Suốt đời mẹ tôi vẫn sợ bệnh ung thư, có lẽ lúc ở bệnh viện, lúc chiếu điện, mẹ tôi cũng còn sợ. Sau khi giải phẫu, không có lúc nào mẹ tôi nghĩ đến ung thư. Có ngày mẹ tôi lo sợ không thể sống được vì sự xúc động quá mạnh đối với tuổi tác mình. Nhưng bà không hề nghĩ đời mình mắc bệnh ung thư: người ta giải phẫu bệnh sưng màng ruột, rất nặng, nhưng chữa được.
Điều làm chúng tôi ngạc nhiên hơn là không bao giờ mẹ tôi cho mời linh mục đến, dù là ngày mẹ tôi thấy cô đơn: “Ta sẽ không còn gặp mặt con Simone!”. Cuốn Thánh kinh, cây Thánh giá, xâu tràng hạt do Marthe mang lại, tất cả vẫn để nguyên trong ngăn kéo. Một buổi sáng Jeanne đã gợi ý: “Hôm nay là Chủ nhật, dì Françoise ạ, dì có ý định cầu nguyện chăng? – Ồ! Thôi cháu, dì mệt quá không cầu nguyện được: Ông Trời đại lượng!”
Bà Tardieu khẩn khoản hơn, trước mặt Poupette, đã hỏi mẹ tôi có cho mời cha giải tội đến không; mặt mẹ tôi rắn đanh lại: “Mệt lắm”; và nhắm mắt lại để chấm dứt câu chuyện. Sau khi tiếp chuyện một bà bạn già, mẹ tôi bảo Jeanne rằng: “Con Louise nó hỏi dì những câu kì dị: nó hỏi trong bệnh viện Có Linh mục tuyên uý không? Hẳn cháu biết dì không để ý đến những chuyện ấy!”.
Bà Saint-Ange săn hỏi chúng tôi: “Xem chừng cụ bối rối lắm, chắc cụ cần sự an ủi tôn giáo – Má cháu không muốn thế – Cụ đã yêu cầu tôi và các bạn bè khác giúp cụ được yên ổn khi nhắm mắt – Điều má cháu muốn lúc này là giúp má cháu khỏi bệnh”. Thiên hạ chỉ trích chúng tôi. Chắc chắn là chúng tôi không ngăn cản mẹ nhận làm lễ lâm chung, nhưng chúng tôi không ép buộc mẹ phải theo. Có lẽ chúng tôi nên nói cho mẹ biết: “Má mắc bệnh ung thư. Má không qua khỏi được”. Có lẽ một vài người sùng đạo sẽ làm thế, nếu chúng tôi để họ một mình với mẹ tôi. (Thực ra chúng tôi lo ngại bà cụ phạm tội chống lại đạo và phải sám hối hàng thế kỷ). Mẹ tôi muốn rằng chung quanh giường mình có những nụ cười tươi trẻ: “Những người già cả như bà sẽ có lúc được thấy những nụ cười tươi trẻ khi vào ở một nhà dưỡng lão”, mẹ tôi thường nói với các cháu gái như vậy. Mẹ tôi thấy yên ổn với các cháu Jeanne, Marthe và một vài đứa nhỏ tin đạo nhưng hiểu biết và tán thành những lời nói dối của chúng tôi. Mẹ tôi không tin những người khác và nói đến họ với giọng hiềm thù: hình như mẹ tôi có bản năng kỳ lạ để đoán biết rằng sự có mặt của họ làm cho mẹ tôi mất yên ổn: “Mấy bà ở câu lạc bộ đó, ta chẳng lại chơi họ nữa. Ta không trở lại câu lạc bộ nữa”.
Nhiều người sẽ nghĩ: “Sự tin tưởng của mẹ tôi chỉ nông nổi ở bề mặt vì mẹ tôi không chịu được cuộc thử thách đau đớn lúc chết”. Tôi không hiểu thế nào là đức tin. Nhưng đức tin là nòng cốt và tính chất của cuộc sống: giấy má tìm được trong ngăn kéo của mẹ tôi chứng tỏ điều ấy. Nếu mẹ tôi chỉ thấy cầu nguyện là lầm rầm đọc kinh một cách máy móc, thì việc ngồi lần tràng hạt đọc kinh cũng không khó nhọc hơn chơi ô chữ. Trái lại, mẹ tôi không cầu nguyện làm cho tôi tin rằng mẹ tôi cho cầu nguyện là hành động cần chú ý, suy tưởng và một trạng thái tinh thần nào đó. Tôi biết rằng đáng ra mẹ tôi phải nói với Thượng Đế: “Xin cho tôi khỏi bệnh. Nhưng tôi xin theo ý muốn của Người: tôi nhận sự chết”. Mẹ tôi không nhận. Giờ phút cần sự chân thực, mẹ tôi không muốn nói những câu không thành thực. Nhưng mẹ tôi không cho phép mình có quyền chống đối. Mẹ tôi nín lặng: “Ông trời đại lượng”.
Cô Vauthier hốt hoảng bảo tôi: “Thật tôi không hiểu, má cô tin đạo, tin Chúa là thế mà sợ chết quá đáng!”. Cô ta có biết rằng những vị thánh khi chết cũng giãy giụa, kêu la chăng? Vả chăng mẹ tôi không sợ Trời mà cũng không sợ quỷ: chỉ sợ phải bỏ thế gian này. Khi bà tôi biết mình chết. Bà tôi nói ra vẻ tự mãn: “Ta đi ăn một cái trứng la-coóc cuối cùng rồi ta đi theo ông Gustave”. Bà tôi không bao giờ nhiệt thành với cuộc sống cho lắm; năm tám mươi tư tuổi, bà tôi sống hời hợt một cách buồn nản, chết không làm cho bà tôi phiền muộn, cha tôi cũng tỏ ra can đảm không kém, ông bảo tôi: “Bảo mẹ mày đừng mời Linh mục đến. Tao không muốn đóng kịch”. Và cha tôi dặn dò một vài chuyện thực tiễn. Cơ nghiệp tiêu tan, sống buồn phiền, cha tôi chấp nhận hư không một cách bình tĩnh cũng như bà tôi chấp nhận thiên đường. Mẹ tôi yêu cuộc đời cũng như tôi, mẹ tôi nổi loạn đối với sự chết cũng như tôi. Trong lúc mẹ tôi hấp hối, tôi nhận được nhiều bức thư bình luận cuốn sách cuối cùng của tôi: “Nếu cô không mất đức tin, cô không sợ chết đến như thế”, những người tin đạo viết cho tôi với một giọng tội nghiệp cay đắng như vậy. Những độc giả nhân nhượng khuyến khích tôi: “Chết đi không đáng kể: sự nghiệp còn lại”. Riêng tôi, tôi xin trả lời với tất cả mọi người rằng họ đã lầm. Đối với mẹ tôi cũng không hơn gì đối với tôi, tôn giáo không thể là hy vọng một sự thành công sau khi chết. Dù rằng tưởng tượng ra sự bất diệt linh hồn ở thượng giới hay ở trần gian thì sự bất diệt ấy cũng không an ủi được cái chết của người ta khi người ta tha thiết với cuộc sống.
