt qua cửa ải này, cô có thể đề phòng được việc lựa chọn sai người bạn đời.

Sau khi kết hôn, vợ tôi thường cảm thán rằng đã bị tôi lừa. Trước khi kết hôn, tôi không khác gì một người cần được bao bọc, chở che, vậy mà kết hôn xong, tôi lại hoàn toàn khác.

“Vậy sao? Vậy em mong anh cả đời này đáng thương, cần một người bảo vệ sao?”

Mỗi khi tôi đùa như thế này, cô ấy lại bật cười và lắc đầu. Giờ đây, vợ tôi rất hài lòng với cuộc sống hôn nhân tự lập của chúng tôi.

Sự vô thức muốn tái hiện gia đình thuở nhỏ đã khiến vợ tôi chọn tôi làm người bạn đời, thế nhưng sau khi kết hôn, cô ấy đã có đủ dũng cảm để thừa nhận sự thật rằng không nên xây dựng một mối quan hệ như bố mẹ vợ. Vợ tôi đã thoát khỏi “hội chứng về nhà”. Đương nhiên vì vậy tôi đã đánh mất một hiệp sĩ áo đen mạnh mẽ. Nhưng thay vào đó, chúng tôi đã nhìn nhận thẳng thắn ưu khuyết điểm của nhau, bù đắp thiếu sót cho nhau, và gặp được người bạn đồng hành thực sự có thể cùng nhau đi hết đường đời.

CÀNG NÉ TRÁNH, CÀNG CHỊU NHỮNG TỔN THƯƠNG ĐAU ĐỚN HƠN

Vị khách nữ tới tham vấn đã bước sang tuổi ba mươi, và cô đang lo lắng chuyện ngoại tình của chồng mình. Cô có người bố không chỉ sở hữu ngoại hình bắt mắt mà còn có năng lực tài chính cũng rất lớn mạnh. Từ vẻ đẹp đến tiền tài, cái gì cũng nổi bật nên bố cô được không ít phụ nữ vây quanh. Thời còn trẻ, khắp tám tỉnh nơi nào bố cũng có một cái nhà. Lúc nào cô cũng thấy mẹ làm bạn với cô đơn. Nhìn cảnh mẹ chuẩn bị cơm tối rồi ngồi đợi chồng tới đêm muộn còn chưa về, cô quyết tâm “Sau này mình sẽ không sống như thế này.” Cô bé mươi tuổi khi ấy nghĩ rằng sẽ gặp một người đàn ông hoàn toàn trái ngược với bố. Vậy là từ năm mươi tuổi, trong suốt mười bảy năm, cô luôn cầu nguyện gặp được người đàn ông không giống bố mình. Một người đàn ông không đẹp trai, không có năng lực. Sau mươi bảy năm, lời thỉnh cầu của cô đã được đáp lại. Người đàn ông cô lựa chọn hoàn toàn đúng với những gì cô đã cầu nguyện. Mọi người xung quanh đều phản đối chuyện kết hôn, nhưng cô thì lại rất vui sướng. Cuối cùng sự chờ đợi của cô đã có kết quả!

Sau khi kết hôn, cô đã sống rất hạnh phúc. Cô thấy chồng chỉ yêu mình cô. Cô thấy mình đã có một cuộc đời khác với mẹ như cô mong muốn. Nhưng hạnh phúc ấy chỉ là trong chốc lát, chẳng bao lâu sau cô biết được chuyện chồng ngoại tình. Cô giật mình thảng thốt. Chồng mình với ngoại hình ấy, năng lực ấy lại có thể đi ngoại tình.

Mơ ước của cô là sống một cuộc đời không giống như mẹ, nhưng giờ đây cô nhận ra hiện thực mà cô đang đối diện là cuộc sống còn tồi tệ hơn mẹ rất nhiều. Mặc dù bị “cắm sừng”, nhưng mẹ cô còn cưới được người chồng vẹn toàn từ tài sắc đến năng lực, còn cô thì không. Cô đã hạ thấp cả tiêu chuẩn của bản thân để kết hôn vì điều quan trọng nhất với cô là cưới được một người đàn ông chỉ yêu thương mình cô, không có ngoại tình giống như bố cô. Thế nên khi nhận ra rằng sự kỳ vọng của bản thân đã hoàn toàn sụp đổ, cô rơi vào vực thẳm tuyệt vọng.

Người con gái khó mở lòng

Không như mong muốn của chúng ta, tránh né tổn thương sẽ dễ dẫn đến những tổn thương đau đớn hơn. Càng cố tránh né, trái ngược lại càng nhiều buồn đau và khủng hoảng tìm đến cuộc sống của chúng ta hơn. Sự thật này khiến chúng ta không khỏi ngỡ ngàng, nhưng đây là một trong những tình huống thường thấy khi tham vấn.

Người đầu tiên quan tâm đến hiệu ứng boomerang - đứa trẻ bất hạnh lúc nhỏ lớn lên trở thành một người lớn bất hạnh là Freud - cha đẻ của ngành Phân tâm học. Freud phát hiện ra rằng chúng ta lặp lại khuôn mẫu thời thơ ấu trong vô thức. “Tại sao chúng ta lại tự mình lặp lại những mối quan hệ gia đình đau khổ, mối quan hệ xã hội không hạnh phúc và hành vi tự hủy hoại bản thân?” Freud đã đào sâu, khám phá câu hỏi này. Sự lặp lại nỗi đau thời thơ ấu là một trong những tiền đề chính trong Phân tâm học của Freud. Ông gọi khuynh hướng này là “Ám ảnh lặp lại”. Freud thấy rằng chúng ta có xu hướng ám ảnh thực hiện hành vi tự hủy hoại bản thân. Người bị ám ảnh lặp lại thường lặp đi lặp lại những trải nghiệm quá khứ trong vô thức.

Sự thật này đã được chứng minh bằng thống kê. Theo một kết quả điều tra được thực hiên ở Mỹ, tỷ lệ con cái của người nghiện rượu bị nghiện rượu cao gấp bốn lần người thường. Chỉ cần một trong hai người, bố hoặc mẹ là người nghiện rượu, tỷ lệ con cái của họ rơi vào con đường nghiện rượu là hơn bảy mươi phần trăm. Nghiện rượu được phán đoán là do di truyền. Thế nhưng, nếu nhìn vào kết quả nghiên cứu rằng tỷ lệ trẻ được gia đình có người nghiện rượu nhận nuôi trở thành người nghiện rượu rất cao, rõ ràng vấn đề này không do yếu tố di truyền.

Và bạo lực gia đình cũng được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nhiều đứa trẻ lớn lên trong gia đình có bạo lực gia đình thường trở thành người bạo lực gia đình hoặc kết hôn với người có khuynh hướng bạo lực. Bộ phim diện ảnh Breathless (Ngột ngạt) đã thổi bùng cơn sốt phim độc lập và càn quét vô số giải thưởng tại các liên hoan phim quốc tế như giải Daesang Liên hoan phim Thái Bình Dương lần thứ 7, Liên hoan phim Quốc tế Rotterdam, Liên hoan phim châu Á Deauville, là bộ phim khắc họa về sự di truyền của bạo lực gia đình. Bố của nhân vật chính Sang Hoon là một người đàn ông gia trưởng thường xuyên đánh đập vợ và con gái. Sang Hoon lớn lên trong sự bạo lực của cha với mẹ và em gái, và đã trở thành một tên du côn làm công việc sử dụng nắm đấm. Cậu không hề ngần ngại mà dùng cả bạo lực với người bố vừa mới trải qua những tháng ngày dài đằng đẵng trong ngục tù. Câu quảng cáo đầy khiêu khích “Thế giới thật kinh khủng, còn máu mủ ruột già đau đớn một cách kinh tởm” của bộ phim hàm chứa chủ đề rất quan trọng của tâm lý học gia đình.

Những đứa trẻ sinh ra và lớn lên trong sự kiểm soát, áp bức quá mức bằng bạo lực thường có phản ứng bất lực trước sự kiểm soát của người khác với bản thân. Những tổn thương thời thơ ấu khiến nạn nhân có xu hướng phá hủy cuộc sống của bản thân giống như con thiêu thân lao vào lửa.

Vậy tại sao chúng ta cứ lặp đi lặp lại những trải nghiệm bất hạnh? Tâm lý học ngày nay giải thích hành động lặp đi lặp lại bất hạnh là một phần của nỗ lực vượt qua bất hạnh.

Một người phụ nữ nói rằng từng nghe bài giảng của tôi mấy năm trước đây tới đăng ký tham vấn. Với dáng người mảnh khảnh và khuôn mặt nền nã, cô ấy rõ ràng là mẫu người được phái mạnh yêu thích, thế nhưng biểu cảm của cô trái ngược hẳn với khuôn mặt xinh đẹp - ảm đạm và u ám. Cô than phiền rằng mỗi khi gặp được người đàn ông cô thích hay cứ hễ càng thích người nào, hai người lại chia tay vì lý do không đâu. Và rồi cô ấy kể cho tôi nghe câu chuyện thời thơ ấu.

Cô đã từng có một ký ức buồn. Trong số các anh chị em, chỉ có mình cô bị gửi về nhà bà nội ở quê và cô đã lớn lên trong sự cô đơn. Đó chỉ là trải nghiệm khi còn nhỏ, nhưng đối với cô, đó là tổn thương sâu sắc không thể xóa nhòa. Vết thương thời thơ ấu hằn sâu trong trái tim khiến cô lúc nào cũng bất an không biết người mình thương yêu khi nào sẽ rời bỏ mình mà đi. Vì cứ canh cánh trong lòng “Nếu mình bị bỏ rơi thì sẽ sao đây”, nên chỉ cần đối phương có chút giận dữ hay lạnh lùng là nỗi bất an trong lòng cô lại càng trầm trọng. Và vì bất an, cô bám lấy người cô yêu, càng bám riết, đối phương càng thấy kinh sợ và cuối cùng rời xa cô ấy.

Nhiều trường hợp thì lại ngược lại với tình huống trên. Có không ít chàng trai “đổ rạp” trước vẻ đẹp của cô. Những chàng trai say đắm cô tích cực theo đuổi cô, nhưng cô lại không thể mở lòng, đối xử vô cùng hà khắc với đối phương và xua đuổi đối phương đi. Như quả lắc trong chuyển động quả lắc, dưới tác động của bên chuyển động xa điểm cân bằng, phản lực được tạo ra theo hướng ngược lại, và con tim chúng ta cùng vậy. Những hành động cố gắng để không phải chịu tổn thương vì bố mẹ thuở nhỏ một lần nữa ngược lại khiến cô ấy bất lực và khổ sở. Hành vi tự hủy hoại bản thân không phải chỉ là hành động phó mặc cho số phận và tự hành hạ bản thân. Những hành động của cô ấy - đẩy bản thân vào hố sâu bất an và cô đơn thay vì ôm ấp, an ủi chính mình mặc dù bản thân không hề có ý định như vậy cũng là hành vi tự hủy hoại bản thân.

Những người có cuộc sống bất hạnh như khó khăn trong các mối quan hệ, hỗn loạn khi lựa chọn bạn đời, mâu thuẫn vợ chồng triền miên, bạo lực gia đình, nghiện ngập, ngược đãi trẻ em, nghèo kinh niên,... đều có một điểm chung. Đó là họ không thể thoát khỏi tổn thương thời thơ ấu. Chúng ta vẽ bản phác thảo về cuộc sống thông qua các mối quan hệ trong gia đình thời thơ ấu. Bản phác thảo ấy dẫn lối đưa chúng ta bước ra thế giới ngoài kia và tạo nên sự kỳ vọng - yếu tố đóng vai trò quan trọng trong nhĩtng cuộc gặp gỡ, những mối quan hệ trong cuộc đời chúng ta. Vậy nên, những đứa trẻ bị bỏ rơi, bị thờ ơ, không được gia đình thương yêu thương nghĩ rằng cuộc sống hiện tại cũng không khác gì cuộc sống trước đây. Những đứa trẻ có sự kỳ vọng thấp về cuộc sống rất dễ bóp méo và nhìn nhận hiện thực không như những gì vốn có. Càng có nhìn tiêu cực về hiện thực, chúng càng dễ lặp lại khuôn bất hạnh. Cuối cùng bất hạnh, khổ đau trở thành một phần của chúng, chi phối chúng cả đời giống như con rối dây.

Chuyện trò với đứa trẻ nội tâm bằng cách viết

Làm thế nào để tháo gỡ tình thế tiến thoái lưỡng nan của cuộc sống - linh hồn bị tổn thương thuở nhỏ liên tục lặp đi lặp lại bất hạnh? Sự lặp lại của bất hạnh là khuôn mẫu hành vi được duy trì vô thức trong thời gian dài. Sự lặp lại này ăn sâu bám rễ vào nội tâm của chúng ta, nên không thể thay đổi trong một sớm một chiều, giống như việc cai nghiện vậy. Điều đầu tiên chúng ta cần làm là can đảm nhìn thẳng vào khuôn mẫu của sự bất hạnh. Đối tượng chúng ta cần đối diện ở đây là tổn thương lúc nhỏ. Chúng ta hãy quan sát và đồng cảm với đứa trẻ nội tâm bị tổn thương ở bên trong mỗi chúng ta.

Hans-Joachim Maaz - nhà tâm lý học người Đức, chia sẻ rằng đôi khi những người bị tổn thương khi còn bé sẽ gặp phải bạn đời bất tài, bội bạc. Như cô gái trong câu chuyện ở trên, khi gặp một người đàn ông đẹp trai, quyến rũ, nam tính và còn có cả năng lực kinh tế, vết thương trong cô lại tấy đau. Trong mắt các cô gái khác, người đàn ông vừa có cả ngoại hình lẫn kinh tế như thế là “cực phẩm” và họ rất dễ phải lòng, nhưng với cô gái ấy, những người đàn ông như thế lại là độc tố khiến tổn thương thuở nhỏ mưng mủ. Tục ngữ có câu “Một lần bị rắn cắn, mười năm sợ dây thừng”, hay nói cách khác, chạm vào tổn thương của quá khứ sẽ khiến nỗi đau khi ấy tái hiện lại. Thế nên, người bị tổn thương thương tránh né những điều nhắc bản thân nhớ về tổn thương ấy.

Với cô gái ấy, đối tượng đầu tiên nhắc cô nhớ về tổn thương của chính mình là những người đàn ông tuyệt vời. Nhưng chúng ta không thể tránh những tác động như thế suốt đời. Để biết đó không phải là rắn mà chỉ là sợi dây thừng, không còn cách nào khác là chúng ta phải nhìn thẳng vào sợi dây thừng ấy. Muốn chữa lành vết thương và khổ đau, chỉ còn cách là đối diện.

Trong mỗi chúng ta luôn có một đứa trẻ nội tâm bị tổn thương trong quá khứ đang lặp đi lặp lại bất hạnh. Chúng ta cần chuyện trò với đứa trẻ ấy nếu muốn gặp gỡ với bản thân lúc nhỏ thông qua hành trình khám phá tuổi thơ. Đứa trẻ nội tâm chính là bản ngã khiến chúng ta bị chôn vùi trong tổn thương quá khứ và lặp đi lặp lại hành vi khổ đau. Chúng ta cần bắt chuyện với đứa trẻ nội tâm bị tổn thương ấy để thoát khỏi vòng lặp của bất hạnh. Bắt chuyện với đứa trẻ nội tâm là cách để chúng ta có thể biết bên trong chúng ta có những cảm xúc, mong muốn nào và đồng cảm với cảm xúc của bản thân. Và cách hiệu quả để trò chuyện với đứa trẻ nội tâm là viết. Nếu chỉ nghĩ trong đầu, chúng ta rất khó để phân biệt chúng ta của hiện tại với đứa trẻ nội tâm, nhưng khi viết ra thành câu, thành chữ, chúng ta sẽ thấy rõ sự khác biệt của hai chủ thể. Chúng ta - đã trở thành người lớn hỏi và đứa trẻ nội tâm - bị tổn thương trong quá khứ trả lời. Và khi đứa trẻ nội tâm yêu cầu những điều còn khuyết thiếu bên trong chúng ta, bản ngã của phần người lớn sẽ giải đáp. Thông qua quá trình này, phần người lớn không chỉ xoa dịu tổn thương của phần trẻ thơ mà còn có thể đồng cảm với những cảm xúc, mong muốn không thể thực hiện.

Chúng ta không thể quay ngược lại quá khứ. Và chúng ta cũng không thể xóa bỏ những nỗi đau và tổn thương khi còn nhỏ. Đó là thực tế. Trước khi định miễn cưỡng hồi phục hay phủ nhận tổn thương, chúng ta cần chấp nhận một bản thân bị tổn thương và thừa nhận hình ảnh ấy của bản thân thông qua trò chuyện với đứa trẻ nội tâm. Đây là bước đầu tiên trong hành trình thoát khỏi guồng quay cố gắng giải quyết bất hạnh của quá khứ trong vô thức mà vẫn vô ích để rồi cuộc sống hiện tại ngập chìm trong vũng lầy khổ đau.

EM KHÔNG PHẢI LÀ MẸ ANH

“Mình à, em là vợ anh, không phải là mẹ hay chị gái anh.”

Khi trận cãi vã đi vào hồi kết, Sung Hee cuối cùng cũng đã nói được điều cô nghĩ trong lòng bấy lâu. Lim Sung Hee đã kết hôn được năm năm và chồng cô kém cô ba tuổi. Những người xung quanh cô, một nửa tò mò, một nửa ghen tị rằng kết hôn với trai trẻ thật thích, nhưng Sung Hee thì thấy khó chịu. Chồng cô là con út, trên anh là ba người chị gái. Là cậu con trai quý tử, nên từ khi còn nhỏ, chồng cô đã được mẹ và các chị hết mực bao bọc, che chở. Ngay cả hiện tại, mẹ và các chị vẫn chăm lo cho chồng cô đến đáng sợ. Hai người gặp nhau tại một buổi họp thời đại học. Cô đã tưởng tượng đến cảnh bị nhà chồng phản đối vì lớn tuổi hơn, nhưng ngoài dự đoán, không một ai bên nhà chồng bận tâm đến điều đó. Thế nhưng sau khi sống chung nhà, Sung Hee mới bắt đầu nhận ra rằng, đối với chồng cô chỉ là chị hoặc mẹ không hơn không kém. Chồng cô rất lạnh nhạt, chỉ biết đến sở thích, công việc của bản thân, không hề dành thời gian cho vợ cho con. Anh ta còn mong vợ hiểu cho bản thân trong mọi chuyện. Anh ta muốn cô biết bản thân mong gì, muốn làm gì và chuẩn bị cho anh ta những thứ đó. Anh ta muốn cô biết anh ta ghét làm gì và giải quyết giúp anh ta những chuyện đó. Trong thời gian qua, Sung Hee đã đảm nhận mọi vai trò chồng cô mong muốn. Thế nhưng, suốt năm năm trời sau khi kết hôn, chồng cô hoàn toàn không hề có động thái thay đổi. Sung Hee dần kiệt sức trước cảnh chồng chỉ biết dựa dẫm vào cô, lúc thì như một đứa em, lúc thì như một đứa con trai.

“Em cũng muốn được chồng yêu thương, che chở. Em còn phải chăm sóc anh đến khi nào đây?”

Sung Hee than vãn với vẻ mặt chán chường.

Chồng Sung Hee lựa chọn một người con gái hơn tuổi làm vợ là vì trong vô thức, anh ta muốn tái hiện quan hệ chị gái - em trai vốn đã quen thuộc từ khi còn nhỏ. Anh ta luôn được che chở, quan tâm, nên anh ta muốn duy trì mối quan hệ tương tự như thế với bạn đời của mình. Cho dù là một người phụ nữ tuyệt vời, nhưng nếu phải yêu thương, quan tâm, chăm sóc, anh ta chỉ thấy không thoải mái. Một người đàn ông có tâm lý như thế này rất dễ bị cuốn hút bởi người phụ nữ có thể che chở, thấu hiểu, và chăm sóc bản thân hết mực, hay nói cách khác là một người phụ nữ hơn tuổi.

Có một cặp vợ chồng kết hôn được ba năm. Nhìn bề ngoài, gia đình họ rất êm ấm. Giống như bao cặp vợ chồng bình thường khác, họ gặp nhau vì công việc, yêu nhau rồi kết hôn. Thế nhưng, dằng sau vẻ ngoài ấy là một câu chuyện khó nói. Người chồng sau khi kết hôn chưa từng một lần quan hệ với vợ. Bố mẹ chồng cô không biết chuyện này, cứ sốt sắng ba năm rồi mà chưa có cháu, thậm chí còn gửi cả thuốc đông y tốt cho mang thai. Nhưng người con dâu không biết nên mở lời như thế nào với mẹ chồng về sự tình. Người vợ đã thử rất nhiều cách nhưng lần nào cũng vậy, người chồng viện hết cớ này đến cớ khác, rồi chạy mất. Thời gian gần đây, không biết có phải vì khó tìm lý do trốn tránh hay không, hôm nào người chồng cũng tối muộn mới về, sáng sớm đã đi, tránh phải ngủ cùng vợ. Trước khi kết hôn, chưa đi đến bước quan hệ, nhưng người chồng cũng có những hành động thân mật, thể hiện tình cảm rất tự nhiên. Vậy mà sau khi kết hôn, không quan hệ đã đành, đến cả những hành động thân mật, người chồng cũng tránh né. Và người vợ dần mệt mỏi với chuyện ấy.

Với các cặp vợ chồng, quan hệ không chỉ là để sinh con đẻ cái. Quan hệ còn đóng vai trò quan trọng trong việc chia sẻ tình cảm sâu đậm và thể hiện sự gắn kết. Quan hệ không chỉ để thỏa mãn nhu cầu tình dục, mà còn là cách để cho hai người biết bản thân là sự tồn tại đáng trân trọng như thế nào với đối phương. Những cặp vợ chồng thường xảy ra mâu thuẫn trong thời gian dài có một đặc điểm, đó là hai vợ chồng không chung chăn gối. Chuyện chăn gối của hai vợ chồng ngày càng giảm sút, nào là vì mệt mỏi, không có tâm trạng, rồi không có hứng thú, điều này cho thấy cuộc hôn nhân đang rơi vào khủng hoảng.

Tại sao người chồng lại tránh né chuyện chăn gối với vợ. Sau khi hai vợ chồng tham gia tham vấn, nghe câu chuyện thuở nhỏ của người chồng, tôi đã đoán được lý do. Người chồng Joongi lớn lên trong gia đình có bố vừa gia trưởng vừa bạo lực. Trong một gia đình bạo lực như cơm bữa, Joongi rất thân thiết mẹ. Với Joongi, người ấy không chỉ là mẹ mà còn là bạn, là người anh yêu quý hết mực. Joongi vì yêu vợ nên kết hôn, nhưng trong vô thức vẫn còn mối quan hệ không thể tách rời với mẹ. Và ham muốn tình dục bị xem là điều cấm kỵ tạo ra sự hổ thẹn không được phép làm điều đó bên trong nội tâm. Mỗi khi cảm nhận được ham muốn tình dục từ vợ, sự hổ thẹn bên trong nội tâm Joongi lại trỗi dậy và cậu phải đè nén ham muốn vì mâu thuẫn trong lòng. Joongi đang lặp lại mối quan hệ với mẹ trong mối quan hệ với vợ. Cậu quá gần gũi với mẹ, bị hòa lẫn và không thể thiết lập đường biên giới thích hợp trong quan hệ giữa bố mẹ và con cái.

Mối quan hệ lệ thuộc nhau quá mức

Giáo sư Murray Bowen, nhà tham vấn tâm lý gia đình, gọi mối quan hệ lệ thuộc nhau quá mức và không có sự độc lập của chủ thể như trường hợp Joongi và mẹ là “quan hệ cộng sinh”. Con trai trong mối quan hệ cộng sinh được gọi là “mamaboy”. “Mamaboy” không thể có sự nam tính lành mạnh. Vì người mẹ truyền đi cảm xúc muốn con trai mãi là con trai của mình, thay vì mong muốn chúng từ một đứa trẻ bé bỏng trưởng thành thành một chàng trai. Còn người con trai bồ ngoài trông đĩnh dạc, tự tin rạng ngời, nhưng bên trong lại đầy bất an, lúng túng không biết nên hành xử như thế nào. Phiên bản nâng cấp của “mamaboy” là “con nhà người ta”. Thời gian gần đây, “con nhà người ta” được sử dụng với nghĩa tích cực hơn. Nhìn ngoại hình thì có thế là như vậy, nhưng là một chuyên gia tâm lý học, khi quan sát những người được gọi là con nhà người ta, tôi có thể cảm nhận được cơn sóng bất an trong lòng họ. “Con nhà người ta” được chuẩn bị, trang bị rất nhiều thứ, phát triển trong sự kỳ vọng và ảnh hưởng tuyệt đối của mẹ hoặc bố mẹ, nên nhìn bề ngoài dường như họ vượt xa người khác với rất nhiều ưu điểm. Tuy nhiên, chúng ta cần xem họ thành công như thế nào trong gia đình và ngoài xã hội. Những ưu thế lúc còn trẻ - thời điểm trưởng thành bắt đầu cuộc sống độc lập không thể đảm bảo rằng họ sẽ thành công khi luống tuổi và về già. Hơn nữa, khi những ưu điểm mà họ có là kết quả của cuộc sống không khác gì mọt sách, sống theo kỳ vọng của bố mẹ, không phải là thành quả của ý chí và nỗ lực vì mục tiêu của bản thân thì càng đáng quan ngại hơn.

“Mamaboy” thân thiết, gần gũi về mặt tình cảm với mẹ, nhưng lại cực kỳ xa cách với bố. Còn người bố, có phần ghen tị với con trai khi con trai gắn bó với vợ hơn cả bản thân, và không hài lòng khi con trai cứ bám mẹ. Vậy nên, quan hệ giữa bố con xa cách và không thân thiết. Con trai khi không có cơ hội xây dựng mối quan hệ tích cực với bố có thể oán trách hoặc ghét bỏ bố. Khoảng cách giữa hai bố con cứ xa dần con trai và mất rất nhiều thứ đáng nhẽ ra phải học từ bố. Bất ngờ là những người đàn ông gia trưởng một cách cực đoan, bạo lực và khiến vợ không hạnh phúc phần lớn là những cậu con trai có quan hệ cộng sinh với mẹ và có mối quan hệ không tốt với bố.

“Mamaboy” và “papagirl”

Ji Young kết thúc cuộc sống “gold miss”[*] và kết hôn ở cái tuổi khá muộn. Sau hai năm kết hôn, Ji Young cảm thấy khó khăn trong cuộc sống hôn nhân. Từ khi còn nhỏ, Ji Young đã bám dính lấy bố. Bố cô đặc biệt yêu chiều cô, đến mức không chỉ chị cô mà cả mẹ cô cũng ghen tị với mối quan hệ của hai bố con.

[*] Từ dùng để chỉ những phụ nữ Hàn Quốc chưa (hoặc không có ý định) kết hôn, có địa vị xã hội và học thức cao.

“Có một người bố thương yêu tôi như vậy, tôi cảm thấy vô cùng mãn nguyện và không có hứng thú với những người đàn ông khác.”

Người bố cũng mong muốn con gái cứ mãi ở bên cạnh mình, không muốn cô kết hôn và rời xa mình. Ji Young vốn không có ý định kết hôn, nhưng rồi cô đã gặp chồng mình - là đồng nghiệp cùng công ty và kết hôn ở cái tuổi khá muộn. Sau khi sống cùng chồng, cô cảm thấy khó khăn trong việc dung hòa thói quen sinh hoạt khác nhau đã ăn sâu vào máu mỗi người, và không thoải mái khi phải chăm lo cho chồng. Dần dần, đến nhìn mặt chồng cô cùng thấy ghét và còn tránh né cả chuyện chồng động chạm vào cơ thể mình.

Để có một cuộc hôn nhân bền lâu, hai vợ chồng cần nhường nhịn nhau, thỏa hiệp và dung hòa với đối phương. Chặng đường này gian nan và không hề dễ dàng. Ji Young kết hôn muộn, và cô không thể ly khai về mặt tình cảm với bố - người cô đã duy trì quan hệ cộng sinh trong thời gian dài. Ji Young là một cô con gái lệ thuộc tình cảm quá mức với bố, hay còn được gọi là “papagirl”.

Với bố của “papagirl”, con gái là thế thân cho bạn đời. Với bố, con gái như là vợ, còn với con gái, bố đôi khi giống như một người đàn ông. Bố đáp ứng mọi yêu cầu của con gái. Và càng như vậy, con gái càng lệ thuộc vào bố. Con gái gắn kết sâu sắc với bố - yêu thương bản thân hơn các anh chị em khác, và đôi khi hơn cả mẹ. Bố nổi giận hoặc ghen tị khi con gái không nghe theo ý mình hay đặc biệt khi con gái có bạn trai. Còn con gái thấy tội lỗi khi bất chợt có suy nghĩ muốn tách khỏi bố và sống độc lập. Những “papagirl” được bố yêu thương vô điều kiện thường khó khăn trong việc hẹn hò hay làm vợ của một ai đó, vì lúc nào họ cũng tìm kiếm tình yêu vô hạn của bố ở người đàn ông của mình. Hơn nữa, họ thường đặt bố và chồng lên bàn cân so sánh. Và thắng thua thế nào rất rõ ràng, vì bố có thể yêu thương con gái vô điều kiện và hết mình, nhưng không người chồng nào có thể mang đến tình yêu như vậy. Cuối cùng, con gái thấy tội lỗi vì đã rời xa bố và thất vọng về chồng khi so sánh chồng với bố.

Tách biệt và độc lập là tiền đề của hôn nhân

Con gái lệ thuộc quá mức vào bố, con trai lệ thuộc quá mức vào mẹ thường rất khó độc lập và tách khỏi bố mẹ. Theo Murray Bowen, để có một gia đình lành mạnh, hạnh phúc, chúng ta nhất định phải có một thứ, đó là cả vợ và chồng sau khi kết hôn cần độc lập và ly khai về mặt tình cảm với bố mẹ. Hai vợ chồng duy trì mối quan hệ ổn định với bố mẹ, đồng thời vẫn tách biệt và độc lập mới có thể xây dựng một cuộc hôn nhân hạnh phúc.

Vậy làm thế nào để con cái có thể thành công độc lập và tách khỏi bố mẹ? Thành công sẽ đến khi bố mẹ để con cái đi. Chiếc chìa khóa thành công nằm trong tay bố mẹ. Khi bố mẹ có ý định giải tỏa sự cô đơn, trống trải, thất vọng trong cuộc sống hôn nhân của bản thân thông qua con cái, con cái không chỉ là con cái. Khi đó, con cái trở thành người thay thế hay người bạn đời của bố, của mẹ. Trong những mối quan hệ bố mẹ - con cái như thế này, bố mẹ tuyệt đối không cho phép con cái có suy nghĩ rời bỏ bản thân. Ngược lại, những cặp vợ chồng giúp con cái độc lập và tách khỏi bản thân lành mạnh thường có cuộc sống hôn nhân lành mạnh. Họ không coi con cái như người bạn đời thay thế, thoải mái đón nhận việc con cái rời xa họ và độc lập. Sự tách biệt và độc lập của con cái phụ thuộc vào thái độ của bố mẹ - tôn trọng và thấu hiếu lối sống của con cái như nhà cửa, công việc, tài chính, bạn khác giới, bạn bè,...

Những “mamaboy” hay “papagirl” không thể độc lập và ly khai về mặt tình cảm với bố mẹ rất dễ vướng phải khó khăn trong cuộc sống hôn nhân của bản thân. Họ cần chấp nhận sự thật rằng bản thân chỉ là một người con trai, con gái, không hơn không kém nếu muốn thoát khỏi vũng lầy khó khăn. Và bây giờ, vai trò họ phải thực hiện là một người chồng, người vợ, và một người bố, người mẹ. Họ cần thuyết phục bản thân - đang ở trong trạng thái là một đứa trẻ từ chối việc làm bố mẹ, làm một người vợ, một người chồng, chỉ muốn được yêu thương và không cần chịu bất cứ trách nhiệm nào.

Nếu Joongi và Ji Young muốn giải quyết khủng hoảng hôn nhân, họ cần bắt đầu từ điểm này. Và bản thân họ cũng phải có quyết tâm mạnh mẽ.

“Giờ đây mình không còn là một đứa trẻ bé bỏng. Mình là vợ, là chồng của anh ấy, cô ấy. Mình chọn anh ấycô ấy là bạn đời của mình. Và mình cần chịu trách nhiệm cho sự lựa chọn này.”

— Beverly Engel