Việt Nam Thư Quán - Thư viện Online

GIA ĐÌNH LÀ MỘT HỆ THỐNG

Kết thúc những tháng ngày du học bên châu Âu, quay về Hàn Quốc chưa được bao lâu, tôi có việc cần tới bệnh viện mắt gần nhà. Tôi vốn dĩ bị khô mắt, nhưng đột nhiên thay đổi môi trường nên tình trạng nghiêm trọng hơn. Mùa hè năm 2002 khi ấy - năm Hàn Quốc đăng cai World Cup, bệnh viêm kết mạc xuất huyết cấp tính đang cực kỳ phổ biến. Phòng chờ khám chật ních bệnh nhân. Lúc đến bệnh viện, sợ bị lây nhiễm bệnh viêm kết mạc xuất huyết cấp tính, tôi cẩn thận nói với y tá ở nơi tiếp đón bệnh nhân thế này: “Tôi không phải đến khám bệnh viêm kết mạc xuất huyết cấp tính. Nên nhờ y tá sắp xếp kiểm tra cho tôi bằng thiết bị khác với các bệnh nhân bị viêm kết mạc xuất huyết cấp tính.”

Tôi hiểu rất rõ triệu chứng của bản thân nên mới nhờ y tá như vậy. Thế nhưng, y tá có vẻ không được vui, gắt gỏng với giọng lạnh tanh: Chú ơi, chú coi bệnh viện của chúng cháu là gì. Nếu chú không có ý định khám thì mời chú về, còn nếu chú muốn khám bệnh thì chú ngồi kia đợi giúp cháu!”

Tôi đã quen với dịch vụ bệnh viện của Đức - luôn niềm nở giải quyết yêu cầu và câu hỏi của bệnh nhân, nên khoảnh khắc ấy, tôi xấu hổ muốn độn thổ xuống đất.

Bình thường, Đức không phải là một quốc gia thân thiện với khách hàng. Nếu bạn kỳ vọng nhận được sự phục vụ từ những nhân viên nhã nhặn như ở các trung tâm thương mại của Hàn Quốc, chắc chắn bạn sẽ rất ngỡ ngàng. Thế nhưng, bệnh viện là một ngoại lệ. Nơi thân thiện nhất nước Đức là bệnh viện. Hầu hết các bệnh viện đều rất niềm nở, hỗ trợ bệnh nhân nhiệt tình. Kể cả với bệnh nhân là người nước ngoài lắp bắp nói không hết ý, họ vẫn kiên nhẫn lắng nghe thứ tiếng Đức bập bõm ấy và điều trị tận tình.

Tôi nhẫn nhịn ngồi đợi ở ghế và cố gắng kìm nén cơn giận. “Y tá này có lẽ là người có nhiều tổn thương, cần tham vấn tâm lý.” Bệnh nhân rất đông nên đến lượt tôi đã là hơn hai tiếng sau. Trong hơn hai tiếng ấy, tôi ngồi yên lặng quan sát và thấy phòng chờ khám của bệnh viện đúng là không một phút giây yên ổn. Trước tiên là âm thanh ầm ĩ đến từ chiếc ti vi cỡ lớn để các bệnh nhân ngồi chờ tới lượt xem. Vì bệnh nhân rất đông nên không thể nào nghe rõ tiếng ti vi. Và rồi khi ti vi được bật to hơn vì không nghe thấy gì, mọi người bắt đầu nói chuyện với nhau bằng âm lượng lớn hơn. Hơn nữa, bệnh mắt vốn dĩ là bệnh dễ lây nhiễm tập thể khi sinh hoạt tập thể, nên rất đông bệnh nhi. Bọn trẻ chạy loanh quanh không chịu yên mặc kệ sự cảnh báo của y tá. Dù là ai thì đây cũng là một môi trường mệt mỏi khi làm việc. Làm việc lâu trong một môi trường như thế này, không có gì là lạ khi người ta nhạy cảm hơn và mất kiên nhẫn. Cho tới ít phút trước đây, tôi còn chỉ trích sự thiếu thân thiện của y tá, nhưng giờ đây, tôi tự thấy có lỗi với suy nghĩ thiển cận rằng y tá ấy cần tham vấn tâm lý.

Chúng ta hoàn toàn có thể xem sự thiếu thân thiện của y tá là vấn đề tính cách của một cá nhân, nhưng cũng có thể xem đó là vấn đề bắt nguồn từ môi trường làm việc đầy căng thẳng như thế này của bệnh viện để giải quyết. Tâm lý học gọi góc nhìn này là quan điểm hệ thống.

Tìm ra vấn đề khi quan sát tổng thể gia đình

Quan điểm hệ thống không tìm kiếm nguyên nhân vấn đề từ cá nhân mà từ môi trường cá nhân thuộc về. Chúng ta có thể gọi đây là cái nhìn từ quan điểm tổng thể, xem xét nhiều yếu tố khác nhau. Khi nói đến vấn đề gia đình, chúng ta cần mở rộng góc nhìn từ một cá nhân ra cả gia đình để xem xét. Nói một cách khác, mâu thuẫn hay vấn đề trong gia đình bắt nguồn từ môi trường gia đình thành viên ấy thuộc về, không phải vì cá nhân họ.

Trong quan điểm hệ thống, gia đình được xem như một hệ thống (system). Các thành viên trong gia đình tương tác qua lại với nhau. Con người không phải là một cá thể bị cô lập mà là nhân tố cấu thành nên xã hội và liên tục tương tác với người khác. Hay bất cứ ai cũng thuộc về một môi trường và là một phần của môi trường ấy. Và gia đình là đơn vị xã hội cơ bản nhất.

Hệ thống gia đình giống như đồ treo nôi vậy. Hãy tưởng tượng đến đồ treo nôi được treo trên đầu nằm của trẻ. Đồ treo nôi được làm từ những mảnh ghép đa dạng về hình dáng và màu sắc. Bạn hãy thử đụng nhẹ một mảnh ghép bằng ngón tay để dỗ trẻ nín khóc. Rõ ràng là chúng ta chỉ chạm vào một mảnh ghép, nhưng không chỉ mảnh ghép ấy mà toàn bộ đồ treo nôi đều đung đưa. Và gia đình cũng như vậy.

Bây giờ, chúng ta hãy cùng xem xét câu chuyện về gia đình trợ lý Kim từ quan điểm hệ thống. Chúng ta có thể biết được các mảnh ghép của đồ treo nôi tác động tới nhau như thế nào và ảnh hưởng đến toàn bộ như thế nào.

Ngày hôm ấy, trợ lý Kim bị cấp trên mắng xa xả vào mặt. Cậu lê đôi chân mệt mỏi về nhà. Bình thường, mỗi lần tan tầm về nhà, trợ lý Kim đều rạng rỡ “Mình ơi, tôi về rồi”. Nhưng hôm ấy, cậu không nói không rằng, mở cửa vào nhà với vẻ mặt đăm đăm, rầu rĩ. Thấy chồng như thế, vợ trợ lý Kim liền nghĩ “Không biết có chuyện gì nhỉ?” và tâm trạng bức bối. Trong suốt bữa tối, vợ trợ lý Kim cố ý nói chuyện này chuyện kia để thay đổi bầu không khí, nhưng trợ lý Kim vẫn im lặng ăn với vẻ mặt nặng nề. Đang định rửa bát, nhưng vợ trợ lý Kim không thể chịu đựng được nữa.

“Mình à, mình rốt cuộc là sao vậy? Có chuyện gì à? cho tôi nghe xem nào!”

Nghe mấy lời này của vợ, trợ lý Kim bùng nổ cơn giận.

“Làm gì có chuyện gì, với lúc ăn cơm, sao mình cứ cáu kỉnh chuyện tôi im lặng thế, ăn miếng cơm mà cũng không yên!”

Vợ trợ lý Kim nổi điên lên khi cậu ấy đáp lại như thế. Sau một hồi tranh cãi đúng sai, hai người đừng đấu khẩu trong tình trạng chưa giải tỏa hết cảm xúc. Đánh hơi thấy mùi thuốc súng, đứa đầu rón rén về phòng, nhưng đứa thứ hai thì kém nhạy, vẫn ngồi xem ti vi. Sau khi cuộc tranh cãi kết thúc, vợ trợ lý Kim thấy đứa thứ hai ngồi xem phim thì như có gai trong mắt.

“Con không làm bài tập đi mà cứ chơi vậy à?”

Nghe mẹ nói vậy, đứa thứ hai trả lời cộc lốc. “Con xem nốt cái này rồi làm.”

Trước lời đáp ấy, vợ trợ lý Kim càng cáu gắt.

Bài tập thì không chịu làm, mà làm gì thế hả! Sao con ngày nào cũng như vậy thế?” Đứa thứ hai thấy mẹ giận cá chém thớt lên mình nên nổi giận. Đứa thứ hai hét lên với chú chó Bobby đi theo cậu về phòng “Này, cút đi!” và đạp chú chó vô tội.

Người bị yếu tố bên ngoài kích động là trợ lý Kim, nhưng điều đó không chỉ ảnh hưởng đến cậu mà còn tác động đến cả gia đình cậu. Cả vợ cậu, con cái, và chú chó Bobby đều bị ảnh hưởng bởi căng thẳng bên ngoài. Vì hệ thống gia đình tác động tương hỗ với nhau liên tục như một thực thể nên mâu thuẫn hay khủng hoảng gia đình không chỉ nằm ở một thành viên. Một trong những điểm chung của những người tìm tới phòng tham vấn khi vấn đề trở nên trầm trọng là mọi người đều quy nguyên nhân dẫn đến vấn đề gia đình cho một thành viên.

“Người có vấn đề trong gia đình là bố. Chỉ cần bố thay đổi thì mọi chuyện sẽ khác đi.” Thế nhưng sau khi liên tục tham vấn, dần có sự xuất hiện của các thành viên khác đang mâu thuẫn với bố, nói cách khác là phụ họa theo.

Hai vợ chồng đã làm hòa như thế nào?

Young Hoon hồi tiểu học rất chăm chỉ, nhưng đột nhiên từ năm nhất trung học, em bắt đầu học hành chểnh mảng, thành tích tụt dốc không phanh. Thậm chí, em còn giao du với bạn xấu và có những hành động lệch lạc. Bố mẹ Young Hoon không hiếu tại sao em lại như vậy, và đưa em tới phòng tham vấn. Ngoài chuyện lo lắng cho con trai, hai vợ chồng rất ăn ý với nhau, không có bất đồng ý kiến.

Thế nhưng, sau khi để bố mẹ ra ngoài, ngồi đối diện nói chuyện với Young Hoon, tôi mới thấy những vấn đề không thể thấy được khi chỉ nhìn bề ngoài. Thời điểm Young Hoon bắt đầu cư xử có vấn đề là khi cuộc hôn nhân của bố mẹ em đứng trên bờ vực tan vỡ. Người vợ cảm thấy tổn thương vì chồng nên đã chuẩn bị giấy tờ ly hôn với mục đích cho chồng cô biết cô tức giận đến như thế nào và đặt những giấy tờ ấy lên bàn trang điểm. Nhưng cuối cùng người choáng váng khi nhìn thấy những giấy tờ ấy lại không phải người bố mà là cậu con trai tình cờ vào phòng ngủ. Young Hoon đã bị tổn thương sâu sắc với suy nghĩ “Quan hệ của bố mẹ ngày càng tồi tệ, có lẽ chẳng thể đi tiếp được nữa!”.

Sau sự việc ấy, Young Hoon chểnh mảng chuyện học hành, và bắt đầu cư xử có vấn đề. Thế nhưng, điều bất ngờ là ngay khi cậu con trai thay đổi thành một đứa trẻ cá biệt, hai vợ chồng trước đây suốt ngày cãi vã đã cùng ngồi xuống thảo luận về chuyện con trai. Hai người trao đổi với nhau xem làm thế nào để giải quyết vấn đề của con, tìm đến trường học rồi phòng tham vấn để xử lý vấn đề, và hòa bình đã lập lại trong mối quan hệ vợ chồng sau một thời gian dài. Và nguy cơ ly hôn đương nhiên cũng chìm xuống đáy nước. Hai vợ chồng đưa Young Hoon đến phòng tham vấn trong tình hình như thế và nói rằng Người có vấn đề trong gia đình chúng tôi là con trai. Trước đây, nó là một đứa hiền lành, chăm chỉ, không hiểu sao giờ nó lại thành thế này.”

Để thực sự hiểu Young Hoon và giúp em thay đổi, bố mẹ em không nên nhận định vấn đề nằm ở con trai. Rầy la “Sao con lại thế? Phải học chứ” rồi khuyên răn này kia hoàn toàn không có tác dụng. Điều cậu con trai bé nhỏ lo sợ nhất là chuyện ly hôn của bố mẹ. Nếu không nghĩ đến tình huống con trai hành động lệch lạc vì nỗi bất an ấy, bố mẹ sẽ không thể hiểu được tại sao con trai mình lại thay đổi thành như vậy. Bọn trẻ thường hay tự trách bản thân rằng vì chúng nên bố mẹ mâu thuẫn hay ly hôn. Chúng cộp mác bản thân là đứa trẻ “ngỗ nghịch, ngốc ngếch, lười biếng” và có những hành động lệch lạc. Thế nên khi trong gia đình phát sinh mâu thuẫn dù lớn nhỏ, người cần bảo vệ trước nhất là trẻ con. Thay vì cố gắng thay đổi hay nhiếc móc mình đứa trẻ rằng chúng gây ra vấn đề, chúng ta cần tìm xem nguyên nhân sự thay đổi của trẻ xuất phát từ đâu theo quan điểm hệ thống.

Để Young Hoon thay đổi, trước nhất, quan hệ vợ chồng cần có sự cải thiện. Bố mẹ em cần nhận thức được rằng cậu con trai bị gán cái danh đứa trẻ cá biệt đang trở thành vật hy sinh của gia đình và thay đổi cái nhìn về Young Hoon. Khi hiểu được lý do tại sao Young Hoon trở nên ngang ngạnh, bướng bỉnh, bố mẹ em dễ đồng cảm với suy nghĩ, tình cảm của em hơn. Dần dần, quan hệ vợ chồng được cải thiện, ít mâu thuẫn hơn, còn Young Hoon có thể quay lại là em của ngày xưa. Toàn bộ hệ thống gia đình thay đổi.

Đồ treo nôi nơi đầu giường chỗ trẻ nằm.

Hãy thử chạm nhẹ một mảnh ghép của đồ treo nôi bằng ngón tay.

Rõ ràng chúng ta chỉ chạm một mảnh nhưng toàn bộ đồ treo nôi lại đung đưa.

Cũng giống như đồ treo nôi, gia đình có sự tác động tương hỗ qua lại không ngừng.

Những vấn đề, mâu thuẫn trong gia đình có thể xuất phát từ môi trường gia đình, không phải vì lỗi của một người.

Mọi thứ thay đổi khi bản chất gia đình được thay đổi

Thời điểm bóng đá Hàn Quốc lọt vào vòng Tứ kết của FIFA World Cup Hàn - Nhật 2002, tôi đang ở Đức. Người Đức cũng bàn tán về thành tích của đội Hàn Quốc, và tôi đã rất ấn tượng trước bài phân tích của một phóng viên thể thao về lý do thành công của bóng đá Hàn Quốc trên đài phát thanh radio. Theo phóng viên ấy, lý do Hàn Quốc thành công là nhờ khả năng lãnh đạo của Hiddink[*]. Và Hiddink thành công là vì ông đã thay đổi toàn bộ hệ thống đội tuyển Hàn Quốc - hệ thống đã được duy trì suốt một thời gian dài. Ông không phụ thuộc vào một số cầu thủ đẳng cấp ngôi sao, cải thiện “vấn đề nan y” của sự trì trệ và trình độ học vấn đã ăn sâu bám rễ trong xã hội Hàn Quốc, đồng thời thay đổi đội hình, đặt trọng tâm vào năng lực.

[*] Guus Hiddink, huấn luyện viên bóng đá người Hà Lan.

Cầu thủ tiêu biểu được Hiddink lựa chọn là Park Ji Sung. Với “luật rừng” bấy lâu, Park Ji Sung khó có thể có được một ghế trong đội tuyển quốc gia. Trụ cột của đội tuyển quốc gia suốt những năm qua đều xuất thân từ Đại học Yonsei, Đại học Korea, còn Park Ji Sung đến từ Đại học Myongji. Hơn nữa, cho đến khi vào đại học, Park Ji Sung cũng không phải là một cầu thủ nổi bật. Và xém chút nữa mọi thứ đã đổ bể vì thời điểm nhập học bên đội bóng của trường đã đủ số người quy định, may nhờ huấn luyện viên Kim Hee Tae của dội bóng Đại học Myongji nhận thấy tố chất của Park Ji Sung đã nhờ vả huấn luyện viên đội tennis vì bên đó vẫn còn chỗ trống, cậu mới vào được đại học. Hiddink đã phá vỡ “luật rừng” của đội tuyển quốc gia Hàn Quốc, cải tổ lại toàn đội dựa trên tiêu chí năng lực. Phép màu đưa đội tuyển Hàn Quốc vào vòng Tứ kết của FIFA World Cup bắt đầu từ sự thay đổi hệ thống này.

Và sự thay đổi trong gia đình cũng tương tự như vậy. Thay vì quy hết mọi vấn đề cho một thành viên, chúng ta cần thay đổi môi trường gia đình, cải thiện bản chất gia đình, như vậy gia đình của chúng ta mới có thể thay da đổi thịt. Và quan trọng nhất, để cải thiện bản chất, chúng ta phải thay đổi cách thức giao tiếp và quan hệ đã ăn sâu cắm rễ bấy lâu. Giống như kỳ tích lọt vào vòng Tư kết FIFA World Cup của đội tuyển Hàn Quốc - điều mà không ai nghĩ là có thể, những gia đình đang đối mặt với vấn đề có thể tạo ra sự thay đổi lớn khi thay đổi cách thức giao tiếp và quan hệ giống như ma thuật của Hiddink.

THỜI GIAN ĐỐI DIỆN VỚI SỰ THẬT

Lúc nghiên cứu chuyên sâu về tham vấn ở Đức, trong số đồng nghiệp của tôi có một bạn nữ sinh tên là Isabella rất nhã nhặn. Isabella là một cô gái tóc vàng xinh xắn với nụ cười ấm áp. Và cô ấy còn là một cô bạn rất tinh tế. Những khi định đi uống cà phê lúc nghỉ giải lao, không biết làm thế nào cô ấy lại biết được mà cầm theo bình giữ nhiệt đựng đầy cà phê đến và rót cho tôi một cốc. Isabella không chỉ thân thiện với mình tôi. Trong các đồng nghiệp có ai cô đơn hay lạc lõng, cô ấy lại tươi cười bước đến bên và lắng nghe câu chuyện của họ. Nhờ có Isabella mà bầu không khí chỗ chúng tôi luôn tươi vui.

Rõ ràng Isabella lúc nào cũng tươi cười rạng rỡ, nhưng thỉnh thoảng tôi cảm nhận được ở cô ấy một nỗi buồn khó tả. Trong giờ tham vấn tập thể của chúng tôi, tôi đã chia sẻ cảm nhận ấy của mình với Isabella. Nghe lời chia sẻ của tôi, Isabella lộ rõ vẻ bối rối trong phút chốc. Đắm chìm trong suy nghĩ trong chốc lát, Isabella thận trọng mở lời với tôi.

“Bố mình chưa từng kể với mình chuyện quá khứ dù chỉ một lần. Mọi người có biết gia huân của nhà mình là gì không? “Hãy cười, hãy hạnh phúc”.”

Bố Isabella là người hoạt bát, hay cười. Thế nhưng, Isabella cũng cảm nhận được nỗi buồn hằn sâu trên khuôn mặt bố. Isabella nhìn tôi rồi nói tiếp: “Thật ngạc nhiên khi sự xót xa mình cảm thấy ở bố lại hiện hũu trên người mình! Nhờ có Kwanghyun mà mình biết được điều quan trọng mà bản thân không thể nhận ra.”

Hầu hết tất cả mọi người đều gắng sức để duy trì sự cân bằng và ổn định trong gia đình. Không chỉ nỗ lực, mọi người còn nghĩ rằng cuộc sống của bản thân đang ổn định. Thế nhưng, nhiều trường hợp suy nghĩ này là một sự lầm tưởng. Có không ít mối quan hệ gia đình đằng sau sự bình yên là những bất an và căng thẳng đang được che giấu. Rõ ràng là có chuyện gì đó và mọi người cảm thấy căng thẳng, bất an vì điều đó, nhưng có một điều khiến họ không thể tự do thể hiện cảm xúc đang tồn tại trong gia đình, và tâm lý học gọi điều này là “bí mật gia đình (family secret)”.

Bí mật gia đình gọi dậy cảm giác tội lỗi và hổ thẹn

Serge Tisseron - nhà phân tâm học người Pháp, là học giả nổi tiêng thế giới về những thành tựu nghiên cứu liên quan đến bí mật gia đình. Serge Tisseron nói rằng: “Bí mật gia đình được truyền từ thế hộ này đến thế hệ khác, và bí mật được chuyển giao gây ra nhiều vấn đề ở thế hệ sau hơn thế hệ ban đầu.” Chúng ta hãy cùng tìm hiểu phân tích của Tisseron, xem bí mật gia đình được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác như thế nào.

Càng cố che giấu bí mật về những vấn đề hay sự kiện đau khổ, những bí mật ấy càng ảnh hưởng đến thế hệ tiếp theo, trái ngược với mục đích che giấu. Bí mật gia đình của thế hệ trước không được truyền lại như những gì vốn có cho thế hệ sau. Thế hệ đầu giữ bí mật về sự kiện đau khổ thương bị giằng xé trong tâm lý hai chiều, một nửa muốn giữ bí mật và một nửa muốn được tự do bằng cách thổ lộ bí mật. Trong vòng xoáy mâu thuẫn này, mặc dù người trong cuộc một mực phủ nhận sự tồn tại của bí mật, nhưng một phần bí mật vẫn vô tình bị tiết lộ. Vì phần vô tình bị tiết lộ ấy, thế hệ con cháu bắt đầu có linh cảm rằng có vấn đề gì đó. Thế nhưng, chúng không thể nào biết được toàn bộ nội dung vụ việc và cùng không có dũng khí để hỏi. Nói cách khác, với thế hệ đầu, bí mật ấy là “điều không thể diễn tả thành lời”, còn với thế hệ tiếp theo, bí mật ấy lại là “điều không thể gọi tên”. Sang đến thế hệ tiếp theo, nội dung của bí mật bị lãng quên, chỉ có sự tồn tại của bí mật ấy được biết đến và khơi dậy hàng loạt câu hỏi. Người trong cuộc muốn che giấu bí mật, nhưng vì họ che giấu mà bí mật ấy thổi bùng ngọn lửa bất an tương tự trong lòng con cháu. Đây là kết quả quan sát của Serge Tisseron.

Bí mật gia đình có mới quan hệ mật thiết với nỗi đau thời đại. Lịch sử cận đại của Hàn Quốc lên bổng xuống trầm đến mức không một quốc gia nào khác có thể bước lên bàn cân so sánh được. Lịch sử nhuộm màu mâu thuẫn, thù địch vì tư tưởng phản cộng và chia cách, chiến tranh Triều Tiên “huynh đệ tương tàn”, rồi những tháng ngày thuộc địa nhục nhã. Trong bối cảnh ấy, rất nhiều gia đình đã phải chôn chặt “bí mật gia đình” không thể nói ra. Khi tham vấn tâm lý gia đình, tôi gặp không ít gia đình khổ sở vì những bí mật gia đình như thế này.

Gia đình tồn tại bí mật gia đình không thể nào lành mạnh. Con cái thường lờ mờ đoán được gia đình có bí mật che giấu, nhưng bầu không khí trong nhà âm thầm ép buộc chúng phủ nhận hoặc vờ như không biết. Điều này không khác gì bị cưỡng chế phải làm tê liệt cảm xúc. Khi bị mắc bệnh hủi, cho dù bị cắt bỏ các ngón tay, chúng ta cũng không thấy đau vì các dây thần kinh đã chết và cảm giác đau đã bị tê liệt. Bí mật gia đình khơi dậy những cảm xúc tiêu cực như nghi ngờ, bất an, phẫn nộ, đau buồn, bất lực,... nhưng lại không được phép thể hiện những cảm xúc ấy, vậy nên, bọn trẻ rất dễ mắc bệnh hủi về mặt tình cảm. Dần dần cảm giác về cảm xúc của chúng bị tê liệt khi bị yêu câu phủ nhận những cảm xúc hoang mang và không thể nào chịu đựng được. Thế nhưng, bí mật gia đình vẫn ở đó, chỉ là chúng tồn tại trong gia đình dưới hình dáng của sự hổ thẹn và cảm giác tội lỗi.

Một đứa trẻ nhìn thấy bố ra ngoài uống rượu về, ngã gục ở hiên nhà rồi ngủ luôn ở dó, liền hỏi mẹ.

"Mẹ ơi, sao bố Lại ngủ ở đây?”

Người bố vốn dĩ là người nghiện rượu nặng, thế nhưng, người mẹ không thể nói thẳng như thế với con.

“Bố mệt mỏi với vất vả quá nên vậy đó con.”

Đứa trẻ lớn lên trong những câu chuyện như thế này học cách suy nghĩ và cảm nhận đúng như yêu cầu của bố mẹ. Hành vi bóp méo thực tế là sự ngược đãi ép buộc một cách khôn ngoan. Đứa trẻ bị ngược đãi theo cách như thế này rất dễ bất an, lo lắng trước mọi quyết định bản thân phải tự đưa ra khi trưởng thành. Vì thường xuyên phủ định suy nghĩ và cảm xúc nên chúng không chắc chắn về suy nghĩ của bản thân. Trong số những người sa vào tà giáo, mê tín dị đoan hay bị lừa khi đi ra xã hội, có rất nhiều người như thế này.

Vấn đề được tháo gỡ khi bí mật được thừa nhận

Một trong những bộ phim nổi tiếng về bí mật gia đình là Dolores Claiborne được chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết của Stephen King - bậc thầy về tiểu thuyết kinh dị. Tác phẩm này đã miêu tả xuất sắc mô típ xung đột trong gia đình và thường được sử dụng như giáo trình trong các tiết học tâm lý học của trường đại học hay viện cao học. Nội dung bộ phim vắn tắt như sau:

Nữ nhà báo Selena đang sống và làm việc ở thành phố thì nhận được tin báo mẹ cô - bà Dolores Claiborne là kẻ tình nghi trong một vụ giết người và đang bị điều tra. Selena quay về quê nhà - nơi cô đã rời đi vì cực kỳ căm ghét mười lăm năm trước. Thực tế, Selena tin là mẹ cô có tội. Vài năm trước khi cô rời nhà ra đi, bố cô qua đời vì tai nạn trượt chân đáng ngờ, và Selena đoán rằng tai nạn đó có liên quan đến mẹ cô. Vậy nên chỉ cần nghĩ đến mẹ và miền quê ấy, cô đã thấy rùng mình. Sau khi bỏ nhà lên thành phố, cô cắt đứt liên lạc với mẹ. Selena quay trở về quê và dõi theo quá trình điều tra vụ án giết người không phải vì muốn biện hộ cho mẹ mình mà vì tâm trạng phức tạp, không thể nào bàng quan trườc việc tội ác của mẹ được phơi bày. Nửa đầu bộ phim xây dựng khả năng sát hại chồng của mẹ Selena như một loại bí mật gia đình. Rõ ràng là có chuyện gì đó không hay đã xảy ra nhưng không một ai có thể biết được sự thật vì câu chuyện đó không được tiết lộ ra ngoài. Khi bí mật gia đình đè nặng lên vai các thành viên trong gia đình, tình cảm gia đình rạn nứt, một thành viên nào đó chán ngán với cảnh tượng ấy và tìm cách thoát ra, tâm lý này đã được khắc họa rõ nét ở Selena.

Thế nhưng, ở nửa sau của bộ phim, người xem đã được chứng kiến một cú lật ngược tuyệt vời. Stephen King - người đã bán được hơn 350 triệu cuốn tiểu thuyết trên khắp thế giới không có lý nào lại xây dựng một cốt truyện đơn giản như vậy.

Selena thất vọng khi chứng kiến bộ dạng không muốn chứng minh bản thân vô tội và không muốn kiếm tìm sự thấu hiểu từ con gái của mẹ, nên đã bỏ nhà ra đi lần nữa. Thế nhưng, nơi mạn thuyền con tàu rời quê, Selena bỗng nhớ lại một ký ức cô đã quên mất vì một số nguyên nhân, à không, phải nói là cô đã cố xóa nó khỏi đầu mình. Sự thật trong ký ức được khôi phục như thế này. Bố George của Selena là một kẻ nát rượu, ông thậm chí còn thèm muốn cả cơ thể đứa con gái bé nhỏ của mình. Tinh ý nhận ra đều này, Dolores Claiborne định cùng con gái bỏ nhà ra đi, nhưng đã thất bại vì sự ngăn cản của George, và bà Dolores Claiborne đã ngụy tạo vụ tai nạn, tách chồng khỏi con gái mãi mãi.

Bà chôn giấu tất cả những sự xấu xa vào trong lòng, không nói lời nào, để con gái ra đi, để nó có thể trưởng thành trong một môi trường mới. Khoảnh khắc nhận ra điều này, niềm tin của Selena - niềm tin rằng bố cô là một người tình cảm dù ông bất tài vô dụng, còn người mẹ cục cằn, lạnh lùng mới là người có vấn đề vỡ tan thành trăm mảnh. Đây là ký ức giả do cơ chế phòng vệ tâm lý - muốn thoát khỏi sang chấn của quấy rối tình dục bằng mọi giá tạo ra. Khoảnh khắc đối mặt với sự thật luôn luôn đau đớn và rùng mình.

Bộ phim Dolores Craven có cốt truyện phức tạp, đan xen hai bí mật gia đình. Đó là bí mật sát phu và bí mật loạn luân. Dù là bí mật nào, bí mật gia đình vẫn sẽ phá hủy các mối quan hệ và dẫn đến sự tan vỡ trong gia đình. Bộ phim đã khắc họa một cách chân thực quá trình Selena thoát khỏi bí mật gia đình bằng cách đối mặt với sự thật, vượt qua sang chấn tâm lý của bản thân và thấu hiểu tấm chân tình của mẹ. Giống như những gì bộ phim đã miêu tả, bí mật gia đình không thể giải quyết theo cách vòng vèo. Thừa nhận bí mật gia đình rất đau đớn nhưng chỉ khi đối mặt với sự thật, chúng ta mới tìm thấy đầu mối giải quyết vấn đề.

AI LÀ NGƯỜI NẮM QUYỀN LỰC?

Cậu bé Icarus trong thần thoại Hy Lạp bị nhốt trên một hòn đảo giữa biển và đã trốn thoát khỏi đó bằng đôi cánh bố cậu làm từ sáp ong, Thế nhưng Icarus cố bay về phía mặt trời, để rồi sáp trên đôi cánh tan chảy và cậu rơi xuống biển. Hình ảnh này cho thấy khát vọng quyền lực mãnh liệt không điểm dừng của con người. Rất nhiều người xung quanh chúng ta có tham vọng quyền lực. Và ngay cả trong cộng đồng giáo dục được đánh giá là những người không biết chuyện nhân tình thế thái và thiếu xã giao cũng như vậy. Tôi không biết giảng dạy là loại quyền lực gì, nhưng cuộc cạnh tranh vị trí chủ tịch trong các hội nhóm rất khốc liệt, chỉ là chúng ta không nhìn thấy.

Rõ ràng người đứng đầu một đoàn thể nào đó thường vất vả hơn hội viên rất nhiều. Quỹ thời gian vốn dĩ đã eo hẹp vì vừa chuẩn bị bài giảng rồi lại cả nghiên cứu, thế nhưng khi trở thành hội trưởng, chủ tịch,... còn phải phân chia quỹ thời gian eo hẹp ấy cho việc hội nhóm và bất cứ việc gì cũng phái đi tiên phong. Cực khổ là thế, nhưng tại sao vẫn có nhiều người nhất định phải giành được những vị trí ấy? Đó là vì khao khát được công nhận. Con người là loài sinh vật kỳ lạ, luôn muổn tìm kiếm cảm giác an toàn và thõa man về bản thân từ sự công nhận của người khác.

“Nếu như lúc còn nhỏ chúng ta cần tình yêu của cha mẹ để sinh tồn thì khi trưởng thành, chúng ta cần sự công nhận của những người xung quanh.”

Đây là sự thấu suốt sâu sắc của Eric Berne - nhà phân tâm học người Canada và là một trong những bậc thầy về tham vấn tâm lý hiện đại. Sự công nhận của người khác là năng lượng sinh tồn thiết yếu cho con người trong xã hội. Quay trở lại vấn đề tham vọng quyền lực mà nói, đó cũng là sự đấu tranh ác liệt để được mọi người công nhận.

Quyền lực đóng vai trò rất quan trọng trong cuộc sống của chúng ta. Theo giải thích của Alfred Adler - một trong những học trò của Freud và là nhà tâm lý học nghiên cứu về sự mặc cảm, tâm lý bồi thường, nhu cầu được công nhận trong cuốn Understanding Human Nature, tham vọng quyền lực là yếu tố quan trọng chi phối tinh thần con người. Khao khát được công nhận là một trong những bản tính của con người, vậy nên từ khi còn nhỏ, chúng ta thường làm những điều bố mẹ thích để được bố mẹ quan tâm, công nhận và đôi khi ngược lại là làm những chuyện bố mẹ không thích để lôi kéo sự chú ý.

Và theo phân tích của Alfred Adler, hành vi này cũng là một dạng tham vọng quyền lực.

Còn William Glasser - bác sĩ tâm thần người Mỹ đã trở thành nhà tham vấn ở tuổi hai mươi ba, có rất nhiều kinh nghiệm tham vấn và là người khỏi xưởng liệu pháp thực tế, cho rằng những người làm chủ gia đình thể hiện sự phẫn nộ và bạo lực là những người không có quyền lực ngoài phạm vi gia đình. Người chồng muốn thỏa mãn tham vọng quyền lực bằng cách chi phối vợ và các con, và điều mà mọi người trong gia đình có thể làm trong trường hợp này chỉ có thể là quy phục. Dẫu vậy, khi tham vọng quyền lực của người chồng không được thỏa mãn, vấn đề sẽ xuất hiện.

Quyền lực cũng đóng vai trò rất quan trọng trong quan hệ vợ chồng và gia đình. Quyền lực ở đây là gây ảnh hưởng tới đối phương. Chúng ta đang sử dụng quyền lực hằng ngày, hằng giờ trong cả mối quan hệ gia đình cực kỳ riêng tư. Quyết định cuộc hẹn, lựa chọn màu sơn tường, đưa ra các quy tắc trong nhà, đó là cách chúng ta thể hiện quyền lực. Sử dụng quyền lực trong gia đình không chỉ là trong những chuyện quan trọng. Quan hệ động lực của quyền lực trong gia đình còn được thể hiện ngay cả trong những vấn đề đòi thường nhỏ nhặt như cho con đi học trung tâm nào, mua áo gì,...

Nguyên nhân vợ chồng cãi nhau có rất nhiều nhưng căn nguyên chỉ có một

Khi bước vào cuộc sống hôn nhân, hai vợ chồng mỗi người chịu trách nhiệm về một lãnh địa riêng trong gia đình. Người chồng thường chịu trách nhiệm các hoạt động kinh tế, còn người vợ phụ trách việc nhà, chăm lo cho con cái. Nhìn bề ngoài, người chồng đóng vai trò quan trọng hơn và sở hữu nhiều quyền lực hơn, nhưng nếu đi sâu thì không hẳn là như vậy. Người vợ, phụ trách công việc nhà và chăm sóc con cái, là người quán xuyến tất cả mọi việc trong gia đình. Quyền hạn này là nguồn gốc hình thành quyền lực của người vợ trong gia đình. Không như những gì chúng ta nhìn thấy bên ngoài, chủ nhân thực sự của gia đình là người vợ.

Jirina Prekop - học giả tiêu biểu trong lĩnh vực tâm lý học nhi đồng người Đức và là người sáng lập “Liệu pháp ôm trẻ” -tạo sự kết nối thực sự giữa bố mẹ và con cái, đã nói rằng người bố có quan hệ tốt đẹp với con cái không đơn giản chỉ là một người bố giàu tình cảm, biết cách chơi đùa với con cái, mà còn phải là người có mối quan hệ tốt với vợ. Con cái nằm trong lãnh địa của mẹ. Nếu muốn mối quan hệ với con cái tốt đẹp, người bố cần có sự ủng hộ ngầm của mẹ. Những ông bố thấy cô đơn, thấy bản thân chỉ là công cụ kiếm tiến trong gia đình phải nhanh chóng cải thiện quan hệ với vợ. Vì để thân thiết với con cái hơn cần có sự cho phép của vợ.

Hai vợ chồng suốt ngày cãi nhau chuyện này chuyện kia nhưng thực tế động cơ ẩn giấu sau những trận cãi vả là xem ai là người quyền lực hơn. Một cặp vợ chồng tôi quen biết kết hôn đã được sáu năm, và trong sáu năm ấy, không có ngày nào là hai người không lời qua tiếng lại. Thế nhưng, khi hỏi hai người sao lại cãi nhau như thế, cả hai người đều chẳng ai nhớ là vì sao. “Mồi lần là mỗi chuyện khác nhau.” Đây là câu trả lời của họ. Nếu các bạn nghĩ hai vợ chồng cãi nhau hằng ngày vì những chuyện nhỏ nhặt, chẳng có lý do to tát gì thì các bạn đã nhầm. Nguyên nhân căn bản của những cuộc đấu khẩu là trò chơi quyền lực xem ai có quyền lực hơn trong gia đình. Trở ngại lớn nhất đe dọa cuộc sống hôn nhân hạnh phúc là trường hợp xấn xổ vào đối phương để thỏa mãn tham vọng quyền lực của bản thân. Trò chơi quyền lực là mối de dọa kinh khủng hơn tình trạng thiếu thốn tình cảm rất nhiều.

Nếu phân chia quan hệ vợ chồng dựa trên tiêu chuẩn là thứ bậc quyền lực, chúng ta có hai loại hình chính. Đầu tiên là “Quan hệ phụ thuộc”. Quan hệ phụ thuộc là mối quan hệ mà một trong hai vợ chồng là người đưa ra phán đoán, quyết định, và người còn lại đồng ý, thuận theo những quyết định ấy. Những cặp vợ chồng như thế này không tranh cãi chuyện quyền lực. Nói một cách chính xác hơn là họ không dám cãi nhau, với loại hình này, hai vợ chồng không tranh cãi công khai và tần suất lời qua tiếng lại rất ít. Thế nhưng, không phải vì họ yêu thương nhau nên mới không cãi nhau, và những yếu tố mâu thuẫn giữa hai vợ chồng cứ tích tụ ngày một. Dần dần, bên nắm quyền ngày càng thấy bị cô lập, còn bên “bị trị” sa lầy trong tâm thế nạn nhân, cảm thấy bị coi thường, chà đạp. Trong trường hợp này, người bị phụ thuộc không thể biểu lộ suy nghĩ của bản thân ra bên ngoài, nhưng lại thể hiện sự thù địch trong thụ động. Người bị phụ thuộc công kích đối phương một cách âm thầm và vô hình. Tiêu biểu là lôi keo con cái về phía mình và cô lập đối phương, hay một cách tiêu cục hơn là năm ì một chỗ, bảo rằng mệt mỏi không thể làm gì. Có thể nói đây là sự phục thù rụt rè với người bạn đời đã áp bức bản thân suốt thời gian thông qua đình công.

Loại hình thứ hai là “Quan hệ cân đối”. Khi hai vợ chồng có quyền lực ngang nhau, ai cũng sẽ muốn ra lệnh, chỉ trích, hay khuyên nhủ đối phương. Vậy nên, hai vợ chồng thường xuyên cãi vã, lời qua tiếng lại. Vì chuyện ai là “chiếu trên” không rõ ràng, nên hai người dễ xảy ra xung đột, tranh cãi để củng cố và khuếch trương sức mạnh của bản thân. Với loại hình này, đúng là hai vợ chồng cãi nhau như cơm bữa, nhưng họ duy trì được quan hệ vợ chồng cân bằng, thấu hiểu lẫn nhau dựa trên quan hệ bình đẳng. Vì không ai trong hai người có thể đơn phương tấn công với ý kiến của bản thân, nên ngay cả khi có lời qua tiếng lại, họ vẫn đưa ra quyết định sau khi thống nhất ý kiến. Nhìn bề ngoài, các cặp vợ chồng thuộc loại quan hệ cân đối suốt ngày cãi nhau, nhưng không có nghĩa là những cặp vợ chồng thuộc kiểu quan hệ phụ thuộc ít cãi vã hơn thì hạnh phúc và bình yên hơn.

Phức cảm Oedipus và trật tự trong gia đình

Jay Haley - nhà tư vấn tâm lý gia đình người Mỹ, đã xem xét vấn đề gia đình ở góc độ trò chơi quyền lực giữa hai vợ chồng và sáng tạo “mô hình liệu pháp chiến lược” dựa trên nền tảng này. Theo Jay Haley, khi cuộc tranh đấu quyền lực trong gia đình thái quá hay một bên không thể nào chịu đựng được việc cán cân quyền lực không cân, thứ tự cấp bậc trong gia đình sụp đổ và dẫn đến những vấn đề nghiêm trọng.

Kỳ nghỉ hè sắp đến và gia đình Cheol Su lên kế hoạch về việc sẽ đi đâu. Bố mẹ đưa ra ý kiến về địa điểm du lịch, mỗi người một ý. Bố thì muốn lên núi, vừa ngâm chân ở suối vừa tận hưởng những làn gió mát, còn mẹ lại thích đi biển, có đầy đủ tiện nghi nghỉ dưỡng, không ai nhường ai. Cuối cùng Cheol Su đã phải can thiệp.

“Bố à, năm ngoái nhà mình đi nghỉ ở núi Jirisan, xong gặp mưa rào, khổ ơi là khổ. Suýt chút nữa thì nhà mình bị cô lập trong mưa và lên thời sự còn gì. Năm nay, nhà mình đi biển có khách sạn dạng căn hộ đi.”

Cuộc tranh luận bất phân thắng bại đã nghiêng về phía mẹ Cheol Su với sự tham gia của Cheol Su. Bố Cheol Su không còn cách nào khác, đành phải thu ý kiến của bản thân về. Đây là chuyện rất nhỏ nhặt, rất đỗi bình thường, thường xuyên xảy ra ở bất kỳ gia đình nào, thế nhưng nếu nhìn nhận ở góc độ quyền lực, đó là thời điểm thứ tự cấp bậc trong gia đình có sự xáo trộn.

Bất kỳ gia đình nào cũng tồn tại một thứ tự cấp bậc tự phát. Giữa thế hệ con cái và bố mẹ, luôn có một thứ tự cấp bậc nhất định, và thứ tự cấp bậc ấy phụ thuộc vào thứ tự xuất hiện trong gia đình. Qua thời gian, số lượng thứ bậc nhiều lên, đứa nào sinh trước đứa ấy đứng trước.

Khi con cái nằm ở thứ bậc thấp hơn bố mẹ đóng vai trò người quyết định, thứ bậc trong gia đình bị xáo trộn, và trường hợp nhà Cheol Su là đây. Hay như khi mẹ gần gũi với con trai còn bố bị tách biẹt, con cái thay thế vai trò bạn đời của bố hoặc mẹ, thứ tự cấp bậc cũng bị rối loạn. Thông thường, trong phần lớn các gia đình, sự xáo trộn này chỉ là nhất thời, nhưng khi sự xáo trộn này được cơ cấu hoá, điều này có thể dẫn đến xung đột gia đình rất lớn.

“Phức cảm Oedipus” chúng ta thường hay nói đến cũng là một câu chuyện liên quan đến thứ tự cấp bậc trong gia đình. Oedipus mang số mạng giết cha từ khi còn nhỏ và cậu suýt bị giết chết vì lời tiên tri ấy, nhưng may thay cậu đã thoát chết trong gang tấc và trở thành một đứa trẻ bị bỏ rơi. Lớn lên, Oedipus phiêu bạt nay đây mai đó và lỡ giết chết một người, người đó chính là cha cậu. Oedipus kết hôn với hoàng hậu - đã mất chồng và là quả phụ. Ngay cả trong mơ, cậu cũng không nghĩ tới người phụ nữ ấy lại là mẹ mình. Thế nhưng không lâu sau dó, mọi sự thật được phơi bày. Hoàng hậu bỗng dưng vừa là vợ vừa là mẹ, nên bà đã tự sát vì quá sốc, còn Oedipus tự móc mắt mình rồi bỏ đi lang thang. Thần thoại về vua Ocdipus đầy bi kịch của Hy Lạp là một minh chứng cho quan điểm của người cổ đại về kết cục mà một người phá vỡ thứ tự cấp bậc phải đối mặt. Trong một tập thể của xã hội cổ đại, thứ hạng được phân cấp theo độ tuổi, và từ đó, thứ tự cấp bậc được hình thành. Thứ tự cấp bậc như thế này rất cần thiết cho sự sinh tồn của tập thể. Bất kỳ ai phá vỡ trật tự này đều bị coi là mối de dọa đến sự sinh tồn của cả tập thể.

Freud cho rằng những người có vấn đề về mặt tình cảm là một Oedipus khác tồn tại ở thời đại này. Và quy tắc về thứ bậc như thế này là điều kiện tiên quyết trong phức cảm Oedipus được Freud coi là nguồn gốc của mâu thuẫn bên trong mỗi người. Freud đưa ra hình ảnh con người mâu thuẫn và tuyệt vọng vì vấn đề thứ bậc. Và hạnh phúc gia đình phụ thuộc vào việc thành viên trong gia đình giải quyết và khôi phục thứ bậc như thế nào.

Có một gia đình nhìn từ bên ngoài rất bình thường. Người chồng chăm chỉ làm việc, gặt hái được nhiều thành công, còn người vợ rất tích cực tham gia các hoạt động. Nhìn đi nhìn lại, gia đình họ không hề có điều gì bất thường. Lý do họ tìm đến phòng tham vấn khiến tôi thảng thốt - con gái đầu của họ có ý định tự tử. Người chồng được người mẹ góa bụa một tay nuôi lớn. nên lúc nào người chồng cũng thấy canh cánh trong lòng chuyện cùa mẹ. Chuyện lấy vợ của anh cũng vậy. Mẹ bảo anh hãy thử gặp mặt vì đó là một cô gái hiền lành, và anh nghe theo sự khuyên nhủ, sắp đặt của mẹ. Hai vợ chồng cưới nhau cũng đã mười sáu năm, nhưng tất cả mọi vấn đề trong gia đình do chồng và mẹ chồng thảo luận, quyết định. Người đóng vai trò bạn đời của chồng không phải là vợ mà là mẹ, không hề có chỗ cho người vợ trong mối quan hệ giữa chồng và mẹ chồng. Sau khi tan làm trở về nhà, người đầu tiên đón chồng là mẹ chồng, chuẩn bị cơm sáng trước khi đi làm cho chồng cùng là mẹ chồng. Sự xáo trộn trong vai trò không chỉ dừng lại ở đây. Bám dính lấy con trai vẫn chưa khiến mẹ chồng hài lòng, bà còn vượt quyền, đóng vai trò người mẹ với cháu. Mẹ chồng không thuận mắt chuyện nuôi dạy con cái của con dâu và thương xuyên trách mắng này nọ. Thấy đứa cháu đầu -đang là học sinh tiểu học không nghe lời, mè nheo, bà chạy lại mắng té tát và vả cháu một cái đau điếng để cho con dâu lúc nào cũng chỉ biết dỗ dành thấy.

“Nuôi dạy bọn trẻ theo kiểu chiều chuộng thế này à!”

Mẹ chồng nghĩ bà phải cho con dâu thấy nên nuôi dạy con cái thế nào. Mọi chuyện cứ thế này, nhưng người chồng lúc nào cũng im lặng hoặc đứng về phe mẹ. Còn người vợ bất lực đã lựa chọn hoạt động tôn giáo như một sự giải thoát khỏi gia đình ngột ngạt. Thế nhưng, người khổ nhất trong tình huống này là bọn trẻ. Cứ đi học về là chúng lại phải nghe bà nội cằn nhằn. Bọn trẻ dần ghét bà nội, số lần chúng rời phòng giảm hẳn. Cứ đi học về là chúng chui vào phòng và không ra ngoài. Người bà nghĩ rằng bản thân đã cố gắng hết sức để nuôi dạy cháu, nhưng chúng chỉ đứng về phía mẹ và không công nhận mình. Bà bắt đầu cảm thấy thất vọng về bọn trẻ, thấy chúng quá vô lễ. Mâu thuẫn giữa cháu và bà cứ thế ngày càng trầm trọng.

“Bà nội, bà làm ơn đừng làm mẹ và chị em cháu khổ sở nữa.”

Đứa con gái đầu không thể chịu đựng được đã viết thư và định tự tử. May thay bé đã được cứu sống, nhưng cả gia đình thì vô cùng choáng váng.

Vấn đề của gia đình này bắt nguồn từ sự xáo trộn thứ tự cấp bậc trong gia đình. Rất nhiều mẹ chồng góa phụ, coi con trai như chồng, lệ thuộc vào chúng và không giải thoát cho chúng kể cả khi chúng đã lập gia đình. Tham vọng về quyền lực là vô hạn. Những hành động của mẹ chồng - không thỏa mãn với vị trí là vợ của con trai còn định thực hiện cả vai trò người mẹ với các cháu khiến nền tảng gia đình lung lay. Cuối cùng, tham vọng chi phối của bà nội đã làm thứ tự cấp bậc trong gia đình sụp đổ. Vai trò của bạn đời phải do hai vợ chồng đảm nhận, và ông bà phải ở vị trí của ông bà.

Chỉ cần một người phá hủy thứ tự cấp bậc, cả gia đình sẽ rơi vào hỗn loạn. Cách giải quyết những mâu thuẫn này là khôi phục thứ tự cấp bậc giữa các thế hệ. Chúng ta cần phải xây dựng ranh giới rõ ràng để thứ tự cấp bậc trong gia đình hoạt động. Với trường hợp gia đình kể trên, cách giải quyết là thiết lập ranh giới, xây dựng lại trật tự đã sụp đổ. Người chồng cần đứng về phía vợ con và ly khai với mẹ. Thế nhưng thói quen lâu ngày sẽ khiến việc tách người bà khỏi vị trí của người bà trở nên khó khăn. Vậy nên thay vì là người bà, người cần phải hành động là người chồng. Khi người chồng thay đổi thái độ, trật tự sẽ được thiết lập lại và bình yên sẽ quay trở lại với gia đình đang hỗn loạn.

LUÔN CÓ VẬT HY SINH TRONG GIA ĐÌNH CÓ VẤN ĐỀ

Hễ vợ chồng tôi cãi nhau là tin tức nhanh chóng truyền đến tai bố mẹ. Và người đưa tin hiện trường “trận chiến” một cách nhanh chóng và chính xác không khác gì phóng viên chuyên đưa tin tại khu vực xung đột không phải ai khác mà là cậu quý tử nhà tôi. Vợ chồng tôi mà có mâu thuẫn là cậu ấy gọi điện ngay cho ông nội tường thuật tình hình. Phản ứng sau đó của bố khiến tôi bất ngờ. Người bố gọi điện là vợ tôi, không phải tôi.

“Đứa con dâu hiền lành của tôi, thôi chịu khó chịu đựng nó. Con cũng biết tính cách nó vốn dĩ là vậy. Mệt mỏi lắm phải không?”

Mỗi khi hai vợ chồng tôi xảy ra chiến tranh lạnh, từ bố mẹ đến em gái tôi đều đứng về phe vợ tôi thay vì phe tôi. Em gái tôi thậm chí còn đổ thêm dầu vào lửa, nói thế này tại buổi tụ họp gia đình.

“Ôi trời, may có chị dâu hiền lành, gia đình mình mới hòa thuận. Em thực sự rất biết ơn chị. Một người như ông anh em, nếu không phải chị chắc không ai chăm sóc được.”

Theo câu chuyện của bố mẹ và em gái tôi, người luôn có vấn về là tôi, còn vợ tôi là một người con dâu hiền lành, nhẫn nhịn chịu đựng. Mỗi lần họp gia đình không khác gì đại hội phê bình, lôi ra lỗi lầm của tôi. Cả nhà tôi không ai màng đến giờ giấc, hừng hực khí thế chỉ trích lỗi này lỗi kia của tôi và khép lại đại hội bao giờ cũng là vợ tôi quá hiền lành, giỏi chịu đựng, nhẫn nhịn cái người mình đầy vấn đề mà sống. Sự tình là như vậy đó, nên nhà tôi hầu như không có chuyện xích mích mẹ chồng nàng dâu hay mâu thuẫn chị em chồng thường thấy.

Quen thì quen thật, nhưng đôi khi tôi vẫn tức sôi ruột vì tình huống như thế này. Tuy nhiên, tôi không đủ sức để kháng nghị lại cả nhà. Ngoài phạm vi gia đình, danh là giáo sư đại học, tôi cũng đào tạo được nhiều học trò, tham gia vào các hoạt động xã hội, và thỉnh thoảng cũng được khen ngợi, là người được tôn trọng. Thế mà, trong gia đình chúng tôi, kể cả trước khi tôi trở thành giáo sư hay hiện tại, tôi đã, đang và luôn bị xem là một người cá biệt. Không phải trong bỗng chốc mà tôi phải gánh chịu tội trạng này. Đây là khuôn mẫu hành vi đã có từ rất lâu trong gia đình chúng tôi, và tôi là một dạng “vật hy sinh của gia đình”,

cơ chế vật hy sinh trong gia đình, trẻ cá biệt và anh hùng

Kene Girard - giáo sư Đại học Stanford và là nhà nghiên cứu văn hóa trí tuệ hiện đại nổi tiếng người Pháp, đã phân tích các câu chuyện thần thoại, cổ tích, và rút ra kết luận rằng cách thức cơ bản nhất để giải quyết vấn đề con người phải đối mặt là “Cơ chế vật hy sinh”.

Khi một xã hội phát sinh bất an, bất mãn và mâu thuẫn, biện pháp ứng phó ít phải trả giá nhất và đạt được hiệu quả tức thì cao nhất là đổ trách nhiệm về vấn đề cho một người hay một nhóm người nào đó. Đây là cách thức tìm kiếm trật tự tạm thời, xoa dịu mâu thuẫn và xáo trộn của xã hội bằng cách thổi bùng sự căm ghét, phẫn nộ và thù địch với người bị quy trách nhiệm. Rene Girard đã phân tích về vấn đề săn phù thủy hay áp bức người Do Thái thường xuyên xuất hiện trong lịch sử châu Âu. Săn phù thủy hay áp bức người Do Thái là ví dụ điển hình cho cơ chế vật hy sinh để giải quyết nguy cơ và vấn đề mà xã hội phải đối mặt. Theo Rene Girard, cơ chế vật hy sinh hình thành ngay từ giai đoạn đầu của nhân loại, và là cách ứng phó cơ bản nhất của con người đối với các nguy cơ, vấn đề ở tất cả mọi nền văn hóa, mọi thời đại. Cơ chế vật hy sinh mà Rene Girard đã làm sáng tỏ không chỉ xuất hiện trong nhưng tập thể lớn như cộng đồng, làng xóm, hay quốc gia, mà tồn tại ngay cả trong đơn vị xã hội nhỏ nhất của loài người - gia đình.

Vật hy sinh của gia đình có nghĩa là dùng sự hy sinh của một người để duy trì sự bình yên và ổn định của cả gia đình. Nguyên nhân xuất hiện vật hy sinh chủ yếu là do xung đột vợ chồng. Vật hy sinh ra đời như một biện pháp tránh né mâu thuần gia đình vợ chồng.

John Bradshaw - nhà tư vấn tâm lý gia đình nổi tiếng thế giới đang thực hiện chương trình tham vấn tâm lý gia đình mang tên của mình được phát sóng trên dài PBS, đã liệt kê hình ảnh những đứa con đóng vai trò vật hy sinh trong gia đình như sau: Bố mẹ của bố mẹ, mẹ, bạn của bố, thần tượng của mẹ, thần tượng của bố, anh hùng, đứa trẻ hoàn hảo, thánh thần, đứa trẻ đem dũng khí đến cho bố, đứa trẻ đem dũng khí đến cho mẹ, lưu manh, cục cưng, vận động viên thể thao, người theo chủ nghĩa hòa bình trong gia đình, tài tử trong nhà, kẻ thất bại, người tử vì đạo, bạn đời của mẹ, bạn đời của bố, chú hề, đứa trẻ cá biệt,... Tiêu biểu nhất trong những vai trò đa dạng này chính là nhân vật “đứa trẻ cá biệt” và “anh hùng”.

Đứa trẻ đóng vai trò “đứa trẻ cá biệt” bị chỉ trích oan ức là nguồn cơn của các vấn đề trong gia đình. Chỉ cần bị chỉ định là đứa trẻ cá biệt một lần, đứa trẻ trở nên cực kỳ nhạy cảm với bất an và căng thẳng diền ra trong gia đình, và phản ứng lại bằng cách thực hiện những hành động bị lên án để thu hút sự quan tâm của các thành viên trong gia đình. Nghe có vẻ ngược đời nhưng những đứa trẻ cá biệt đóng vai trò rất quan trọng trong việc tạo sự gắn kết trong gia đình, đem mọi sự tức giận, đau khổ của các thành viên khác chuyển lên bản thân bằng những hành vi lệch lạc. Nhờ có vật hy sinh, gia đình tạm thời duy trì được sự ổn định và bình yên, nhưng những đứa con là vật hy sinh của gia đình không thể nào tránh được cảm giác tội lỗi, tự ti và bất an cao độ.

Không phải mọi đứa trẻ đều bị gán trách nhiệm của một vật hy sinh, và có nhiều đứa trẻ được “lựa chọn” để trở thành vật hy sinh. Vậy nên, những đứa trẻ không phải trở thành vật hy sinh có thể tận hưởng trọn vẹn tuổi thơ trong hòa bình. Vậy thì tại sao chỉ trẻ con mới bị bố mẹ giao trách nhiệm đặc biệt? Vì bố mẹ chỉ cần một người đảm nhận vai trò này là đủ. Những đứa trẻ là vật hy sinh đều có một điểm chung, đó là cực kỳ nhạy cảm và nhút nhát. Nhiều trường hợp trẻ nhạy cảm đến mức độ có thể đoán được trạng thái đau khổ của bố mẹ, cảm thấy tội lỗi quá mức, nhút nhát đến độ thấy sợ bị bỏ rơi, và khát khao sự hòa thuận.

Helm Stierlin, giáo sư Đại học Heidelberg, Đức và là người đi tiên phong trong vấn đề trị liệu gia đình, đã giải thích làm thế nào có thể lựa chọn vật hy sinh thực hiện được vai trò “anh hùng” trong gia đình thông qua khái niệm “ủy nhiệm” (delegation). Sự ủy nhiệm có nghĩa là thay ai đó làm việc gì. Nói một cách khác, con cái là đối tượng thay bố mẹ thực thi vai trò thỏa mãn mong muốn từ bấy lâu của bố mẹ.

Thông thường, trong mối quan hệ bố mẹ - con cái, bố mẹ là người chăm sóc con cái, còn con cái được bố mẹ tin tưởng và thương yêu. Con cái không thể chăm sóc cho bố mẹ như cách bố mẹ đã làm với mình, nhưng chúng thường cố gắng trả ơn bằng cách thể hiện lòng trung thanh với bố mẹ, đây là cảm xúc rất phổ biến. Theo Stierlin, nhiều trường hợp bố mẹ lợi dụng lòng trung thành của con cái để thỏa mãn nhu cầu của bản thân. Ví dụ như bố mẹ thường kỳ vọng con cái học hành chăm chỉ, đạt kết quả tốt. Vì là điều bố mẹ mong muốn, nên con cái kìm nén khao khát của bản thân, đáp ứng mọi kỳ vọng của bố mẹ, và dành tất cả thời gian cho chuyện học hành.

Một bà mẹ dồn hết tâm huyết vào chuyện giáo dục con cái đã nói với con trai như thế này: “Thật tốt nếu con học hành chăm chỉ và có thể vào Đại học Seoul. Mẹ sẽ được đến Đại học Seoul phải không?”

Thực tế ai mới là người muốn vào học ở Đại học Seoul? Có phải là người mẹ muốn đến thăm Đại học Seoul không? Đương nhiên vì nghĩ cho con trai, người mẹ mơi nói như vậy, nhưng về bản chất, đó là tham vọng của người mẹ. Vật hy sinh đóng vai trò “anh hùng” được ủy quyền hiện thực hóa ước mơ bố mẹ chưa thể đạt được. Ví dụ như trong trường hợp này, con cái phải trở thành bác sĩ, thẩm phán, giáo sư, cha cố, ngôi sao thể thao,... để hoàn thành ước mơ dang dở của bố mẹ. Con cái đảm nhận những nhiệm vụ phải hoàn thành giống như các phái đoàn được phái cử đi đâu đó vì một sứ mệnh nào đó.

“Cuộc đời con tan nát chỉ vì bố”

Jin Hyuk ngồi đối diện tôi ở phòng tham vấn. Trong lòng cậu là sự phẫn nộ sâu sắc với bố. Giờ cậu đã hơn ba mươi tuổi, nhưng suốt ba mươi năm qua, cậu không thể sống cuộc đời mà mình muốn. Bố Jin Hyuk lập nghiệp từ hai bàn tay trắng. Gia cảnh nghèo khó, không được học hành tới nơi tới chốn, nhưng ông đã phát huy khả năng kinh doanh xuất sắc và rất thành công. Bố Jin Hyuk thành công theo cách riêng của mình nhưng lại gặp trắc trở với chuyện học hành. Ông có một ước mơ là đỗ kỳ thi công chức hành chính, thế nhưng vì hoàn cảnh gia đình, ông không làm được điều đó. Rồi mọi người xung quanh ai ai cũng bảo nếu ông học hành tới nơi tới chốn, thi công chức thì chắc chắn là đỗ rồi. Người bố đã đem ước mơ không thể thành hiện thực của bản thân chuyển sang cho người con. Khi vợ mang thai đứa con trai thứ ba là Jin Hyuk, ông đã có thai mộng nhận được vương miện từ con trai. Vậy là ông coi đứa con trai thứ ba là người hoàn thành được ước mơ dang dở của bản thân. Ngay từ lúc Jin Hyuk cất tiếng khóc chào đời, ông đã nuôi dưỡng cậu như một người chuẩn bị thi kỳ thi công chức hành chính. Cậu được đối xử tốt, được ưu tiên hơn các anh chị em khác, và lớn lên trong vị thế là một người cao quý sẽ thi đỗ kỳ thi công chức hành chính. Thế nhưng, tất cả những điều này không phải điều cậu mong muốn hay quyết tâm của cậu. Jin Hyuk chuẩn bị cho kỳ thi vì bố nhưng thiếu đông lực nên lần nào cũng trượt. Mệt mỏi, chán nản vì kỳ thi công chức, bất chấp sự phản đối của bố, cậu xin đi làm ở công ty, nhưng bố cậu lúc nào cũng quát nạt cậu hãy nghỉ việc ở công ty và thi công chức.

Nỗi oán giận bố cướp đi cuộc sống của bản thân, cảm giác tội lỗi và giày vò bản thân vì không thực hiện được ước mơ của bố, nhưng cảm xúc ấy khiến Jin Hyuk đau khổ chồng chất đau khổ.

Theo Helm Stierlin, những đứa con một lần được uỷ quyền giải quyết những vấn đề của bố mẹ không thể thoát khỏi sứ mệnh đã được giao cho bản thân. Ông gọi vấn đề này là “Tội đào tẩu”. Khi con cái không thể hoàn thành sứ mệnh bố mẹ giao phó, họ sẽ bị ám ảnh bởi cảm giác tội lỗi cả đời. Giữa bố mẹ và vật hy sinh như thế này luôn tồn tại quan hệ bóc lột. Con cái bị cướp hết mọi khả năng tự lựa chọn, sống cuộc sống của bản thân, và bị bóc lột. Đứa trẻ bị bóc lột bởi cha mẹ trưởng thành trong trạng thái thiếu hụt không thể đáp ứng nhu cầu của bản thân một cách đúng nghĩa. Mọi thành tựu là vì bố mẹ, không phải vì bản thân. Vật hy sinh không biết có thể trở thành “người hùng” trong lòng bố mẹ hay không, nhưng không được sống cuộc sống của mình nên sau khi đạt được mục tiêu, họ rơi vào trạng thái không biết cuộc sống của mình là gì, không thể nắm bắt, không biết làm thế nào để chạm đến cuộc sống của mình.

Thông qua phân tích các câu chuyện thần thoại và cổ tích, nhà nghiên cứu văn hóa Rene Girard đã cho thấy rõ sự thật rằng cách thức cơ bản nhất để giải quyết vấn đề con người phải đối mặt là “cơ chế vật hy sinh”.

Cơ chế này xuất hiện ngay cả trong gia đình - đơn vị xã hội nhỏ nhất của loài người

Vật hy sinh của một gia đình có nghĩa là dừng sự hy sinh của một người để đổi lấy bình yên và ổn định cho cả gia đình.

Nguyên nhân xuất hiện của vật hy sinh trong gia đình là xung đột vợ chồng.

Vật hy sinh là một phương tiện để tránh né mâu thuẫn vợ chồng.

Yeon Hwa, sống cuộc sống của một vật hy sinh, đã lo lắng không biết gia đình mình có bị xáo trộn hay không khi bản thân không thể hoàn thành vai trò đó.

Làm thế nào để Yeon Hwa thoát khỏi sự ràng buộc với vai trò đó và sống cuộc sống tự do?

Vật hy sinh chỉ là kế hoãn binh

Kim Yeon Hwa được mọi người đánh giá là một giáo viên tâm huyết. Mỗi lần cô tìm đến phòng tham vấn, tôi lại nghĩ ngay đến biểu hiện “người dịu trên lưng nỗi buồn của tôi”. Với Yeon Hwa thì không phải bạn bè mà là gia đình, lúc nào cô cũng một mình cõng cả gánh nặng của gia đình trên lưng. Yeon Hwa sinh ra trong gia đình có bốn anh chị em, vai trò của cô trong gia đình không chỉ là con gái cả. Bố cô là một người nghiện rượu, nghiện cờ bạc, hết lòng vì bạn bè, không lúc nào ở nhà và chẳng hỗ trợ được gì về tài chính cho gia đình. Và Yeon Hwa đã phải thay người mẹ bệnh tật vì lo lắng, chăm sóc cho một người chồng như vậy gánh vác cả gia đình, dù cô không phải là chủ gia đình. Chăm sóc người mẹ ốm yếu rồi chăm lo cho những đứa em thơ, mọi trách nhiệm dồn hết lên vai của Yeon Hwa. Sự hy sinh vì gia đình của cô vẫn không dừng lại kể cả sau khi cô rời trường đại học, trở thành giáo viên và kết hôn. Các em của Yeon Hwa không ai có một công việc tử tế, thu nhập không ổn định. Yeon Hwa phải cáng đáng chi phí điều trị cho bố mẹ đang càng già càng ốm yếu, suốt ngày ra ra vào vào viện. Vậy nên, dù đã ở giữa độ tuổi ba mươi đẹp đẽ nhưng cô chưa từng mua cho mình một chiếc áo hàng hiệu để mặc. Dò xét nét mặt của chồng rồi tất tả ngược xuôi mỗi khi nhà mẹ đẻ có chuyện, cuộc sống sau hôn nhân của cô cứ như vậy. Với mọi người trong gia đình, Yeon Hwa đương nhiên là anh hùng, là nữ siêu nhân. Cô là người con trưởng đáng tin cậy, có công việc ổn dịnh duy nhất trong bốn anh chị em và lúc nào cùng hết lòng săn sóc cho gia đình.

“Mấy ngày trước bố gọi điện cho tôi. Nghe bố nói “Bây giờ con cũng cần phải nghỉ ngơi đi”, tôi không biết mình đã khóc nhiều như thế nào.”

Tôi rất đồng cảm với tâm trạng của Yeon Hwa - người đang gánh trên vai cả một bầu trời nỗi buồn. Tôi nói với cô ấy trong tâm trạng lo lắng: “Bây giờ cô dừng chỉ biết lo lắng cho gia đình mình nữa, hãy thư giãn đi.”

“Nhưng mà, bác sĩ ạ. Tôi không thể dừng lại được. Tôi cứ thấy bất an, lo lắng nhà mẹ đẻ sẽ suy sụp nếu không có tôi.”

Cho đến giờ, Yeon Hwa đã sống cuộc sống của vật hy sinh, nên cô không thể nào thoát khỏi thói quen bấy lâu dù các em đều đã trưởng thành. Làm thế nào Yeon Hwa mới có thể thoát khỏi vai trò vật hy sinh và sống một cuộc sống tự do?

Trước tiên, Yeon Hwa cần dũng cảm gạt bỏ sự bất an và trách nhiệm đang đè nặng trên vai xuống. Thông thường, những người đảm nhận vai trò vật hy sinh hay lo lắng “Nếu không có mình, chắc gia đình sẽ bị xáo trộn mất.” Thế nhưng thực tế là vật hy sinh không thể giải quyết triệt để vấn đề của gia đình. Có chăng vật hy sinh chỉ có thể chống đỡ một cách khó khăn để vấn đề không lộ ra bên ngoài hoặc tạm thời được che dậy. Và có lẽ bố cô đã có thể nhanh chóng trở lại vai trò người chủ gia đình nếu Yeon Hwa ngừng đóng vai trò vật hy sinh của gia đình. Hơn nữa, biết đâu các em của cô - đã là người trưởng thành sẽ nỗ lực hơn để có thể tự lực cánh sinh và không dựa dẫm vào người chị gái là cô.

Chúng ta không thể nào tạo dựng được nhưng mối quan hệ tốt đẹp nếu gánh trên vai nỗi buồn của nhau như cái cách người da đỏ đối xử với bạn bè. Thế nhưng, vì lo lắng, chúng ta cố hết sức để thực hiện vai trò được ủy quyền, nhưng dù cố đến mấy, con cái vẫn là con cái, con cái không thể trở thành bố mẹ. Chúng ta nên đặt bớt những vai trò tự mình giao cho chính mình trong mối quan hệ trong gia đình xuống. Khi mỗi người trong gia đình nhận thức đúng vai trò của bản thân, gia đình sẽ bắt đầu có sự thay đổi tích cực.

QUÁI VẬT MANG TÊN BÓC LỘT GIA ĐÌNH

Mẹ cô rất nghiêm khắc và lạnh lùng với con gái. Ngay cả khi trời bất chợt đổ mưa như trút nước, mẹ cũng không bao giờ mang ô đến trường đón cô. Các bà mẹ khác đứng đợi ở cổng trường rồi vội vã che ô cho đứa con vừa tan học, còn mẹ cô không thấy bóng dáng đâu. Có khi mẹ bận việc đi đâu đó. Thế nhưng, sau khi dội mưa về nhà, mẹ đang ngồi đợi cô với vẻ mặt thản nhiên như không có chuyện gì. Sau này lớn lên, một ngày nọ, cô hỏi mẹ chuyện lúc còn đi học. Tại sao mẹ lại không mang ô đến đón con như những người mẹ khác.

“Mẹ muốn nuôi dạy con mạnh mẽ.”

Người mẹ trả lời nhẹ bẫng. Còn cô không thể hiểu được. Không phải mình được nhặt về nuôi chứ? Có phải vì mình là con gái, không phải con trai nên mới bị đối xử lạnh nhạt như thế? Đó là lý do trái tim cô những ngày thơ bé luôn trống vắng...

Giáo viên chủ nhiệm năm nhất một trường tiểu học thấy lo lắng cho một em học sinh luôn ngủ gà ngủ gật mỗi khi đến trường. Giáo viên hỏi em buổi tối em làm gì mà đến trường lại ngủ gật thế kia, câu trả lời của em học sinh khiến giáo viên giật mình: Đêm nào, em cũng leo lên ngọn núi cạnh nhà, tập thể dục rồi về. Trong thời tiết những ngày đầu xuân vẫn se se lạnh, em còn cởi trần chạy lên núi. Giáo viên tò mò không biết em đã xem thể loại phim võ thuật gì mà lại nói như thế. Sau một thời gian, thái độ học tập của em vẫn không thay đổi, và giáo viên đã phải yêu cầu gặp mặt phụ huynh. Giáo viên truyền đạt lại y nguyên lời của em với vị phụ huynh đang ở phòng giáo vụ, và xác nhận xem có đúng là như thế không. Người bố trả lời với vẻ mặt nghiêm túc và giọng điệu tự tin. “Tôi nuôi dạy thằng con trai tôi theo kiểu phái mạnh.” Người bố còn nói thêm, “Tôi còn bắt nó cởi trần chạy lên núi mỗi đêm rồi về mới được ngủ.” Giáo viên bối rối không biết phải nói gì khi người bố hỏi ngược lại rằng có gì không đúng sao.

Hai ví dụ kể trên có lẽ khiến tất cả chúng ta ngỡ ngàng. Hầu hết những vết thương lòng sinh ra từ gia đình đều xuất phát từ ý đồ và động cơ tốt. Mục đích không phải là khiến mọi người trong gia đình đau đớn, khổ sở. Tuy nhiên, không biết động cơ có xấu hay không, nhưng ở mặt phương pháp, chúng ta có thể thấy có rất nhiều vấn đề.

Theo John Bowlby - người đi tiên phong trong thuyết gắn bó, nhưng đứa trẻ thời thơ ấu đau khổ vì thiếu thốn tình thương của bố mẹ thường có khuynh hướng tái diễn tình huống tương tự - tình huống khiến bản thân cảm thấy thiếu thốn tình thương khi trở thành bố mẹ. Và chúng còn muốn giải tỏa nhu cầu đã bị đè nén vì bố mẹ khi còn nhỏ và tâm lý bù đắp thông qua bạn đời và con cái của mình. Nói cách khác, những đứa trẻ bị tổn thương sau khi lớn lên thường lặp lại những tổn thương ấy với các thành viên trong gia đình.

Người khiến gia đình mệt mỏi

“Bóc lột” vốn là thuật ngữ xã hội học. Và trong chủ nghĩa Mác, “bóc lột” có nghĩa là giai cấp sở hữu tư liệu sản xuất lấy sản phẩm của giai cấp lao động mà không chi trả chi phí phù hợp, hay có thể nói bóc lột phát sinh trong quan hệ giai cấp. Thế nhưng, hiện tượng bóc lột xuất hiện trong cuộc sống không chỉ là giữa các giai cấp mà còn cả trong gia đình. Bố mẹ - những người chiếm vị trí ưu thế hơn trong gia đình lợi dụng con cái để giải quyết những tổn thương thuở nhỏ của bản thân, hành vi này cũng được gọi là bóc lột. Boszormenyi Nagy đặt tên cho loại quyền lực mà những đứa trẻ bị bố mẹ lợi dụng như thế này sử dụng để trả lại những gì bản thân đã phải chịu là “quyền phá hoại (destructive entitlement)”.

Như câu “không cam lòng” chúng ta thường hay nói, nhiều người có xu hướng sử dụng quyền lực với người yếu thế hơn ở mức độ tương đương hay thậm chí là hơn mức bản thân đã phải chịu. Vậy nên, không có gì là lạ khi người con dâu ba năm sống như kẻ điếc, người mù, người câm với mẹ chồng khắt khe lúc có con dâu, trở thành người mẹ chồng hà khắc không khác gì mẹ chồng cô ấy. Hay như những quân nhân đã từng khổ sở lúc còn ở cấp thấp biến thành một cấp trên thường xuyên bạo hành, dùng hình phạt với các binh nhì sau khi được thăng cấp. “Sử dụng quyền phá hoại” còn là một phần của vấn nạn những nhiễu quân nhân cấp thấp, bạo hành, bạo lực mãn tính trong quân dội. Khi những đứa trẻ lớn lên và muốn trả lại những tổn thương đã phải chịu đựng trong quá khứ, thế hệ con cháu mới lại bị bóc lột và bị lợi dụng. Cứ như vậy, vấn đề gia đình liên tục tiếp diễn, chuyển giao xuyên thế hệ.

Hành vi phá hoại như thế này trong mối quan hệ với gia đình mà không phải ai xa lạ để lại nỗi đau âm ỉ trong lòng người bị hại, bởi đến cả gia đình - những người chúng ta dựa dẫm và tin tưởng nhất trên thế gian này - cũng không thể tin được. Nhưng người sử dụng quyền phá hoại luôn khiến gia đình họ khổ sở không mục đích. Họ làm mọi người trong gia đình mệt mỏi, bó buộc gia đình bằng những quy định vô lý, nghiêm khắc. Vì những hành vi phi lý như vậy, họ khiến một gia đình vốn dĩ có thể sống hạnh phúc, an yên phải đau khổ, khiến tài nguyên gia đình bị lãng phí.

Một sinh viên đại học đến nhờ tôi tham vấn có mâu thuẫn sâu sắc với bố. Theo lời em ấy, ngày bố mua đồ ăn vặt là ngày vô cùng khổ sở. Bình thường nếu được bố mua đồ ăn vặt, cả nhà ai ai cùng vui, nhưng gia đình em ấy thì khác. Bố em ấy có một nguyên tắc là không được phép để thừa lại đồ ăn mua về. Để thừa đồ ăn là tội ác, nên mọi người ai cũng bị ép phải ăn. Bố em lớn lên trong một gia đình nghèo khó, nên lúc còn nhỏ đồ ăn vặt là một thứ đồ xa xỉ. Và đương nhiên khi ấy, đồ ăn là của quý của hiếm, rất quý giá. Nhưng rồi thời thế đã đổi thay. Đối với thế hệ lớn lên trong sung túc, không biết đến đói khát là gì, đồ ăn vặt đơn giản chỉ là đồ ăn vặt, no rồi thì để thừa lại. Tuy nhiên, bố em ấy không thể nào chấp nhận được chuyện mọi người trong gia đình để thừa dồ ăn. Sự ép buộc của bố khiến mọi người khổ sở.

Vòng luẩn quẩn muốn giải quyết tổn thương quá khứ trong vô thức

Nỗ lực giải quyết tổn thương quá khứ băng cách lợi dụng đối tượng vô tội khiến các thành viên trong gia đình chịu tổn thương sâu sắc. Quyền phá hoại không được thực thi ở cấp độ cá nhân mà phụ thuộc, thay đổi tùy theo sức mạnh và tổ chức gia đình. Mọi người thi hành quyền phá hoại thông qua quy tắc, bí mật và thứ tự cấp bậc trong gia đình, khiến đối phương không thể tiết lộ hay đưa ra ý kiến phản đối và phải thuận theo. Trong những gia đình như thế này, quan hệ chỉ là hư không, nên tất cả mọi người đều bị tổn thương sâu sắc bên trong và với họ, gia đình chỉ là một lớp vỏ rỗng.

Trong số những người tôi biết, có một người phụ lực làm việc ở một công ty bảo hiểm mỗi ngày dù chồng sở hữu khối tài sản hơn mười tỷ won, bao gồm cả các tòa nhà. Mọi người xưng quanh ai ai cũng nói cô, nào là lòng tham tiền tài không đáy, nào là còn muốn giàu có đến mức nào mà lăn ra làm việc như thế. Thế nhưng, cô ấy chưa từng được nhận một xu tiền sinh hoạt nào từ chồng sau khi kết hôn.

Chồng cô ấy lớn lên trong một gia đình nghèo khó và đã phải trải qua nỗi đau bố mẹ ly hôn vì chuyện tiền bạc. Nghĩ rằng tất cả mọi nỗi đau đều do tiền, nên chồng cô lao vào làm việc để kiếm tiền như con thiêu thân. Từ lúc còn trẻ, chồng cô chỉ chuyên tâm vào làm việc. May mắn là chồng cô có tài kinh doanh nên sớm kiếm được rất nhiều tiền. Thế nhưng, số tiền chồng cô kiếm được không phải là vì gia đình, mà đó chỉ là cách phục thù quá khứ đã bị bố mẹ bỏ rơi và sống trong cô đơn. Chồng cô hà tiện đến mức ngay cả khi con gái lớn đi lấy chồng, đừng nói đến của hồi môn, đồ đạc con gái mang đi cũng chỉ có hai vali quần áo. Xót xa thay, cả gia đình ai cũng sống trong sự chờ đợi ngày chồng cô “về chầu trời” vì ai nấy đều mệt mỏi vì sự hà tiện của chồng cô.

Tận sâu đáy lòng của những đứa trẻ phải chịu đau khổ vì quyền phá hoại thái quá của bố mẹ khi còn nhỏ là sự căm phẫn, uất ức, hổ thẹn, tức giận và cả cảm giác tội lỗi. Chúng cảm thấy bản thân bị bóc lột quá đáng quyền được thương yêu, quyền được tôn trọng và có xu hướng sử dụng quyền phá hoại theo cách thức tương tự với những gì đã xảy ra với bản thân với người vô tội, hay nói cách khác là bạn đời hoặc con cái của họ. Quyền phá hoại này truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và khiến sự bất hạnh gia đình cứ thế tiếp tục chuyển giao xuyên thế hệ.

Bố mẹ, người khiến chúng ta tổn thương, không phải là quái vật. Giống như hầu hết các trường hợp, họ chỉ là những con người bình thường sống những năm tháng khó nhọc và phải chịu tổn thương trong các mối quan hệ gia đình phi lý. Khi không thể hiểu được tính lặp lại này, chúng ta không thể nào thoát khỏi vòng luẩn quẩn lặp lại tổn thương. Con người rất dễ rơi vào vòng luẩn quẩn mà không hề hay biết. Họ không hề ý thức được bản thân đang thực hiện quyền phá hoại phải chịu từ bố mẹ với thế hệ con cháu. Vì những hành động ấy xảy ra trong vô thức, nên đến khi nhận ra vấn đề, họ đã rơi vào vòng xoáy bất hạnh. Để phá vỡ vòng luẩn quẩn này, chúng ta cần sự quyết đoán hay trí tuệ của vua Alexander - người đã cắt đứt nút thắt Gordian bằng một nhát gươm.

Người mẹ không được công nhận và yêu thương khi còn nhỏ nhớ đến tổn thương của quá khứ trong vô thức khi nhìn những đứa con của mình. Trong trường hợp này, có hai khả năng xảy ra khi người mẹ không thể gỡ được nút thắt: Người mẹ không thể trao đi yêu thương và sự công nhận cho con mình giống như những gì bản thân đã trải qua khi còn nhỏ, hoặc ngược lại, trở thành một người mẹ hy sinh quá mức vì con cái để được bù đắp tổn thương. Lặp lại tổn thương với Con cái dường nhiên là vấn đề, nhưng đùm bọc chúng quá mức cũng không phải là một hành động đúng đắn. Vì hành động này bắt nguồn từ tâm lý muốn được bù đắp yêu thương và sự công nhận không nhận được trong quá khứ. Đồng thời, tâm lý này còn tạo gánh nặng cho con cái.

Tình yêu bố mẹ dành cho con cái phải là tình yêu không mong được đáp trả, phải là tình yêu không kỳ vọng. Bố mẹ không nên nghĩ con cái là “tiền vốn theo bất kỳ cách nào. Bố mẹ thương yêu con cái vô điều kiện, và rồi khi những đứa con trở thành bố mẹ, chúng lại yêu thương con cái mình như vậy, sự săn sóc và sẻ chia được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác như là nguyên lý cơ bản khiến cuộc sống có sự liền mạch.

NGƯỜI CHỒNG NGOẠI TÌNH

Mới vài hôm trước, thời tiết còn oi bức, vậy mà không biết từ khi nào gió thu lành lạnh đã ùa về. Nhìn từ phòng thí nghiêm, cây cối trong vườn trường cũng bắt đầu lốm đốm đổi màu. Cái tròi này rất hợp với câu “Gió đong đưa, lá bay bay và tiếng nước pha trà réo rắt”. Hơn nữa, thời điểm này cũng là lúc tâm hồn của những chàng trai thường ngày trông chân phương khẽ dao động.

Các nhà tâm lý học hay tham vấn tâm lý gia đình đưa ra rất nhiều lời khuyên hay nhiệt tình phân tích, quan sát để tìm lại cân bằng cho những gia đình có vấn đề, nhưng không phải nhà tâm lý học hay nhà tham vấn tầm lý gia đình nào cùng có cuộc sống gia đình cân bằng. Trong các học giả phân tâm học nổi tiếng, có rất nhiều người ly hôn hay có cuộc sống hôn nhân đau khổ vì ngoại tình. Thế nhưng, Freud duy trì nhất quán năng lực kiểm soát và quản lý bản thân tuyệt đối trong hôn nhân. Ông không bao giờ liếc mắt đưa tình, cả một đời trong mắt chỉ có vợ. Tuy nhiên, đến cả Freud cũng khó chia sẻ với vợ chuyện công việc, học hành của bản thân. Có một giai thoại nổi tiếng là sau khi Freud qua đời, vợ ông nhận được yêu cầu chia sẻ về công trình phân tâm học của Freud từ một ký giả, và bà đã hỏi lại rằng “Phân tâm học không phải là một hình thái của văn học khiêu dâm hay sao?”. Khi Vợ không thể hiểu công việc hoặc học vấn của chồng, cuộc trò chuyện giữa hai vợ chồng tự nhiên bị giới hạn và không thể có được những chia sẻ sâu sắc. Dẫu vậy, Freud vẫn không nhìn trước ngoái sau, luôn hoàn thành tốt vai trò của một người chồng một người chủ gia đình, đây chính là sự nghiêm khắc của ông, Nhưng tất cả mọi người không giống như Freud.

Theo một báo cáo điều tra, ở châu Âu, cứ năm người phụ nữ thì có một người ngoại tình, còn cứ hai người đàn ông, có một người ngoại tình. Gerti Senger, nhà tâm lý học người Áo và đang thực hiện một chương trình tham vấn, quả quyết rằng: “Cứ mười người đàn ông đã có gia đình thì một nửa trong số đó đang ngoại tình hoặc đã từng ngoại tình. Vậy nên, ngoại tình sau khi kết hôn không phải là chuyện hiếm gặp.”

Lý do người đàn ông hết lòng vì gia đình ngoại tình

Đàn ông thường có ý nghĩ ngoại tình sau khi kết hôn khoảng ba, bốn năm. Thực tế không phải ai cùng như vậy. Có nhiều trường hợp ngoại lệ, ví dụ như có người bị cuốn hút bởi người con gái xinh đẹp là khách mời trong lễ cưới của bản thân và có ý nghĩ ngoại tình. Tâm lý học phân loại những người như thế này vào nhóm người nghiện sex. Nhưng ngoài trường hợp đặc biệt như thế này, ham muốn ngoại tình vẫn luôn tiềm ẩn ở nhiều người đàn ông.

Liệu rằng người đàn ông chăm chỉ đi làm, được mọi người xung quanh công nhận năng lực có tránh được chuyện ngoại tình không? Đương nhiên là không. Ngoại tình không chỉ là “vật sở hữu riêng” của những người đàn ông không hết lòng với gia đình và công việc, thậm chí còn là ngược lại. Nhiều người đàn ông được công nhận, giỏi quản lý bản thân trong các cuộc cạnh tranh khốc liệt hay khi căng thẳng cô đơn hơn chúng ta nghĩ rất nhiều. Vì mải mê thực hiện tốt vai trò trong gia đình và công việc, họ mất đi cơ hội chăm sóc bản thân. Vì vậy, cô đơn cứ ngày một chồng chất bên trong nội tâm mà họ không hề hay biết. Hơn nữa, đàn ông Hàn Quốc sau khi tốt nghiệp đại học chỉ biết đến gia đình, công việc, họ dần đánh mất các mối quan hệ cá nhân thân thiết. Khi sự thiếu hụt cảm giác thân mật chồng chất, khi sự trống rồng, cô đơn đục khoét trái tim, nếu có đối tượng nào đó có khả năng ngoại tình xuất hiện, trái tim họ rất dễ xao động.

Những người ngày thường chăm chỉ có xu hướng bổ sung năng lượng bị tiêu hao vì chăm sóc gia đình và xử lý công việc bằng việc ngoại tình. Họ muốn thoát khỏi cuộc sống cố hữu bằng hành vi lệch lạc. Họ muốn nạp năng lượng và sức sống bằng ngoại tình. Thế nhưng, họ lại không có ý định ly hôn với vợ và viện cớ này cớ kia khi đổi tượng ngoại tình yêu cầu kết hôn. Và có không ít người sau khi ngoại tình còn nhiệt thành với vai trò người chồng, người bố hơn khi về nhà. Điều này làm nhiễu sóng máy ra đa dò tìm chuyện ngoại tình vốn dĩ đã là bản năng của người vợ. Người đàn ông ngoại tình phát huy được năng lực này. Ta vì không muốn đánh mất vợ con hơn, chứ không phải vì thói quen hay thông minh.

Rất nhiều người hiện đại sa vào chuyện nghiện ngập. Có rất nhiều kiểu nghiện, như nghiện công việc, nghiện mua sắm, nghiện rượu, nhưng một trong những chứng nghiện thường thấy ở người hiện đại là nghiện sex và nguyên nhân là do thiếu cảm giác thân mật. Người hiện đại không còn là người nông dân của thời đại nông nghiệp, sáng thức dậy khi mặt trời lên, ra đồng làm việc và gặp gỡ những con người trong ngôi làng vẻn vẹn vài trăm mét nơi đồng ruộng. Giờ đây, người hiện đại chật vật vì vô số công việc được chuyên môn hóa, cụ thể hóa, và các mối quan hệ xã hội. Giờ đây, chúng ta không thể nào tìm thấy những suy nghĩ mộc mạc, giản dị và sự nhàn nhã của thời đại nông nghiệp.

Tay cầm khư khư cái điện thoại, di chuyển trong sự vội vã và bất an là hình ảnh của chúng ta ngày nay. Với một môi trường như vậy, sự thân thiết và an yên trong các mối quan hệ là điều gì đó rất xa lạ. Cảm giác thân thiết sâu sắc với người chúng ta trân quý khiến cuộc sống đa sắc màu hơn, giúp chúng ta biết mình đang tồn tại và phủ thêm màu ý nghĩa cho cuộc sống. Thế nhưng, để có thể có cảm giác thân thiết với người khác cần rất nhiều thời gian và công sức, vậy nên con người hiện đại thường kiếm tìm sự thỏa mãn thay thế của cảm giác thân mật qua những cuộc gặp dễ dàng, những cuộc gặp có thể chia tay chóng vánh. Ham muốn tình dục méo mó đã tỏ rõ sự bất an và cô độc của con người hiện đại.

Vợ chỉ là người nhà

Ai đó nói rằng tình yêu khiến trái tim hai người xao xuyến chỉ có thời gian hiệu lực là hai năm rưỡi. Sống với nhau mười năm, hai mươi năm mà vẫn phấn khích, đổ mồ hôi như thời còn trẻ hừng hực tình yêu, trái ngược lại sẽ làm tuổi thọ của chúng ta bị rút ngắn. Thực tế, phản ứng của cơ thể, hormone và não khi chúng ta đang chìm đắm trong tình yêu cuồng nhiệt là trạng thái bất bình thường. Sau khi kết hôn một thời gian, đối với đàn ông, vợ là người nhà - người đem đến sự an yên, không phải là người phụ nữ khiến trái tim họ xao xuyến. Nhiều trường hợp trầm trọng hơn, đàn ông thấy vợ mình như mẹ. Không ít người phụ nữ sau khi kết hôn nhận xét rằng “Chồng tôi cứ như trẻ con” nếu được hỏi về nhược điểm của chồng. Nam giới có xu hướng tái hiện những hành động trẻ con đã làm với mẹ lúc nhỏ trong mối quan hệ với vợ mà bản thân không hề hay biết.

Càng là người gần gũi thái quá với mẹ khi còn nhỏ, khuynh hướng phụ thuộc này càng trầm trọng, sau khi kết hôn thì họ chỉ đổi đối tượng phụ thuộc từ mẹ sang vợ. Khi lén lút ngoại tình, họ cảm thấy tội lỗi với vợ, nhưng những cảm xúc ấy giống với cảm giác tội lỗi khi họ lừa mẹ và có hành vi sai trái cùng bạn bè thời niên thiếu. Một mặt họ thấy tội lỗi, nhưng một mặt họ lại thích thú với cảm giác hồi hộp. Khi chuyện ngoại tình bị vợ phát hiện và đề nghị ly hôn, nhiều người đàn ông hoảng sợ. Họ chưa bao giờ nghĩ rằng vợ có thể rời bỏ họ. Chuyện này không có gì là bất ngờ, bởi người mẹ khi con trai làm sai thường chỉ la mắng, nổi giận, chứ không bao giờ cắt đứt quan hệ hay vứt bỏ con mình. Ở một góc độ nào đó, đàn ông là sự tồn tại đơn thuần, không thể phân biệt nổi ai là mẹ, ai là vợ.

Nhiều người đàn ông còn coi vợ là em gái hoặc chị gái. Em gái hay chị gái đơn giản là quan hệ khác giới, là những người khiến họ cảm thấy gần gũi, nhưng không phải là mối quan hệ có thể phát sinh chuyện quan hệ. Những người như thế này thấy thói quen, cách sống của hai vợ chồng rất quen thuộc và hòa hợp, cứ như duyên trời định vậy, nhưng họ không thể cảm thấy thỏa mãn với chuyện chăn gối. Điều này không phải vì người vợ không đáp ứng được ham muốn tình dục của chồng, mà trong vô thức, người chồng không coi vợ là đối tượng quan hệ. Vợ là gia đình và dù có xảy ra chuyện gì cũng không thể chia tay, nhưng chuyện tình dục lại là ngoại lệ.

Những đàn ông như thế này thường có quan hệ tình dục với người phụ nữ khác trước khi kết hôn. Họ không thể nào quên được mùi vị của cảm giác hồi hộp, sung sướng và cả tội lỗi khi quan hệ vì sự hiếu kỳ thời chưa vợ còn chưa thành thạo chuyện đó. Vợ trong mắt họ là một phần của gia đình ổn định, không thể nào trở thành đối tượng đem đến sự sung sướng và thỏa mãn ham muốn tình dục như đã từng được trải nghiệm trong quá khứ.

Dù lý do là gì, chuyện ngoại tình của người đàn ông cũng không khác gì việc để lại con chim xanh trong nhà, lang thang đây đó tìm kiếm con chim xanh khác được mách rằng sẽ đem lại vận may. Hay như câu chuyện vì không có mắt nhìn di sản văn hóa, những người dân thôn quê thường đem chiếc bát lâu đời được truyền lại từ thời tổ tiên làm bát cho chó ăn, sau này mới nhận ra đó là bát sứ Buncheong nổi tiếng hay là dĩa gốm trắng cấp báu vật. Những người đàn ông có vợ mà vẫn ngoại tình là người sống mà không biết bản thân đang sở hữu báu vật trân quý nhường nào. Giông tố của chuyện ngoại tình dẫu ngắn ngủi nhưng vô cùng mạnh mẽ và để lại di chứng cho cả bản thân lẫn gia đình.

Nếu chuyện ngoại tình không bị bại lộ và những người đàn ông ấy quay trở lại với cuộc sống trước đây như chưa có gì sau khi chia tay một cách “cool ngầu” với đối tượng phải lòng trong chớp nhoáng? Nếu đó là sự phạm tội tinh vi, phải chăng ngoại tình là hành vi có thể hưởng thụ một lần? Mục tiêu nghiên cứu phân tâm học của Freud là giúp cho công việc và tình yêu lành mạnh nhất có thể. Ngoại tình để tìm kiếm cảm giác lạc lối kích thích, cảm giác thân thiết trong quan hệ mới đầu có thể giúp chúng ta thoát khỏi sự dơn điệu của cuộc sống thường ngày và mang đến động lực, khao khát mới nhưng khi chúng ta cứ liên tục ngoại tình và nghiện cảm giác đó, khi sự bất an tâm lý vì điều đó lớn dần, chúng ta rất khó đạt được thành công trong công việc cũng như tìm được tình yêu chân chính.

Ngoại tình để lại vết cắt ngọt sâu

“Anh rất nhớ em.”

“Em là người đầu tiên anh thực sự yêu.”

Cô Park vô tình đọc được tin nhắn mùi mẫn chồng gửi cho một người con gái xa lạ trên điện thoại, tim cô như ngừng đập. Đó là lúc Park phát hiện chuyện tình cảm lén lút của chồng. Chồng Park ngay lập tức chấm dứt quan hệ với tình nhân bí mật. Thế nhưng, điều đó không thể giải quyết được vấn đề hôn nhân. Hai vợ chồng bắt đầu cãi nhau từ đó. Và một bài toán lớn được dặt ra cho Park, đó là chữa lành tổn thương và cảm giác bị phản bội vì chuyện ngoại tình của chồng.

Park đã đưa ra phương án giải quyết khôi phục quan hệ vợ chồng. Cô yêu cầu chồng cầu xin sự tha thứ và thề rằng không bao giờ ngoại tình một lần nữa. Nhưng rồi sau đó một thời gian, chồng cô đã nói thế này: “Đúng là anh ngoại tình nhưng anh không hề vứt bỏ gia đình mình. Rất nhiều người quanh anh bỏ mặc gia đình sau khi ngoại tình và xây dựng một cuộc sống mới, nhưng anh không như thế.”

Nghe chồng nói như thế, Park cảm thấy thật đáng khinh, chồng cô không nhưng không tự kiểm điểm về lỗi lầm mà còn biện minh.

“Anh không hề có ý thay đổi, và cũng không phải là người sẽ thay đổi.”

Park buông lời tuyệt vọng, còn chồng cô coi đó là những lời oán trách và cho rằng vợ mình không thật lòng tha thứ cho mình. Chồng cô đáp trả lại: “Đúng thế, tôi vốn dĩ là người như vậy đó. Cô không biết mà còn kết hôn với tôi sao?” Trái lại với quyết tâm xoay chuyển trái tim vợ và cố gắng khôi phục quan hệ hôn nhân, mối quan hệ giữa vợ chồng ngày càng méo mó vì tuyệt vọng, oán giận, phẫn nộ và buồn đau.

Không một ai lúc mới ngoại tình đã có ý định phản bội vợ con và làm tổn thương họ. Họ chỉ muốn tạm thời thoát khỏi nhịp sống đơn điệu thường ngày bằng “sự chệch hướng nho nhỏ”. Họ chỉ muốn tận hưởng cảm giác thân thiết tự nhiên sinh ra khi một nam một nữ chuyện trò trong phút chốc. Cô gái ấy độc thân còn người đàn ông ấy đã kết hôn. Hai người gặp gỡ nhau với một thỏa thuận ngầm là không làm tổn thương bất cứ ai. Thế nhưng, sự chệch hướng lần đầu vô cùng ngọt ngào và sung sướng khiến họ chỉ biết hét lên thêm một lần nữa thôi”. Cảm giác hưng phấn đến nghẹt thở giống như những ngày hẹn hò trước kia và những cuộc chuyện trò ngọt ngào khiến người đàn ông liên tục lén lút gặp gỡ, khác hẳn với suy nghĩ ban đầu. Để có thể lén vợ gặp gỡ tình nhân, người đàn ông hao tâm tổn sức, sử dụng nhiều năng lượng hơn. Cư như thế, đến một thời điểm, người đàn ông bị căng thẳng và stress quá mức, cả cơ thể lẫn tinh thần đều mỏi mệt, và họ muốn quay về bên vợ con để nghỉ ngơi.

Khi hôn nhân đứng trên bờ vực tan vỡ vì chuyện ngoại tình, phần lớn các cặp vợ chồng đều muốn hóa giải nguy cơ sau một thời gian. Kể cả người ngoại tình hay người bạn đời bị tổn thương bởi chuyện ấy đều muốn như thế. Nhưng giống như trường hợp của Park, vấn đề không thể nào được giải quyết chỉ bằng việc quyết tâm nhắm mắt cho qua những tổn thương ấy. Tha thứ vội vàng ngược lại còn là nguyên nhân khiến vấn đề vợ chồng nghiêm trọng hơn. Khi vết thương của người bị tổn thương còn chưa được chữa lành, đôi khi người gây ra tổn thương có thể có suy nghĩ chống đối vì cảm giác tội lỗi. Sau một thời gian, người ngoại tình có thể nghĩ rằng ngoại tình không phải là lỗi của họ mà là vì bạn đời không thể thỏa mãn nhu cầu của họ.

Sang chấn mang tên sự phản bội bạn đời

Park cần thắng thắn cho chồng biết có bị tổn thương như thế nào vì chuyện ngoại tình, còn chồng cô cần thời gian để công nhận và đồng cảm. Nếu thời gian ngoại tình là mười năm, sẽ cần tới mười năm để tổn thương được chữa lành. Khi người vợ chưa thực sự tha thứ cho chồng, họ rất dễ tức giận. Dù chỉ là đang đi trên đường, chồng liếc mắt ngắm gái xinh, vết thương ngày ấy lại tấy đau. Và đương nhiên người vợ sẽ buông lời trách móc về sự không chung thủy của chồng. Người chồng không chịu thua, nổi cáu rằng mọi chuyện đã kết thúc sao vẫn cứ nghi ngờ người khác. Hai vợ chồng vốn dĩ đang cố gắng khôi phục mối quan hệ bỗng chốc quay về điểm xuất phát. Người chồng cần chấp nhận phản ứng quá mức nhạy cảm của vợ là chuyện tự nhiên. Vì người vợ đang đau đớn do vết thương cũ lại tái phát.

Chuyện ngoại tình của chồng đã trở thành sang chấn trong lòng người vợ. Lời hứa ở hôn lễ “Cho tới khi đầu bạc răng long, dù là ngày mưa hay ngày tuyết rơi, trong lòng anh cùng chỉ có em” trước mặt chủ lễ đã bị phá vỡ. Cảm giác bị phản bội bởi chuyện ngoại tình của chồng nằm ngoài sức tưởng tượng của họ. Chuyện người chồng hết lòng thương yêu và tin tưởng trở thành người không thể tin tưởng được nữa có thể đẩy người vợ vào tình huống nguy hiểm, họ phủ nhận bản thân và nghĩ rằng mọi lỗi lầm là vì mình. Những người từng trải qua sang chấn ngoại tình dễ mất niềm tin vào người khá sa vào chủ nghĩa hư vô, bi quan và cô lập bản thân.

Có một điểm chung giữa những người từng trải qua sang chấn tâm lý bị bạn đời phản bội và vượt qua được cuộc khủng hoảng khó khăn. Đó là cho dù thế nào họ cũng không được phép đánh mất sự tôn trọng bản thân và đánh mất chính mình. Và thay vì cố gắng để xóa sự kiện ấy ra khỏi ký ức, họ chấp nhận nó như một phần của cuộc sống. Nhưng người nỗ lực thoát khỏi chủ nghĩa bi quan và hư vô, đón nhận sự giúp đỡ, quan tâm ấm áp từ mọi người xung quanh đã thành công vượt qua khủng hoảng.

quan hệ tay ba vô hình trong gia đình

Ấn tượng lần đầu tiên khi gặp Dong Soo vẫn còn vẹn nguyên trong ký ức. Tôi có chút căng thẳng khi xem qua bản ghi chép rằng khách tham vấn là một thiếu niên từng hành hung rồi đưa bố vào bệnh viện và người bố đã phải nhập viện tận một tuần. Tuy nhiên, một Dong Soo thận trọng gõ cửa bước vào lại là một chàng trai mười bảy tuổi vóc dáng người lớn nhưng không thể giấu được vẻ non nớt. Em ngồi thu mình trên ghế với vẻ mặt sợ hãi. Dong Soo thận trọng mở lời: “Mẹ hay dì em đều nói thế này. Đánh bố là sai nhưng bố cũng không làm gì nên hồn.”

Nghe lời Dong Soo kể, tôi tò mò không biết bố cậu là người như thế nào mà cả mẹ và dì cậu coi chuyện con trai đánh bố nhừ tử lại là chuyện đương nhiên.

“Bố thường xuyên không giữ lời hứa với mẹ. Mẹ nài nỉ bảo bố dừng uống rượu và về nhà sớm, nhưng bố không bao giờ nghe, lúc nào cùng uống rượu say đến đêm muộn rồi mới về.”

Lòng tôi rối bời khi nghe câu chuyện Về quan hệ trong gia đình Dong Soo. Vợ ra lệnh cho chồng, con trai giám sát bố có thực hiện theo lời mẹ nói không, còn bố bị con trai đánh. Dong Soo là một cậu con trai hỗn láo đến cả nguyên tắc cơ bản cũng không biết sao? Rốt cuộc vấn đề của Dong Soo bắt nguồn từ đâu?

Toàn bộ sự việc hành hung là như thế này. Ngày hôm ấy, bố Dong Soo uống rượu đến say mèm mới trở về nhà. Mẹ nổi giận cằn nhằn này nọ, còn bố đương lúc say cũng không chịu thua và lớn tiếng. Mâu thuẫn giữa hai người dần chuyển thành đánh nhau, nhưng người mẹ sức yếu nên đã bị áp dáo. Nhìn thấy mẹ bị đánh, Dong Soo muốn bảo vệ mẹ nên đã vung nắm đấm với bố.

Người mẹ nhìn chồng suốt ngày say rượu, chẳng hề thương yêu gì mình, bắt đầu thấy hối hận về cuộc hôn nhân bất hạnh. Mồi lần như vậy, người mẹ lại lặp đi lặp lại với con trai rằng “Trời ơi, cái số tôi. Vì mày mà mẹ phải sống với bố, mày biết không? Nếu không có mày thì mẹ chia tay bố lâu rồi.” như một câu cửa miệng.

Lời oán trách được lặp đi lặp lại này đã gieo vào đầu cậu con trai cảm giác tội lỗi với mẹ và sự phẫn nộ, thất vọng với bố. Với mẹ, bố là một người đàn ông tồi vì không thương yêu vợ. Thế nhưng rõ ràng là với con trai, bố không phải là một người tồi tệ. Tuy nhiên, người con trai nhìn bố qua lăng kính của mẹ, đứng về phe mẹ một cách thái quá và bị cuốn vào mâu thuẫn của hai người. Cảm giác tội lỗi và hổ thẹn Dong Soo mang theo suốt cuộc đời là quá sức với một thiếu niên nhỏ tuổi như cậu.

Quan hệ tay ba không chỉ xuất hiện trên truyền hình.

Quan hệ tay ba cũng tồn tại vô hình trong gia đình.

Nhà tâm lý học gia đình Murray Bowen gọi loại hình lôi kéo con cái hoặc người khác vào cuộc để ổn định quan hệ vợ chồng là “quan hệ tay ba”.

Những đứa con rơi vào quan hệ tay ba khi lớn lên và xây đựng gia đình có khuynh hướng chán ngán hoặc xa rời gia đình của bản thân.

Khi cảm thấy gia đình không còn là sức mạnh mà là gánh nặng của bản thân, có lẽ bạn đang vướng vào quan hệ tay ba.

Càng bất an càng muốn giải quyết bằng quan hệ tay ba

Murray Bowen gọi mối quan hệ lôi kéo con cái hay người khác vào cuộc để ổn định quan hệ vợ chồng như trường hợp của Dong Soo bị cuốn vào mâu thuẫn của bố mẹ và đảm nhận một trục trong mâu thuẫn mà bản thân không hề hay biết là “quan hệ tay ba”. Quan hệ tay ba phát sinh từ quan hệ bất hạnh trong gia đình. Khi mối quan hệ giữa hai người như vợ chồng hay anh em nảy sinh mâu thuẫn và có nguy cơ rạn nứt, một người thứ ba bị lôi kéo vào cuộc và hình thành nên quan hệ tay ba.

Có lẽ các bạn sẽ thấy khó hiểu nếu đang liên tưởng quan hệ tay ba là mối quan hệ thường xuyên xuất hiện trong các bộ phim truyền hình chiếu trên ti vi, kiểu như hai người phụ nữ có thân phận trái ngược nhau cùng thích một người đàn ông, hay nữ chính mông lung trong mối quan hệ với người đàn ông quyến rũ, mạnh mẽ nhưng trong tay không có gì và “con nhà người ta” có tất cả nhưng lại thiếu sự mạnh mẽ và chân thật. Mối quan hệ tay ba như thế này chẳng qua chỉ là câu chuyện tình yêu phức tạp tạm thời. Còn mối quan hệ tay ba trong vấn đề gia đình hoàn toàn khác với quan hệ tay ba trong mối quan hệ giữa nam nữ.

Bowen cho rằng những cặp vợ chồng đem con cái ra để giải quyết mâu thuẫn vợ chồng là những người có mức độ cá biệt hóa bản ngã thấp. Yếu tố tác động nhiều nhất đến quan hệ tay ba là bất an. Càng bất an, con người ta càng muốn giải quyết thông qua quan hệ tay ba. Con cái thường là đối tượng được nhưng cặp vợ chồng không hạnh phúc nhắm đến cho quan hệ tay ba, nhưng cũng có trường hợp chọn một người khác không phải con cái. Đó có thể là thành viên trong gia đình như mẹ chồng, mẹ vợ,... hay những sự tồn tại không phải con người như công việc, rượu, ti vi...

Thực tế, quan hệ tay ba là cách thức trì hoãn mâu thuẫn tạm thời, không phải giải pháp xử lý triệt để. Chúng ta có thể thấy rõ điều này trong quan hệ tay ba theo kiểu ngoại tình. Khi hai vợ chồng có vấn đề, cả vợ lẫn chồng đều khao khát khỏa lấp sự trống vắng trong tim qua một người khác giới khác. Có nhiều người dùng cảm giác thân mật và tình cảm nhận được từ một người khác giỏi khác để hàn gắn quan hệ vợ chồng. Quan hệ tay ba theo kiểu ngoại tình như thế này không giống như sự lãng mạn ngắn ngủi sinh ra từ cảm giác kích động nhất thời. Ngoại tình là phương tiện thay thế cho mâu thuẫn vợ chồng - vấn đề cốt lõi, vậy nên khả năng kéo dài là rất cao. Nhưng khôi phục nguyên vẹn quan hệ vợ chồng thông qua ngoại tình là bất khả thi, và ngoại tình càng kéo dài, mâu thuẫn càng sâu sắc. Về sau, ngoại tình có thể trở thành nguyên nhân khiến hôn nhân tan vỡ. Do đó, quan hệ tay ba được tạo ra trong tâm lý muốn tạm thời tránh né đối đầu trực tiếp.

“Giờ mẹ có thể ly hôn được rồi”

Câu chuyện của Joo Yeon sau đây sẽ cho thấy quan hệ tay ba tác động như thế nào tới con cái. Joo Yeon là con gái út trong nhà và mẹ cô rất yêu thương cô, nhưng mỗi khi cuộc sống hôn nhân lâm vào bế tắc, mẹ cô lại ôm cô vào lòng và nói rằng: “Chỉ vì con mà mẹ không thể ly hôn với bố. Nếu con không xuất hiện trên cõi đời này, mẹ đã có thể ly hôn với bố.”

Joo Yeon nghe mẹ nói câu này ngày này qua tháng khác kể từ khi còn nhỏ. Và Joo Yeon bé bỏng đã nghĩ rằng mẹ bất hạnh là do mình. Cô muốn bù đắp cho mẹ - người đã bị hủy hoại cả cuộc đời vì mình bằng mọi giá. Lớn lên, cô chăm chỉ đi làm với ý nghĩ dành dụm tiền để có thể chăm sóc mẹ. Và rồi một ngày, cô cầm theo giấy tờ ly hôn đến tìm mẹ. Cô đưa giấy tờ cùng tiền cho mẹ trong sự chờ đợi dáng vẻ giải tỏa hết oán giận bấy lâu và tươi cười rạng rỡ của mẹ.

“Con bị điên à? Con đang làm cái gì vậy? Con thực sự muốn mẹ ly hôn với bố sao? Tôi khổ sở nuôi con cái ăn học, mà nó làm cái gì thế này!”

Joo Yeon điếng người trước phản ứng ngoài dự đoán của mẹ. Suốt thời gian qua, cô sống với niềm tin mẹ vì mình mà bất hạnh và mình phải nhanh chóng đưa mẹ ra khỏi cuộc hôn nhân bất hạnh ấy, nhưng phản ứng của mẹ khiến cô bàng hoàng.

Thực tế, mẹ Joo Yeon chỉ cần một ai đó để than vãn mỗi khi không hài lòng với cuộc sống hôn nhân. Và đối tượng ấy không phải ai khác mà là cô con gái út Joo Yeon. Mỗi khi ôm lấy đứa con gái út và ca thán một trận, cảm giác vô vọng trong lòng mẹ Joo Yeon lại lắng xuống. Thế nhưng, hành động hành động người mẹ nghĩ rằng là bình thường đã gieo vào lòng Joo Yeon cảm giác tội lỗi và tinh thần trách nhiệm nặng nề. Joo Yeon đã phải nhận tham vấn trong một khoảng thời gian dài để có thể giải tỏa gánh nặng tâm lý.

Đôi khi, trong mối quan hệ tay ba, con cái còn phải đảm nhận vai trò bạn đời của bố hoặc mẹ. Khi quan hệ vợ chồng phát sinh mâu thuẫn và khơi dậy những cảm xúc như phẫn nộ, oán trách, uất ức, nhiều người đặt con cái vào vị trí bạn đời của mình và muốn được con cái an ủi thay bạn đời. Có thể bố mẹ được an ủi phần nào nhờ con cái, nhưng những đứa con đã làm thay phần việc ấy khó có thể quay về đúng vai trò của mình. Khi bị lôi vào quan hệ tay ba, con cái không còn tồn tại với tư cách là con cái mà trở thành một trục trong mâu thuẫn vợ chồng, và chúng rơi vào trạng thái bất an về mặt tình cảm.

Những đứa con trở thành vật hy sinh trong quan hệ tay ba sau khi trưởng thành thường chán ngán gia đình và muốn rời đi bằng mọi cách. Chúng cố gắng để cắt đứt sợi dây liên kết tình cảm. Những đứa trẻ vội vã đi du học, di dân hay kết hôn sớm thường có xúc cảm này.

Gia đình chúng tôi cũng tồn tại quan hệ tay ba

Thực tế nếu xét kỹ, gia đình ba người chúng tôi cũng tồn tại quan hệ tay ba. Cuộc chiến tranh giành điều khiển ti vi của hai vợ chồng tôi kịch liệt không kém các gia đình khác. Hễ ngày nào chương trình vợ tôi muốn xem và chương trình phim tài liệu yêu thích của tôi trùng giờ chiếu là ngày ấy bao quanh chúng tôi là mây đen chiến tranh có thể bùng nổ bất cứ lúc nào. Thông thường trong một gia đình, người có quyền chọn kênh gần như là người chiếm ưu thế hơn trong hai vợ chồng. Nếu người vợ chiếm ưu thế, quyền lựa chọn thuộc về người VỢ, còn nếu người chồng uy quyền hơn, người chồng được xem chương trình bản thân muốn. Thế nhưng khi hai vợ chồng ngang nhau, không ai hơn ai, ai sẽ được chọn chương trình? “Người có trong tay chiếc điều khiển là người quyết định.” Đáp án là đây. Nghe có vẻ vô nghĩa phải không? Tuy nhiên, ở khía cạnh tâm lý học hành vi, đây không phải là một câu chuyện vô nghĩa.

Người ta đã thực hiện một thực nghiệm xem ai chiếm được chỗ dựa tay khi một nam một nữ không quen biết ngồi cạnh nhau trong rạp chiếu phim. Và kết quả cho thấy nam giới là người chiếm được chỗ dựa tay với tỷ lệ áp đảo. Khi va chạm ngoài xã hội, nam giới thường cho thấy sự quyền lực và áp đảo mạnh mẽ. Vậy trong trường hợp hai người cùng giới? Nói một cách khác khi hai nữ hoặc hai nam ngồi cạnh nhau, ai se được tựa tay thoải mái và xem phim? Câu trả lời có thể hơi Vô nghĩa, nhưng đó là “Ai đặt tay lên trước là người đó được sử dụng.” Nếu hai người không tính toán thời gian chiếu phim và thỏa thuận mỗi người sử dụng tay vịn một nửa thời gian, đương nhiên người nào dựa tay trước thì người đó được dùng. Điều này cũng giống như trong thế giới động vật, khi hai bên ngang tài ngang sức, con nào chiếm được tổ trước thì con đó sẽ chiếm ưu thế hơn ở khu vực ấy.

Câu chuyện hình như đã đi lạc hướng. Khi hai phe chương trình talkshow và chương trình phim tài liệu về tự nhiên đang gây hấn căng thẳng, may mắn thay chiếc điều khiển đã rơi vao tay tôi. Vợ tôi lườm nhẹ nhưng tôi hoàn toàn không có ý nghĩ nhân nhượng. Thế nhưng, ngay lập tức, cậu con trai đang ngồi lắp lego ở dưới sô pha chạy tới cướp lấy chiếc điều khiển trong tay tôi nhanh như chớp và đưa cho mẹ.

Cậu con trai phấn khích đưa chiếc điều khiển cho vợ tôi rồi nói: “Của mẹ này.” Còn vợ tôi mỉm cười hài lòng. Câu nói “Được rồi, hai người hay lắm” đã dâng lên đến tận họng, nhưng tôi không thể nào thốt ra khỏi miệng được. Tôi phải thừa nhận hiện thực đáng buồn rằng quan hệ động lực ngang tài ngang sức đã nghiêng về một bên vì sự gia nhập của cậu con trai.

Tôi tỏ vẻ như chuyện đó không đáng gì và nói:

“Trời, hóa ra giờ tôi cũng bị tẩy chay này.”

Thế nhưng câu trả lời ngay sau đó của vợ tôi đã đâm nhát dao găm cuối cùng vào trái tim đang rỉ máu của tôi.

“Không không, mình vốn dĩ bị tẩy chay lâu nay rồi. Chỉ có mình mình không biết thôi.”

Chúng ta cần tránh xa quan hệ tay ba nếu muốn xây dựng quan hệ gia đình lành mạnh. Kể cả khi vợ chồng có mâu thuẫn, nảy sinh bất an, chúng ta cũng không nên lôi kéo người thứ ba vào cuộc, xây dựng quan hệ tay ba để giải quyết vấn đề. Quan hệ tay ba khiến chúng ta không thể nào giải quyết mâu thuẫn vợ chồng và cũng không giúp ích gì cho việc giải quyết các vấn đề căn bản. Quan hệ tay ba chỉ biến thành viên trong gia đình trở thành vật hy sinh.

CON TRAI MUỐN NỔI BẬT HƠN BỐ

Vì di du học nên vợ chồng chúng tôi có con khá muộn. Đứa cháu lớn. con trai của em gái tôi, đã năm ba cấp ba, còn con trai tôi mới là học sinh năm ba tiểu học. Được hai ông bố bà mẹ đã nhiều tuổi nuông chiều, nên cậu con trai quý tử nhà tôi cư xử như ông hoàng trong nhà. Một trong những điều khiến tôi bận tâm nhất về cậu quý tử là lời nói của tôi không hề có trọng lượng với nó. Thời gian gần đây, chúng tôi bắt đầu phát triển trí tưởng tượng cho nó về chuyện lớn lên sẽ làm gì.

“Bố mẹ đều là giáo sư, sau này lớn lên con có muốn làm giáo sư không?” Hai vợ chồng tôi hỏi nó trong sự kỳ vọng âm thầm, nhưng câu trả lời của cậu con trai lúc nào cũng rất lung tung: “Làm giáo sư đương nhiên là thích. Nhưng nghĩ tới chuyện học hành thôi là con đã thấy đau đầu rồi. Bố à, con chỉ muốn mở một cửa hàng văn phòng phẩm ở khu nhà mình thôi.”

Cũng đúng. có thể mong đợi gì ở một đứa trẻ mới học năm ba tiểu học. nhưng trong lòng tôi có đôi chút thất vọng khi tại sao nó không có hoài bão mà cũng chẳng có ước mơ gì.

Có một ngọn núi thế hệ mới nhất định phải vượt qua nếu muốn trưởng thành, đó chính là người bố. Vị thần tối cao trong thần thoại Hy Lạp là thần Zeus. Thần Zeus, người cai trị đỉnh Olympus, cùng với các anh là Poseidon và Hades là bộ ba vị thần quyền lực nhất thần thoại Hy Lạp. Ba anh em trở thành nhân vật chính của thần thoại bằng cách chiến thắng bố mình là Kronos - người cai trị cả thế giới rồi chặt cơ thể ông thành nhiều mảnh. Để trở thành chủ nhân của thế giới, thế hệ mới cần vượt qua người bố - biểu tượng của thế hệ cũ. Thời đó, mọi người tin rằng người chiến thắng được bố mình sẽ trở thành chủ nhân của thế hệ tiếp theo. Tâm lý học được phát triển ở phương Tây ngày nay vẫn còn giữ nhiều hệ thống tư tưởng của người Hy Lạp từ hơn hai nghìn năm trước.

Điểm chung của những người đàn ông đẹp trai, cuốn hút

Con trai muốn nổi bật hơn bố, còn con gái muốn trở thành một người phụ nữ được yêu thương ngang bằng hoặc nhiều hơn mẹ. Freud gọi điều này là phức cảm Oedipus.

Những cậu con trai có bố quá xuất sắc khiến họ khó có thể vượt qua cái bóng của bố rất dễ tuyệt vọng. Mong muốn vượt qua bố là động lực vô thức vô cùng quan trọng với sự thành công trong công việc, nên những cậu con trai từ bỏ mong muốn này thường bất lực và lười biếng. Họ bằng lòng sống dươi cái bóng thành công mà bố mình đã đạt được.

Với con trai, người bố là đối thủ cạnh tranh kích thích ham muốn chiến thắng. Thông qua đó, người con trai ngày càng phát triển hơn. Thế nhưng, ngoài quan hệ cạnh tranh, giữa bố và con trai còn tồn tại quan hệ đồng hành vĩnh viễn. Con trai cũng muốn được bố yêu thương và công nhận. Con trai muốn xuất sắc hơn bố không chỉ vì tham vọng chiến thắng, mà còn vì muốn được bố công nhận. Khoảnh khắc con trai cảm thấy thỏa mãn nhất là khi được bố công nhận.

Bert Hellinger - nhà tư vấn tâm lý gia đình nổi tiếng người Đức đã tạo nên mô hình “trị liệu gia đình sang chấn”, chia sẻ rằng có một số điểm chung giữa những người đàn ông đẹp trai, cuốn hút. Hầu hết những người đàn ông hấp dẫn có mối quan hệ tốt với bố, tôn trọng bố, và đồng thời có khao khát vượt qua bố mình trong vô thức. Sự khao khát và tôn trọng này tạo ra động lực thành công trong xã hội, cũng như phát triển năng lực xây dựng quan hệ phong phú và linh hoạt cho con trai. Vì cảm giác an toàn và tin tưởng có được từ mối quan hệ tốt đẹp với bố khuếch đại sự tự tin của con trai. Và người có phong thái tự tin ngời ngời, tin tưởng vào cảm xúc, suy nghĩ của bản thân đương nhiên được mọi người chú ý và đánh giá cao. Những người đàn ông hấp dẫn như thế này dễ tâm sự với nhưng người gần gũi và xây dựng được tình bạn sâu sắc. Họ tôn trọng đối phương và trân trọng mối quan hệ. Khi đối xử với người khác, họ luôn chân thành, không hề hênh hoang hay lừa gạt để đáp ứng sự kỳ vọng của đối phương. Vậy nên, Freud cho rằng mối quan hệ với bố trong giai đoạn trưởng thành của một người đàn ông rất quan trọng. Khi trưởng thành, họ là một người có tâm bệnh hay là một người thành công, rực rỡ trong công việc và tình yêu phụ thuộc vào mối quan hệ với bố như thế nào.

Thế nhưng, người nắm giữ chìa khóa thành công trong việc xây dựng mối quan hệ bố và con trai năm trong tay bố, không phải trong tay con trai. Đây là một tình thế tiến thoái lưỡng nan của cuộc sống. Những người khi còn nhỏ có mối quan hệ tốt đẹp với bố và lớn lên mà không có sang chấn có khả năng duy trì mối quan hệ ổn định với con trai của mình khi họ làm bố. Ngược lại, nếu là người mang theo bên mình nỗi buồn và tổn thương vì sang chấn thuở nhỏ hay gặp khó khăn trong mối quan hệ với bố, có thể họ sẽ truyền lại những trải nghiệm của bản thân cho con trai trong vô thức. Đương nhiên, cũng có nhiều trường hợp ngoại lệ. Cho dù có một tuổi thơ chẳng hề hạnh phúc nhưng nếu chấp nhận những tổn thương của bản thân và cố gắng kiếm tìm một cuộc sống khác, họ có thể xây dựng được mối quan hệ bố con thành công, không như giai đoạn trưởng thành của bản thân.

Con trai không được bố công nhận

Các ông bố Hàn Quốc bị đặt trong tình thế khó có thể trở thành “người bố tốt”. Hàn Quốc là một trong những quốc gia có thời gian làm việc dài nhất thế giới. Theo thống kê của tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) năm 2010, thời gian làm việc của Hàn Quốc là 2256 giờ, cao hơn 492 giờ so với mức bình quân của OECD là 1764 giờ. Đây không phải là một con số nhỏ. 492 giờ tương đương với hơn hai mươi ngày làm việc của robot nếu chúng làm việc 24/24 giờ, và hơn sáu mươi ngày nếu một người ngày làm việc tám tiếng. Đâu chỉ có vậy. Sau khi tan làm còn là hàng tá những cuộc liên hoan và hội họp - là một phần của công việc đợi chờ. Thời gian gần đây, thời gian lao động tăng ca đã giảm, nhưng thay vào đó lại có thêm những gánh nặng khác. Để không bỏ lỡ những cơ hội việc làm trong một hiện thực khan hiếm mạng lưới an toàn xã hội, con người ta còn phải tốn nhiều công sức cho việc phát triển bản thân.

Trong tình cảnh như thế, vai trò của người bố như hợp tác, quan tâm giúp đỡ gia đình bằng cách phân bổ việc nhà và việc giải trí, trao đổi về mối quan tâm của con nhỏ, hay cao hơn là chia sẻ về kỹ năng mềm trở thành công việc không quan trọng. Khi môi trường xã hội nói chung không được cải thiện, có thể có nhiều vấn đề phát sinh ở thế hệ con trai. Khi sợi dây kết nối trong gia đình ngày càng lỏng lẻo, vấn đề của giới trẻ càng trở thành vấn đề xã hội nghiêm trọng. Con trai không được bố quan tâm trong giai đoạn cần được yêu thương rất dễ coi bố là sự tồn tại vô giá trị với bản thân. Nhà tâm lý học tiến hóa lừng danh Jean William Fritz Piaget gọi trẻ con là “người ngoài hành tinh biết nhận thức (cognitive aliens)”. Trẻ con có tư duy tuyệt đối, theo kiểu lưỡng cực “tất cả hoặc không có gì”. Bố không có thời gian quan tâm đến chúng vì bận rộn, nhưng chúng cho rằng bố không yêu thương chúng theo kiểu nếu bố bỏ rơi mình thì tất cả mọi người cùng sẽ bỏ rơi mình. Khi nhu cầu phụ thuộc cần thiết cho quá trình phát triển của trẻ không được đáp ứng đầy đủ, trẻ vẫn sẽ bị ảnh hưởng bởi đứa trẻ nội tâm bị tổn thương ngay cả khi đã trưởng thành. Chúng có thái độ tiêu cực và thiếu niềm tin vào cuộc sống. Những đứa trẻ bị bố mẹ cự tuyệt hay thờ ơ với sự tồn tại của bản thân thường xuyên bất an, không tìm thấy ý nghĩa tích cực trong cuộc sống của bản thân và sống khổ sở như một người lạc lõng không thuộc về bất cứ nơi nào.

Khi những cậu con trai lớn lên trong gia đình có bố thờ ơ, không công nhận bản thân dù là việc gì từ lúc còn nhỏ ý thức rằng dù bản thân có nỗ lực như thế nào cũng không vừa mắt bố, nỗi lo lắng trong chúng biến thành sự phẫn nộ với bố. Chúng về phe mẹ và công kích bố. Đương nhiên, các ông bố không thích những cậu con trai như thế này. Thậm chí, họ có thể thấy con trai mình không tốt, và mâu thuẫn giữa hai người ngày càng sâu sắc. Quan hệ bố con gượng gạo là loại hình tôi thấy rất nhiều ở các gia đình đến để tư vấn.

Theo nhà tâm lý học Hans-Joachim Maaz, trải nghiệni bj bố mẹ từ chối khi còn nhỏ là một trong những nguyên nhân khiến nhiều người không thể hòa hợp với xã hội, bị cô lập, mít ướt, gắt gỏng, tức giận và hay thù hằn vì bị người khác chửi mắng. Những đứa trẻ không được chào đón và bị bố mẹ cự tuyệt coi bản thân là “Atlas[*]” mang số phận bất hạnh gánh cả trọng trách của thế giới trên vai, cúi mình mà sống. Đôi khi, trong những người như thế này, nhiều người tỏa ra nguồn năng lượng mạnh mẽ hơn người khác để trở thành nhân vật được chào đón. Chuyện này có đúng đắn không? Đương nhiên là không. Vì điều này bắt nguồn từ sự vô thức muốn trở thành người thành công, được bố mẹ công nhận.

[*] Atlas là một nhân vật trong thần thoại La Mã Hy Lạp, là một trong "mười hai vị thần" của tộc Titans - thế hệ trước thần Zeus. Theo ghi chép, ông là một người có vóc dáng rắn rỏi. Thần Zeus, người giành chiến thắng sau cuộc chiến khốc liệt với tộc Titans, đã trừng phạt Atlas - người thuộc tộc Titan bằng hình phạt "cả đời gánh trời trên vai".

Dù là người bị mọi người gắn cho cái mác đáng ghét hay là người cố gắng để làm vừa lòng người khác vì tâm thế nạn nhân sâu bên trong trái tim đều không hạnh phúc như nhau. Khi nhận thức được điểm này, các ông bố Hàn Quốc phải nỗ lực hơn nữa để có thời gian cho gia đình, đặc biệt là con cái dù bản thân đang ở trong môi trường cực kỳ khắc nghiệt.

Một vấn đề khác cũng quan trọng không kém chuyện không thể dành thời gian ở cùng con là vai trò khi hai bố con ở với nhau. Vì không thể giao lưu với con cái thường xuyên, nên khi ở cùng con, các ông bố thường có khuynh hướng đánh gia hành động của con, rồi răn dạy và thuyết giảng. Thế nhưng, điều nay chỉ sinh là tác dụng phụ. Đến một lúc nào đó, con trai sẽ biết được cách vượt qua bố, vậy nên chúng cần sự đồng cảm và ánh mắt dõi theo của bố hơn là bị dạy nên hay không nên làm gì.

Con trai tôi không có anh chị em, nên nó muốn tôi làm bạn của nó. Sau khi tan làm về nhà, tôi luôn chuẩn bị sẵn trò gì đó để hai bố con chơi VỚI nhau. Tôi có một nguyên tắc ngầm mỗi khi chơi với con trai. Chúng tôi chơi đủ trò như con quay, bóng đá, đấu vật,... nhưng vào thời khắc quyết định, tôi sẽ là người thua. Hôm nào dó, tôi quên mất cái nguyên tắc nay và thắng nó, cậu quỷ tử của tôi cực kỳ giận dữ và nói rằng không bao giờ chơi với bố nữa. Con trai vừa tận hưởng sự thú vị của trò chơi, vừa nếm mùi vị hồi hộp khi đánh bại bố. Tôi không biết con trai tôi có nghĩ tôi luôn là kẻ thua cuộc trong mọi trò chơi với nó hay không, nhưng chuyện cố tình thua nó không hề xấu. Vì đối phương là con trai tôi. Để thua con trai trong trò chơi, tôi cũng cần có chiến thuật. Hai bố con choi như thể ngang tài ngang sức hay có đôi lúc tôi dẫn đầu, sau đó, vào thời khắc quyết định, tôi đã thua nó. Như vậy, niềm vui của con trai tôi sẽ tăng lên gấp bội. Con trai lúc nào cùng muốn thắng bố, muốn vượt qua bố. Và bố cố tình thua cuộc không phải vì bản thân bất tài vô dụng. Rồi một lúc nào đó, điều này sẽ hỗ trợ tích cực cho con trai để nó thực sự vượt qua bố.

Khi lạy chào vào Tết Ngưyên Đán năm nay, con trai nghiêm mặt nói với tôi: “ Bố, sau khi suy nghĩ lại, con thấy làm giáo sư tốt hơn là làm một ông chú bán văn phòng phẩm.”

Khá khen cho cậu quý tử khi đã suy nghĩ thấu đáo lời bố. Tôi xoa đầu nó, nhưng ngay lập tức “cạn lời” với nó.

“Vậy mới nói, con thừa hưởng chức vị giáo sư của bố được không?” Ôi trời, cái sự trơ trẽn và kỳ dị của thằng nhóc đã xuất sắc hơn bố nó rồi.

VÌ QUÊN NÊN TỔN THƯƠNG KHÔNG ĐƯỢC CHỮA LÀNH

Không như Hàn Quốc, việc tham vấn tâm lý hay bệnh viện tâm thần ở châu Âu rất phát triển. Khi trong lòng có mâu thuẫn, họ tìm đến chuyên gia tham vấn chẳng hề nghĩ ngợi gì giống như lúc bị cảm thì đến bệnh viện. Thế nhưng, Hàn Quốc không như vậy, khái niệm tham vấn gia đình hay tham vấn tâm lý vẫn chưa được phổ biến. Người đến tham vấn thường lần lũa đôi lần trước khi gõ cửa. Hay mãi mới vượt qua sự ngập ngừng, do dự, tìm đến phòng tham vấn, nhưng vẫn có rất nhiều người không mở lòng chia sẻ với nhà tham vấn.

“Tôi ấy à, lúc còn nhỏ không có vấn đề gì. Bố mẹ tôi chu đáo, nhà tôi cũng không đến nỗi nào.”

Mỗi khi nghe người đến nhận tham vấn nói như thế này, chúng tôi cảm thấy bất lực, vì rất khó để tìm hiểu nguyên nhân vấn đề của những người như thế này. Ngay cả khi chúng tôi cố gắng nói chuyện, khuyến khích chia sẻ nhiều hơn, họ vẫn nói bản thân không còn chút ký ức nào từ thời cấp hai trở về trước, hay không nhớ mấy chuyện vui buồn lúc nhỏ. Đến đây, chúng tôi có thể đoán được họ đang bảo vệ điều gì đó.

Nếu thời thơ ấu không có vấn đề gì, vậy tại sao lại không nhớ gì? Hầu hết mọi người đều không trong tâm thế sẵn sàng để đối mặt với tổn thương sâu sắc khi còn nhỏ. Vì tổn thương ấy quá lớn. bản thân họ không thể chịu đựng được nên xóa bỏ toàn bộ ký ức để thoát khỏi vũng lầy đau khổ của những tổn thương ấy. Thậm chí, gia đình không hạnh phúc nhưng họ bóp méo ký ức thành một gia đình hạnh phúc. Khao khát được lớn lên trong một gia đình bình thường càng lớn. mức độ méo mó của ký ức càng nghiêm trọng. Ký ức của con người không hoàn hảo và đôi khi còn được ngụy tạo. Thế nhưng, xóa bỏ hay bóp méo ký ức tổn thương không khiến chúng ta ngừng đau khổ. Freud gọi suy nghĩ hay hành vi sử dụng trong vô thức để bảo vệ bản thân khỏi tổn thương là cơ chế phòng vệ.

Cơ chế phòng vệ chúng ta sử dụng là công cụ khiến chúng ta thoát khỏi đau khổ hoặc quên đi nổi đau của tổn thương. Tuy nhiên, cơ chế phòng vệ không phải là giải pháp giải quyết triệt để tổn thương. Cơ chế phòng vệ chỉ tạm thời bảo vệ chúng ta khỏi cú sốc tổn thương, và thậm chí có thể tạo nên tác dụng phụ khiến tổn thương kéo dài lâu hơn.

Cơ chế phòng vệ được khởi động trong vô thức

Một trong những cơ chế phòng vệ các cặp vợ chồng thường sử dụng mỗi khi hai người có vấn đề là phóng chiếu tâm lý của bản thân lên đối phương. Phóng chiếu có nghĩa là thấy đối phương có cảm xúc với bản thân giống hệt cảm xúc của bản thân với đối phương. Nói một cách đơn giản, khi chúng ta ghét ai đó, chúng ta nghĩ rằng đối phương cũng ghét chúng ta. Khi chúng ta mệt mỏi, chúng ta quẳng sự mỏi mệt ấy sang cho đối phương. “Nhìn mình có vẻ mệt mỏi.” Mỗi khi hai vợ chồng đang xem phim hay ti vi mà thấy nhàm chán, hai người lại nói với đối phương “Trông mình có vẻ không hứng thú gì thế” thay vì “Anhem thấy chẳng thú vị gì cả”. Buồn chán vốn dĩ là cảm xúc của bản thân, nhưng chúng ta đùn dẩy cảm xúc ấy giống như nó là của đối phương vậy. Phóng chiếu cảm giác buồn chán hay mệt mỏi hai vợ chồng có thể chịu đựng nhau được, nhưng khi đó là phóng chiếu sự phẫn nộ, oán giận, thù địch, rất khó để hai người có thể nhẫn nhịn.

Người chồng có ham muốn ngoại tình mãnh liệt với nũ nhân viên trẻ đẹp, quyến rũ ở chỗ làm thường phóng chiếu cảm giác bất an lên người vợ ở nhà của mình. Người chồng liên tục tra hỏi vợ có thích người đàn ông nào khác không. Hay trong tục ngữ cũng có nhiều câu biểu thị sự phóng chiếu, ví dụ như “Mèo chê mèo dài đuôi”. Người trở thành đối tượng phóng chiếu của bạn đời rất dễ bực bội, buồn bực, tâm trạng cứ như sét đánh giữa trời quang. Nhưng dù họ có ca thán bản thân oan ức thế nào, người phóng chiếu cảm xúc lên họ hoàn toàn không có ý muốn lắng nghe.

Sau phóng chiếu là cơ chế phòng vệ mang tên đồng nhất hoá. Sự đồng nhất hóa đặc biệt xuất hiện nhiều trong gia đình. Sự đồng nhất hóa là hiện tượng đồng nhất đối phương với bản thân và là một đặc điểm thường thấy ở những bậc phụ huynh Hàn Quốc thương yêu con cái một cách thái quá.

Han Jun là anh cả trong nhà, dưới cậu là cô em gái kém cậu một tuổi. Thế hệ bố mẹ Han Jun là thế hệ rất coi trọng tư tưởng trọng nam khinh nữ, thế nhưng mẹ Han Jun thì ngược lại. Mẹ cậu lúc nào cũng hết mực quan tâm, chăm sóc cho em gái. Em gái cậu không khác gì công chúa trong nhà. Mẹ cậu làm tất cả mọi thứ có thể làm cho con gái. Cho tới khi tốt nghiệp cấp ba, Han Jun chưa từng được học gia sư hay đi học ở trung tâm, nhưng em gái cậu thì khác. Em gái cậu không chỉ được học các môn nghệ thuật như piano, mỹ thuật, mà còn được học gia sư, học thêm ở trung tâm. Cậu có đôi chút chạnh lòng nhưng vì không bị gánh nặng học hành đè trên vai nên Han Jun thấy khá thoải mái. Nhưng rồi khi cậu và em gái vào đại học đã có những vấn đề “A, không phải là thế này...” phát sinh. Mãi đến khi lên cấp ba, Han Jun mới có hứng thú với chuyện học hành, nhưng không biết có phải vì thiếu kiến thức nền tảng hay không, kết quả kỳ thi đại học của cậu không được như ý. Han Jun bày tỏ nguyện vọng thi lại vì nghĩ rằng thành tích sẽ tốt hơn khi , nhưng thứ cậu nhận được chỉ là những lời trách mắng từ mẹ. Han Jun không thể nào thuyết phục được người mẹ chắc như đinh đóng cột rằng “Không có thi lại gì hết”, nên không còn cách nào khác cậu phải từ bỏ ngôi trường đại học bản thân mong muốn và đăng ký vào một trường thấp hơn. Sang năm sau, khi em gái cũng phải đối mặt với kỳ thi đại học, tình hình hoàn toàn khác. Em gái Han Jun muốn đăng ký khoa Sinh học của đại học nữ sinh E, nhưng điểm không được tốt. Ngay lập tức, mẹ cậu động viên, khuyến khích em cậu thi lại “Con còn trẻ, một năm cũng nhanh qua thôi.” Kết quả là em gái cậu đã có thể lựa chọn trường đại học và chuyên ngành bản thân mong muốn nhờ vào sự hỗ trợ nhiệt tình của mẹ. Han Jun không biết bản thân có phải là đứa con được nhặt từ đâu về hay không, cậu không thể nào hiểu được thái độ của mẹ. Han Jun kết hôn và nghĩ rằng bản thân không còn phải chịu thái độ bất công bằng của mẹ. Thế nhưng, sau khi cậu kết hôn, chuyện còn tồi tệ hơn.

Sau khi kết hôn được vài năm, Han Jun chuẩn bị mua nhà. Đi làm chưa được bao lâu nên một nửa khoản tiền mua nhà là mẹ chuẩn bị cho, phần còn lại tiền tiết kiệm và tiền Han Jun vay ngân hàng. Chật vật mãi, cuối cùng Han Jun cũng mua được nhà. Mặc dù mẹ cậu nhấn mạnh số tiền ấy là cho vay, sau này nhớ trả lại, nhưng vì mới còn trẻ đã sắm được nhà nên Han Jun rất sung sướng và ở địa vị là một người chồng, cậu cảm thấy hãnh diện với vợ khi thấy vợ nói rằng cuối cùng đã có ngôi nhà cho riêng mình và quét dọn nhà cửa hằng ngày với nụ cười hạnh phúc. Thế nhưng, niềm hạnh phúc ấy kéo dài chẳng được bao lâu. Cô em gái đến tuổi kết hôn có bạn trai, nên ngay sau khi bên gia đình gặp mặt, mọi người quyết định luôn ngày thành hôn. Và một ngày nọ, mẹ Han Jun gọi cả nhà Han Jun đến nhà. Nghe mẹ nói, HanJun cảm thấy như sét đánh ngang tai. Vì bạn trai của em gái là bác sĩ - chàng rể hiếm có, nên mẹ Han Jun muốn sắm sửa nhà coi như của hồi mồn. Vậy nên, mẹ cậu yêu cầu cậu trả lại số tiền đã mượn trước đây ngay lập tức. Phải trả lại tiền cho mẹ, nhưng với điều kiện của Han Jun, để có thể chuẩn bị số tiền lớn như thế, cậu không còn cách nào khác là bán nhà. Mẹ cậu chẳng khác nào yêu cầu thanh lý nhà của anh để mua nhà cho em. Đến lúc này, vợ Han Jun tuôn hết những buồn bực chịu đựng bấy lâu. “Gia đình anh thật kỳ lạ.” Còn Han Jun, tất cả tổn thương vì bị phân biệt đối xử khi còn nhỏ mà cậu đã cố quên trào dâng.

Hôn nhân lâm vào bế tắc vì mâu thuẫn mẹ con trầm trọng là câu chuyện của Han Jun. Vậy còn mẹ Han Jun, tại sao bà chỉ thiên vị con gái? Mẹ Han Jun là con gái trong một gia đình đông anh em, bà không được bố mẹ đối xử tử tế và lúc nào cũng bị anh em trai chèn ép. Các anh em trai trong nhà đều được đi học đại học, nhưng bà là con gái nên đã phải từ bỏ ước mơ đại học, đi làm để chăm lo cho các anh em. Tâm lý muốn được bù đắp lại những uất ức tích tụ bấy lâu khiến bà chỉ nâng niu, trân trọng con gái. Mẹ Han Jun đã đồng nhất con gái với bản thân để giải tỏa tổn thương lúc xưa.

Nỗ lực giải quyết tổn thương của bản thân thông qua sự đồng nhất hóa xuất hiện rất nhiều trong các gia đình. Nhìn sinh viên trường Luật hay trường Y, tôi thấy họ bị động trong cuộc sống như đang sống cuộc đời của một người khác mà không phải cuộc đời của chính mình. Khao khát giải quyết quá khứ đau buồn vì không có tiền, không có quyền lực thông qua con cái của bố mẹ đã được phóng chiếu lên họ. Thế nhưng, nỗ lực giải quyết tổn thương theo cách này đang tạo ra những tổn thương khác trong gia đình. Hành động hết lòng hy sinh vì con gái để bù đắp lại tổn thương của bản thân của người mẹ khiến gia đình xuất hiện vật hy sinh, và điều này nằm ngoài ý định của người mẹ.

Người bố trở về nhà sau khi bị cấp trên mắng đã nổi cáu vô cớ với cậu con trai đang xem ti vi.

Như những ngày khác thì người bố đã bỏ qua.

Câu con trai hờn dỗi bỏ về phòng.

Đây là sự đồng nhất hóa phóng chiếu, người bố đang tái hiện trạng thái cảm xúc, tinh thần của bản thân lên đối phương giống như hiện thân ảo.

Khi các thành viên trong gia đình biến đối phương thành hiện thân ảo rồi giải tỏa hoặc thể hiện cảm xúc của bản thân, rất khó có thể đoán được sự phẫn nộ hay tức giận của bản thân bắt nguồn từ đâu.

Coi gia đình như hiện thân ảo của bản thân?

Hình thái phức tạp nhất của cơ chế phòng vệ tâm lý là sự đồng nhất hóa phóng chiếu - hình thái kết hợp của phóng chiếu và đồng nhất hóa. Cơ chế phòng vệ này khơi dậy ở đối phương nhưng đặc tính nguy hiểm của chúng ta và khiến chúng ta kiểm soát sự kích động của bản thân bằng cách thao túng người khác. Lúc này, đối phương trở thành phân thân tình cảm của bản thân. .

Đôi khi có những người phụ nữ âm thầm quyến rũ, khiến đối phương bị thu hút bởi mình, nhưng khi đối phương có ý tiếp cận, họ không thích và chạy trốn. Và người đàn ông bối rối vì bị gắn mác là kẻ bám đuôi trơ trẽn, đối phương đã nói không thích mà vẫn theo đuổi. Trong vô thức, những người phụ nữ này khắc sâu hình ảnh “nạn nhân lương thiện chịu đau khổ vì kẻ bám đuôi dai dẳng”. Điều này là do tâm lý bất an khi yêu ai đó vì sợ hãi và đau khổ. Khi một người đàn ông bắt đầu có tình cảm với bản thân và tích cực theo đuổi, cảm giác bất an bên trong họ được hiện thực hóa thành hành động gán cho đối phương cái mác là kẻ bám đuôi hay người đàn ông nham hiểm. “Đó, xem đi, tớ lo lắng đâu phải là vô căn cứ. Thực tế nó là vậy.” Đây là cơ chế phòng vệ hợp lý hóa bản thân và kiếm soát cảm xúc thông qua sự bất an bản thân được hiện thực hóa bằng điều khiển đối phương.

Tùy theo mức độ sẽ có sự khác biệt, nhưng rất nhiều người muốn kiểm soát đối phương theo cảm xúc của bản thân. Trong trường hợp nổi giận đùng đùng với những người vô can trong gia đình chỉ vì vấn đề nhỏ nhặt là một ví dụ. Thông thường, những trường hợp như thế này , trước tên, họ gây chuyện hoặc gắt gỏng vô cớ với bạn đời hay con cái vì chuyện nhỏ nhặt, sau đó, khi đối phương bị mắc bẫy, họ chọc giận và giải tỏa cảm xúc của bản thân.

Ở công ty có chuyện bực bội, người bố trở về nhà trong trạng thái khó chịu. Ngay khi nhìn thấy cậu con trai tiểu học đang xem ti vi, người bố không bỏ qua như mọi ngày mà gắt gỏng vô cớ. Người bố hét lên: “Con làm hết bài tập chưa mà ngồi đó xem ti vi?” Cậu con trai ấm ức vì tự dưng bố hét lên vô cớ với mình, trả lời cộc lốc: “Xem xong cái này rồi con sẽ làm.” Như mọi khi, cậu con trai sẽ làm bài tập sau khi xem xong chương trình ti vi đang xem. Thế nhưng, ông bố càng tức giận hơn trước câu trả lời cộc lốc của cậu con trai. “Con có thái độ gì với bố đấy?” Cậu con trai ngộ ra tình hình, miễn cưỡng tắt ti vi trở về phòng làm bài tập. Trước mặt là sách vở, nhưng trong đầu cậu chỉ toàn là sự tức giận và oán trách về hành động khó hiểu của bố.

Liệu có gia đình nào không xảy ra những chuyện như thế này đôi lần hay không? Người bố đã gợi dậy y nguyên cảm xúc giận dữ của bản thân trong con trai mình. Để giải tỏa tâm trạng bức bối khi phải chịu đựng sự vô lý và hoàn thành công việc cấp trên giao phó, người bố đã ép buộc con trai làm bài tập. Người bố không thể tự giải quyết cảm xúc tiêu cực bên trong mình và đã biến con trai thành phân thân cảm xúc để giải tỏa cảm xúc của bản thân. Nếu sự đánh đồng hóa là cơ chế coi đối phương như một sự tồn tại giống với bản thân và có cảm xúc yêu ghét đơn phương thì sự đánh đồng hóa phóng chiếu lại chuyển dịch và tái hiện trạng thái cảm xúc, tinh thần của bản thân ở đối phương giống như rô bốt hay hiện thân ảo, đây chính là điểm khác nhau của hai cơ chế. Cơ chế đánh đồng hóa phóng chiếu rất phức tạp nên không dễ để vô hiệu hóa.

Khi sự đánh đồng hóa phóng chiếu trở thành một cơ chế phòng vệ quen thuộc, các thành viên trong gia đình sẽ rơi vào bể khổ. Khi biến ai đó trong gia đình thành hiện thân ảo trong vô thức để thể hiện hay giải tỏa cảm xúc của bản thân, chúng ta sẽ dần mất đi khả năng phán đoán cơn giận hay sự phẫn nộ của bản thân bắt nguồn từ đâu. Chúng ta không thể nào biết được người giật dây giấu mặt là ai, mục đích thực sự của họ là gì. Chúng ta không thể hiểu dưọc tại sao lại ghét nhau, tại sao lại khổ sở khi sống cùng nhau, không biết nỗi đau bắt nguồn từ đâu. Mọi cảm xúc cứ rối như tơ vò và chúng ta sống để rồi làm tổn thương nhau.

Đặt tên cho khuôn mẫu hành vi

Vậy không có cách nào để thoát khỏi sự phóng chiếu và sự đánh đồng hóa, nó phóng chiếu thường xuyên xuất hiện trong các gia đình như thế này hay sao? Alice Miller, nhà tâm lý học trẻ em người Thụy Sĩ và là người đứng đầu thế giới về lĩnh vực ngược đãi, trừng phạt thân thể trẻ em, nói rằng cần phải làm rõ những cơ chế phòng vệ được khởi động để tránh né đau đớn nếu muốn thực sự hồi phục khỏi sang chấn tâm lý.

Hai vợ chồng mang theo hành trang là những tổn thương thuở nhỏ bước vào cuộc sống hôn nhân. Các cơ chế phòng vệ là thói quen cố hữu thường được sử dụng trong vô thức khi chúng ta đối diện với những vấn đề lúc còn nhỏ. Nhưng những cơ chế phòng vệ ấy chỉ là lưỡi dao cùn có thể dùng tạm thời, không phải là lưỡi dao có thể chặt đứt hoàn toàn những cảm xúc đau khổ trong chúng ta. Phải thừa nhận và đón nhận “một cách có ý thức” sự thật này, chúng ta mới có thế đối diện với vấn đề. Phân biệt các sự vật, hiện tượng và đặt tên là một trong những cách giải quyết hữu hiệu trong tâm lý học gia đình. Quan sát khuôn mẫu hành vi thường xuất hiện trong quan hệ gia đình rất có ích cho việc này. Các thành viên trong gia đình kết nối và tương tác với nhau trong một khuôn mẫu nhất định. Tìm kiếm khuôn mẫu được tạo ra trong gia đình và đặt tên cho những cơ chế phòng vệ đa dạng xuất hiện ở đó là con đường để xử lý tác dụng phụ. Phân biệt các sự vật, hiện tượng và đặt tên là một trong những cách giải quyết hữu hiệu trong tâm lý học gia đình.

CAFE TÂM LÝ GIA ĐÌNH

#2 Gia đình và các cơ chế phòng vệ

NỖI ĐAU THỜI THƠ BÉ LUÔN ĐỂ LẠI SẸO

Những khổ cực lúc nhỏ luôn để lại dấu tích trong chúng ta. Những trải nghiệm thời thơ ấu như mối quan hệ với bố mẹ, bầu không khí gia đình,... đóng vai trò người dẫn đường cho cuộc đời chúng ta. Cuộc đời chúng ta được định hướng phần nào tùy theo những trải nghiệm ấy, dù là trải nghiệm tích cực hay tiêu cực, vì cảm xúc, hành vi của thời điểm hiện tại chịu tác động của cảm xúc, hành vi trong quá khứ. Những thiếu thốn, tổn thương khi còn nhỏ có thể thay đổi cuộc đời của một con người. Khi mức độ thiếu thốn hay tổn thương quá nghiêm trọng, chức năng nhận thức và tình cảm của người đó bị tê liệt, cả cơ thể lẫn tâm hồn bị bao trùm bởi cảm xúc tiêu cực. Trong tình huống này, chúng ta thường lý giải tình huống khác đi hay lừa gạt bản thân trong vô thức để bảo vệ bản thân cũng như để bản thân không mệt mỏi mà gục ngã. Ý thức hay hành vi tâm lý bảo vệ bản thân khỏi tổn thương cảm xúc này được gọi là cơ chế phòng vệ, được chia thành hai loại là cơ chế phòng vệ nguyên thủy và cơ chế phòng vệ dạng nghiện ngập.

Đấu tranh để bảo vệ bản thân

Cơ chế phòng vệ nguyên thủy bao gồm các loại hình như đè nén, phủ nhận, phản ứng ngược, thoái lùi, chuyển dịch thăng hoa, đổi hướng sự phẫn nộ chống lại bản thân,... Chúng ta hãy cùng tìm hiểu xem những cơ chế phòng vệ này được sử dụng như thế nào.

Đè nén: Kìm nén nỗi đau, sự khó chịu và ham muốn trong vô thức. Trong trường hợp nghiêm trọng, chúng ta có thể quên bẵng hay không nhớ gì tới những lời hứa, sự kiện đau đớn. Ví dụ như chúng ta đến muộn hay quên những cuộc gặp mặt không thích tham gia.

Phủ nhận: Cố gắng để đánh lừa bản thân. Chúng ta không muốn thừa nhận hiện thực đau đớn. Chúng ta tin những thứ bản thân muốn tin và phủ nhận hiện thực rằng “không có lý nào lại như thế”. Không chấp nhận sự thật rằng người mình yêu đã chết hay đã phản bội bản thân là những trường hợp điển hình.

Hình thành phản úng ngược: Thể hiện thái độ hay hành vi theo hướng trái ngược với cảm xúc thực sự của bản thân. Một ví dụ cho cơ chế này là trong lòng rất thích đối phương nhưng lại gây chuyện hay khiến đối phương khó chịu.

Hợp lý hóa: Một trong những cơ chế phòng vệ được sử dụng nhiều nhất. Chúng ta có xu hướng tìm kiếm lý do hợp lý hóa suy nghĩ hay hành động của bản thân để không phải cám thấy thất vọng vì hiện thực thêm nữa. Như trong truyện ngụ ngôn Aesop, con cáo cố gắng để ăn được chùm nho hấp dẫn, nhưng sau khi thất bại, con cáo đã nói rằng: “Chùm nho đó chỉ là một chùm nho chua.”

Thoái lùi: Trở lại cư xử như khi còn nhỏ để giảm lo lắng khi đối mặt với tình huống khó khăn hay bị stress quá mức. Ví dụ như một đứa trẻ sau khi có em thấy bị stress và cư xử như trẻ con. Còn người lớn thường có khuynh hương tự nhốt mình trong không gian chỉ có riêng mình khi buồn bã, hay chống đối khi bị ai đó khiển trách. Khi người yêu không làm được những gì bản thân mong muốn, chúng ta nghĩ rằng đối phương không còn yêu mình. Hay khi một vấn đề nào đó không được xử lý ổn thỏa, chúng ta coi bản thân là một người vô dụng. Chúng ta hành động theo cách thức trẻ con như lên cơn co giật, tức giận, hay khóc lóc để đạt được điều gì dó.

Chuyển dịch: Trút hết mọi cảm xúc đáng nhẽ ra dành cho người khác lên một người không liên quan. Câu tục ngữ “Giận cá chém thớt” rất thích hợp với loại hình này. Hầu hết mọi người thường sử dụng cơ chế phòng vệ này. Đặc biệt, khi tức giận, họ trút hết sự tức giận của bản thân lên người yếu thế không có sức chống trả. Ví dụ như lái xe liều lĩnh giữa con đường vô danh, hay không ngừng bắt bẻ lỗi của tài xế khác rồi trả thù. Hai vợ chồng sau khi cãi nhau thường lớn tiếng và trút giận lên con cái, hoặc chồng đem căng thẳng ở công ty trút lên vợ con sau khi về nhà hay phản ứng quá nhạy cảm.

Thăng hoa: Chuyển đổi sự kích động bạo lực hay tình dục không thể chấp nhận về mặt xã hội sang cách thức biểu hiện và đối tượng khác. Đây là một trong những cơ chế tự vệ chín chắn, và những người có khuynh hướng công kích có thể dồn hết năng lượng tấn công của bản thân vào việc học và đạt được thành tích tốt. Freud coi thăng hoa là cơ chế tâm lý làm cho tất cả nghệ thuật và văn hóa đều thành có thể. Ông nói rằng Mona Lisa của Leonardo da Vinci là tác phẩm khiến sự ham muốn tình yêu đồng giới thăng hoa về mặt nghệ thuật.

Đổi hướng sự phẫn nộ chống lại bản thân: Hiểu rằng hướng sự phẫn nộ bên trong bản thân sang người khác là một hành động nguy hiểm và không thể chấp nhận được, nên chuyển sự phẫn nộ ấy lên bản thân, rồi tự trả thù, tự phá hoại bản thân mình. Ví dụ như lãng phí thời gian vô ích, hoang phí cơ hội và tài năng của bản thân, đẩy bản thân vào ngõ cụt bằng sự lười biếng và bê tha. Nhiều người còn có ý định tự sát để xóa bỏ chính mình.

Đôi khi rơi vào con đường nghiện ngập

Những vết thương sâu để lại sang chấn không được giải tỏa trên cơ thể và trong trái tim chúng ta giống như để lại sẹo vậy. Lúc còn nhỏ, khi bị tổn thương về mặt thể chất hay tinh thần, chúng ta thường cố bảo vệ bản thân băng những suy nghĩ bất hợp lý. “Chuyện này xảy ra với mình nên mình là một đứa trẻ hư.” “Chẳng ai yêu thương mình cả.” “Mình là một đứa trẻ không được yêu thương.” Những đứa trẻ suy nghĩ như thế này bị tổn thương sâu sắc hơn, cảm thấy tủi hổ sâu sắc hơn. Nhà trị liệu gia đình John Bradshaw cho rằng sự tủi hổ là nguyên nhân gây nghiện ngập. Cảm giác tội lỗi giúp chúng ta biết bản thân đã làm sai, nhưng còn sự tủi hổ khiến chúng ta thấy bản thân mình là một sai lầm. Bên trong cảm xúc tủi hổ này là rất nhiều cảm xúc khác đi kèm như cô đơn, buồn bã, bất an, sợ hãi, phẫn nộ, u uất,... Và cảm xúc mãnh liệt nhất ở đây là phẫn nộ. Những đứa trẻ bị tổn thương tin bản thân là sự tồn tại luôn phải chịu tổn thương, nhưng tận sâu đáy lòng lại là sự phẫn nộ sâu sắc với tổn thương bản thân đã phải nhận. Sự phẫn nộ này được chôn sâu và sau đó biểu hiện ra bên ngoài bằng sự nghiện ngập.

Christine Caldwell gọi hiện tượng rời khỏi cơ thể “ở đây bây giờ” để giải quyết sang chấn trong tâm hồn và trên cơ thể được hình thành khi còn nhỏ bị tổn thương vì sang chấn. Thỏa mãn mong muốn thoát khỏi nỗi đau của chấn thương là một trải nghiệm khoái lạc, nói cách khác là nghiện một thứ gì đó để thay thế. chúng ta muốn rời khỏi cơ thể bằng cách phụ thuộc vào đồ uống có cồn, nicotine, cờ bạc, game, tình dục,... Nghiện ngập có tính lặp lại. Và cơ thể chúng ta dần quen với việc nghiện thứ gì đó thông qua sự lặp lại. Thế nhưng, vấn đề là khi chúng ta nhờn thuốc, nghiện không còn là công cụ làm vơi đi cơn đau mà trở thành ngục tù trói buộc chúng ta.

Cứ mười người hiện đại thì có bảy người bị nghiện một thứ gì đó. Theo chuyên gia sang chấn Bessel van der Kolk, nghiện là “phương pháp tự trị liệu” mà những người có sang chấn tâm lý sử dụng để giải quyết tổn thương. Thế nhưng, nghiện lại đem đến tổn thương, đem đến đau đớn về mặt tâm lý tình cảm sâu sắc cho người muốn giải quyết tổn thương và gia đình của người đó.

Cơ chế phòng vệ dạng nghiện ngập khiến chúng ta không thể ngay lập tức cảm nhận được cảm giác tổn thương bên trong chúng ta. Phần lớn những người bị nghiện đều bị tổn thương khi còn bé. Và họ chọn nghiện một thứ gì đó để bảo vệ bản thân khỏi cảm xúc đau đớn và buồn bã.

Nghiện gây ức chế cảm xúc

Trong xã hội hiện đại những năm gần đây, trong các loại nghiện, nghiện sex đang có xu hướng gia tăng và gây ra rất nhiều vấn đề xã hội nghiêm trọng. Việc đó không đơn giản chí là thích người khác giới và thích sex. Những người nghiện sex bám chấp vào chuyện quan hệ để biến cảm xúc tiêu cực thành tích cực và giải tỏa căng thẳng. Hoặc họ nghiện sex như một hành động tưởng thưởng cho bản thân khi tâm trạng vui hay hoàn thành một việc gì dó. Nền tảng ban đầu của việc nghiện sex là mộng tưởng về sex, thủ dâm và khiêu dâm. Người nghiện sex duy trì tình trạng nghiện thông qua mộng tưởng về sex và luôn nghĩ tới chuyện đó. Người bình thường cảm thấy có sức hấp dẫn tình dục với người có sức hấp dẫn, nhưng suy nghĩ ấy chỉ thoáng qua trong chốc lát. Thế nhưng, người nghiện sex bị ám ảnh bởi suy nghĩ ấy. Khi nằm trên giương đi ngủ, họ điều chỉnh căng thẳng và stress của ngày hôm ấy qua mộng tưởng. Họ xây dựng hình ảnh đối tượng quan hệ thông qua mộng tưởng, sau đó thủ dâm hoặc tưởng tượng ra những hành động để thỏa mãn ham muốn chưa được lấp đầy của bản thân. Thậm chí, ngay cả khi đang quan hệ với người thật, họ vẫn nhớ đến đối tượng hư cấu do bản thân nghĩ ra. Họ giải tỏa cảm xúc bị tổn thương của bản thân thông qua hình ảnh sex hư cấu tạo ra khi đi ngủ. Người nghiện sex không nhận được tình yêu thương ấm áp từ bố mẹ hay những người xung quanh nên vuốt ve là hành động đụng chạm cơ thể duy nhất của họ.

Để thoát khỏi chứng nghiện sex, người nghiện cần phá bỏ niềm tin ràng sex là thứ quan trọng nhất mà bản thân có thể phụ thuộc. Trước tiên, họ cần dừng mộng tưởng. Họ cần bỏ cách ứng phó với căng thẳng và ổn định cảm xúc thông qua mộng tưởng. Thứ hai là họ cần trị liệu tổn thương. Cảm giác đau đớn mà những người nghiện sex muốn quên đi nằm ở gia đình của họ. Họ cần nhớ lại những mâu thuẫn, sự ngược đãi phải chịu đựng trong gia đình và giải quyết những cảm xúc bị đè nén. Họ phải lật tìm cả những nỗi đớn đau bản thân sợ hãi phải nhớ lại. Càng là sự ngược đãi nghiêm trọng càng mất nhiều thời gian để hồi phục.

Con đường thoát khỏi cơ chế phòng vệ

Nhà tâm lý học trẻ em hàng đầu thế giới Alice Miller nói rằng cần có hai thứ để vô hiệu hóa cơ chế phòng vệ. Trước nhất là chúng ta cần đối mặt với sang chấn đã phải trải qua khi còn nhỏ. Chúng ta cần khám phá những cơ chế phòng vệ được xây dựng để tránh né nỗi đau. Cơ chế phòng vệ chỉ ngăn chặn ký ức và cảm xúc đau đớn, không phải là biện pháp giải quyết. Khi những cảm xúc đau đớn sâu bên trong chúng ta như buồn bã, tuyệt vọng, phẫn nộ, sợ hãi, bất lực, lo sợ, tủi hổ, tội lỗi,... bị đè nén bởi cơ chế phòng vệ dần nổi lên từng chút một, chúng ta có diễn tả những vấn đề đã xảy ra với bản thân thành lời.

Tuổi thơ bất hạnh biến chúng ta thành những người liều mình tìm nước trên sa mạc. Thế nhưng vì mãi không thể tìm thấy nên chúng ta cứ lang thang giữa sa mạc để tìm nước. Điều chúng ta cần làm không phải là tìm kiếm nước trên sa mạc mà là tìm cách để thoát khỏi sa mạc. Và trị liệu tâm lý là một trong những phương pháp để thoát khỏi sa mạc.

Chúng ta có thể tự điều chỉnh tác động của những trải nghiệm thuở nhỏ đến cuộc sống hiện tại thông qua trị liệu. Tác động của tổn thương trong quá khứ sẽ khác tùy theo cách chúng ta nhìn nhận, chấp nhận chúng như thế nào. Như vậy, dần dần chúng ta có thể buông bỏ được cơ chế phòng vệ chúng ta sử dụng để bảo vệ bản thân, đồng thời thoát khỏi cơ chế phòng vệ mang tên nghiện ngập.

Gia đình là tiểu vũ trụ thu nhỏ của thế giới, nên để thay đổi thế giới, chúng ta cần thay đổi gia đình.

Gia đình giống như tảng băng chìm, nên chúng ta đừng quên có một phần băng lớn chìm dưới nước.

Nói một cách khác vận mệnh của gia đình phụ thuộc vào việc chúng ta hiểu phần nhu cần và cảm xúc nằm khuất bóng trong cuộc sống đời thường hằng ngày của nhau như thế nào.

— Virginia Satir