Poupette ngủ lại nhà tôi, đến mười giờ sáng chúng tôi trở lại bệnh viện: cũng như trong khách sạn, phải thu dọn phòng trước buổi trưa. Lại một lần nữa, chúng tôi lên cầu thang, mở hai lần cửa: cái giường bỏ trống. Tường, cửa sổ, đèn, đồ đạc, đồ nào ở chỗ nấy, trên khăn nệm trắng không có gì cả. Dự tính không phải là biết trước: việc xảy ra vẫn phũ phàng như chúng tôi không ngờ. Chung tôi lấy va-li trong hộc tủ ra để thu nhặt sách vở, quần áo, đồ trang điểm, giấy má: sáu tuần lễ thân mật hoen ố vì sự phản bội. Chúng tôi để lại cái áo mặc trong nhà màu đỏ. Chúng tôi đi qua vườn, ở phía trong cùng kia, dưới rặng cây xanh rờn, là nhà xác, và trong nhà xác là thi thể má tôi với cái khăn bịt cằm. Poupette, vì ý muốn, mà cũng vì bất ngờ, đã chịu những cơn xúc động mạnh bạo nhất, coi dì nó ủ dột quá, tôi không thể gợi lên ý muốn lại thăm. Vả lại tôi cũng không chắc tôi có ý muốn ấy.
Chúng tôi đã để va-li lại căn nhà đường Blomet, gửi người gác cửa. Chúng tôi chợt thấy một tiệm cho thuê đồ tang sự: “Thôi, mướn ở đây cũng như ở chỗ khác”. Chủ nhân mặc áo đen ra tiếp chúng tôi. Họ đưa cho coi hình các mẫu quan tài: “Cái này đẹp hơn cả”. Poupette nửa cười nửa khóc: “Cái hòm này mà đẹp hơn à! Mẹ không muốn khâm liệm vào trong cái hòm này đâu!”. Đám tang đã định vào ngày hôm sau nữa, tức là thứ sáu. Họ hỏi chúng tôi có muốn dùng hoa không? Chúng tôi bằng lòng, không hiểu tại sao: không có thập tự, vòng hoa, chỉ lấy một bó hoa lớn. Họ nhận lãnh mọi khoản. Đến chiều chúng tôi mang va-li vào nhà; cô Leblon đã dọn dẹp làm khác hẳn đi; sạch sẽ vui mắt hơn, chúng tôi khó lòng nhận ra nhà cũ nữa: càng hay. Chúng tôi vùi vào trong tủ cái giỏ đựng chiếc áo đọc sách và sơ-mi mặc đêm, xếp dọn sách vở, nước hoa, kẹo, đồ trang sức, còn thì mang về nhà tôi. Đến đêm tôi không ngủ được. Tôi không hối tiếc rằng đã nói với mẹ tôi những điều này: “Má trông thấy con mạnh như thế này con rất vui lòng”. Nhưng tôi tự trách đã không để ý đến thi thể má tôi sớm hơn. Má tôi và em tôi đều nói: “Một cái tử thi không có nghĩa gì cả”. Tuy nhiên, đó còn là thịt xương, còn là khuôn mặt má tôi trong một thời gian. Tôi đã ở bên cha tôi cho đến lúc cha tôi biến thành một vật; tôi đã làm quen với sự di chuyển từ khi có mặt sang cõi hư không. Còn mẹ tôi, tôi đã bỏ đi sau lúc hôn mẹ tôi, bởi vậy hình như mẹ còn nằm yên, trơ trọi một mình trong cái giá lạnh một nhà xác. Chiều mai sẽ khâm liệm: tôi sẽ đến đấy chăng?
Tôi đã đến bệnh viện vào khoảng bốn giờ để thanh toán tiền nong. Có thư từ và một gói mứt trái cây gửi cho má tôi. Tôi lên từ giã các cô y tá. Tôi gặp bé Martin và bé Parent cười đùa trong hành lang. Cổ tôi se lại khó khăn lắm mới nói ra được một hai tiếng. Tôi đi qua cửa phòng 114, người ta đã gỡ tấm biển: “Xin miễn vào thăm”. Xuống đến vườn, tôi ngập ngừng một lúc: tôi thiếu can đảm, mà để làm gì? Tôi đi ra. Tôi lại thấy tiệm Cardin và những cái áo mặc trong nhà đẹp đẽ. Tôi tự nhủ rằng sẽ không ngồi trong căn phòng ngoài, không cầm đến cái máy điện thoại trắng, không đi qua đấy nữa; tôi sẽ hớn hở mà bỏ những thói quen ấy nếu mẹ tôi khỏi bệnh; nhưng tôi giữ lại một kỷ niệm u buồn vì mẹ tôi mất cho nên tôi bỏ những thói quen ấy.
Chúng tôi muốn gửi những kỷ vật của má tôi cho những người thân. Chúng tôi bị chìm dưới xúc động khi đứng trước cái giỏ rơm đầy những cuộn len và một cái áo đan dở; trước mảnh giấy thẩm, kéo, đê của má tôi. Ai cũng biết sức quyến luyến của đồ vật: đời sống đã thâm nhập vào nó, nó có mặt hơn bất cứ thời khắc nào của chúng ta. Nó nằm yên trên bàn như những trẻ mồ côi, không có ích gì, trước khi trở thành rác rưởi hay có một chứng thư hộ tịch khác: đồ dùng của tôi là do cô Françoise tôi để lại. Chúng tôi tặng Marthe cái đồng hồ. Khi cởi cái dải đen, Poupette khóc: “Ngu thật, tôi không thờ linh vật, nhưng tôi không thể bỏ được cái băng này – Thì dì cứ giữ lấy”. Không cần phải toan tính hội nhập cái chết vào cuộc đời và xử sự một cách hợp lý đối với một vật không hợp lý: mỗi người tùy ý tìm cách thỏa đáng cho mình trong sự hỗn độn của tâm tình. Tôi biết tất cả những ý muốn cuối cùng của người ta, và cũng biết rằng người ta không có một ý muốn cuối cùng nào cả; người ta có thể ôm chặt lấy hài cốt hay chôn người thân yêu vào huyệt chung cho nhiều người. Nếu dì nó có ý muốn mặc áo chỉnh tề cho mẹ hay muốn giữ lại cái nhẫn cưới, tôi cũng chấp nhận phản ứng của dì nó là phản ứng của tôi. Về tang lễ, chúng tôi không đặt ra vấn đề gì cả. Chúng tôi nghĩ rằng đã biết ý muốn của mẹ và chỉ việc làm theo.
Vả chăng chúng tôi bị thôi thúc bởi những khó khăn rùng rợn. Chúng tôi có một khoảng đất hương hỏa ở khu Père Lachaise của tổ mẫu Mignot, chị của cụ tôi. Tổ mẫu tôi được chôn cất ở đấy, cả ông tôi, bà tôi, ông trẻ tôi, chú Gaston và cha tôi. Không còn chỗ nữa. Trong trường hợp ấy, người ta phải chôn tạm má tôi ở một nơi, khi nào cải táng sẽ thu thập hài cốt người trước vào một nơi, bấy giờ sẽ an táng mẹ tôi vào đất của dòng họ. Nhưng đất để an táng đắt quá, chính phủ tìm cách lấy lại những khu đất nhượng vĩnh viễn; họ bắt buộc rằng trong ba mươi năm chủ đất phải kê khai lại. Hạn đã qua. Người ta không thông báo cho biết sẽ mất chủ quyền, chúng tôi vẫn gửi quyền sở hữu: với điều kiện là không có người dòng dõi Mignot ra tranh quyền với chúng tôi. Trong khi chờ đợi chưởng khế đưa ra bằng chứng, chúng tôi quàn linh cữu tại một nơi.
Chúng tôi lo ngại tang lễ ngày hôm sau. Chúng tôi đã uống thuốc an thần, ngủ đến bảy giờ, uống nước trà, ăn sáng và uống thêm thuốc an thần. Trước tám giờ một chút, một cái xe hòm đen đậu trong phố vắng, từ tang tảng sáng họ đã đến rước linh cữu từ bệnh viện ra, qua một cái cửa kín. Chúng tôi đi trong sương mù lạnh lẽo ban sớm, Poupette ngồi giữa tài xế và một trong những người của nhà thầu Durand, tôi ngồi ở trong cùng cạnh một thứ hòm bằng sắt. Dì nó hỏi: “Má đấy à?” “Má đấy”. Dì nó sẽ nấc lên: “Chỉ có một điều an ủi tôi, là tôi cũng sẽ qua bước ấy, nếu không thì thật là bất công!”. Phải. Chúng tôi chứng kiến cuộc diễn thử đám tang của chúng tôi. Điều không may là cuộc phiêu lưu chung cho cả mọi người, mỗi người chỉ thực hiện một mình mà thôi. Chúng tôi không rời mẹ trong lúc hấp hối ấy, mẹ tôi đã lầm lẫn sự hấp hối với sự dưỡng sức và chúng tôi đã hoàn toàn cách biệt với mẹ.
Khi đi qua Ba-lê, tôi nhìn phố phường, người qua lại, cố ý không nghĩ gì cả. Nhiều xe hơi đợi trước cửa nghĩa trang: họ hàng thân quyến. Mọi người theo chúng tôi đến nhà thờ rồi xuống xe. Trong khi phu khiêng linh cữu xuống, tôi dẫn Poupette đến với bà dì, bà mắt mũi đỏ hoe vì buồn rầu. Chúng tôi nhập vào đám người; trong nhà thờ đen nghịt. Trên quan tài không có hoa, hãng thầu để quên hoa trong xe: cũng chẳng có gì là quan trọng.
Một tu sĩ trẻ, mặc quần ngoài phủ áo lễ, cầu kinh và đọc một bài điếu tang ngắn buồn thảm lạ lùng, ông nói “Trời xa lắm, dù cho người ta có lòng tin chắc chắn nhất cũng có những ngày Thượng đế xa đến nỗi hình như Ngài vắng mặt. Ta có thể nói rằng Ngài lười biếng. Nhưng Ngài đã sai con Ngài xuống”. Người ta đã kê hai cái giá để làm lễ. Hầu hết mọi người đã chịu lễ. Vị tu sĩ lại nói nữa. Cả hai chúng tôi đều cảm động như dao cắt khi ông nói: “Françoise de Beauvoir”. Mấy tiếng ấy làm hồi sinh mẹ tôi, mấy tiếng ấy thâu tóm cả đời sống mẹ tôi từ lúc tuổi thơ đến lúc thành hôn, góa bụa rồi chết; Françoise de Beauvoir: má tôi, một người đàn bà sống ẩn dật, ít ai nói đến, đã trở thành một nhân vật.
Mọi người đã đi qua linh sàng: một vài bà ứa nước mắt khóc. Chúng tôi còn bận bắt tay thân bằng cố hữu. Khi phu khiêng quan tài ra khỏi nhà thờ; lần này Poupette trông thấy và xỉu người đi, phải vịn vào vai tôi: “Tôi đã hứa với má rằng không để người ta bỏ má vào trong cái hòm ấy!”. Tôi vui vẻ rằng dì nó không phải nhớ lại lời cầu khẩn này: “Đừng để má ngã xuống hố!”. Một người của nhà thầu Durand nói cho người đi đưa đám biết nên giải tán. Cỗ quan tài tự nó chuyển động, tôi cũng không hiểu nó di chuyển đi đâu.
Trong một miếng giấy thẩm mang ở bệnh viện về, má tôi đã viết hai dòng chữ lên mảnh giấy nhỏ, chữ viết cứng và mạnh dạn như hồi còn hai mươi tuổi: “Má muốn đám tang má giản dị. Không có hoa, không có vòng hoa. Nhưng đọc thật nhiều kinh”. Chúng tôi đã làm đúng lời trối trăn của mẹ, nhất là khi người ta đã bỏ quên hoa.
