Nếu thầy thuốc tìm ra bệnh ung thư ngay từ khi có những triệu chứng đầu tiên thì sao? Chắc là sẽ trị được bằng quang tuyến và má tôi sẽ sống thêm hai ba năm nữa. Nhưng ít ra má tôi cũng biết hay cũng ngờ vực đã mắc bệnh ấy và những ngày còn lại sẽ sống trong sự kinh hoàng. Điều đáng phàn nàn là sự lầm lỡ của thầy thuốc đã làm chúng tôi khinh xuất; nếu không, chúng tôi đã để tâm đến hạnh phúc của mẹ hơn cả. Chúng tôi đã không kể đến công việc bận rộn của Jeanne và Poupette trong mùa hè. Tôi sẽ đến thăm má tôi nhiều hơn và sẽ tìm cách làm cho má tôi được vui lòng.
Có nên hối tiếc việc bác sĩ đã giải phẫu và hồi sinh má tôi chăng? Má tôi đã “lời” được ba mươi ngày, và má tôi không muốn mất một ngày nào; những ngày đó đem lại vui sướng cho má tôi; nhưng cũng đem lại lo âu và đau đớn. Vì má tôi đã tránh khỏi cực hình mà thỉnh thoảng má tôi tưởng rằng mình phải chịu, cho nên tôi không thể nhân danh má tôi mà định đoạt. Đối với dì nó, khi gặp lại thì mất mẹ, dì nó không thể quên được sự đau khổ. Còn tôi? Bốn tuần lễ ấy đã để lại cho tôi những hình ảnh, những ác mộng, những đau buồn mà tôi không biết đến nếu má tôi tắt nghỉ từ sáng thứ tư. Nhưng tôi không thể ước lượng được sự xúc động của tôi vì nỗi thống khổ đã nổ bùng một cách không dự tính trước. Má tôi sống thêm được ít ngày đã cho chúng tôi một cái lợi hiển nhiên: chúng tôi đã không phải hối hận – hay gần như thế. Khi một người thân chết, chúng ta phải trả giá sự sống còn của chúng ta bằng trăm ngàn mối tiếc hận đau thương, cái chết của người thân bộc lộ tính chất lạ lùng độc đáo của nó; người thân trở thành mênh mông như cả thế gian, sự vắng mặt của họ làm cho thế gian cũng tiêu tan theo, sự có mặt của họ làm cho thế gian hiện hữu toàn vẹn; hình như người thân chiếm nhiều chỗ hơn trong đời sống của chúng ta; có khi chiếm hết chỗ. Chúng ta thoát khỏi sự choáng váng ấy: họ cũng chỉ là một người trong số những người khác. Nhưng không bao giờ chúng ta tận tâm hết sức cho một người nào – dù trong giới hạn không thỏa đáng lắm mà chúng ta đã định – chúng ta vẫn còn nhiều điều để tự trách. Đối với mẹ già, chúng tôi đã phạm lỗi lười biếng, thiếu sót, không hết lòng trong những năm gần đây. Hình như chúng tôi muốn chuộc bằng những ngày sống riêng cho mẹ, bằng sự có mặt để mẹ được an tâm, bằng cách chiến thắng sự đau đớn sợ hãi của mẹ. Nếu chúng tôi không hết sức chăm nom mẹ, chắc rằng mẹ còn đau khổ hơn nữa.
Bởi vì, nếu đem so sánh với người khác, thì mẹ tôi chết được êm dịu hơn. “Đừng phó mặc mẹ cho những người cục cằn như súc vật”. Tôi nghĩ đến những người không thể nói câu ấy với ai: người ta sẽ phải lo ngại bao nhiêu khi thấy mình là một người không đường chống cự, hoàn toàn ở trong tay những y sĩ lạnh lùng, những nữ y tá quá bận rộn. Không có ai đặt tay lên trán khi họ kinh hoảng; không có thuốc chỉ thống khi cơn đau xé thịt, không có ai nói những lời dối trá để đánh tan sự yên lặng của hư không. “Trong hai mươi bốn giờ má tôi đã già đi đến bốn mươi tuổi”. Câu nói ấy cũng ám ảnh tôi. Ngày nay cũng còn những cơn hấp hối ghê rợn – tại sao thế? Vả lại, trong phòng chung, đến lúc lâm chung, người ta lấy bình phong quây kín giường người sắp chết; họ đã thấy cái bình phong ấy chung quanh giường khác, ngày hôm sau giường bỏ không: vì thế họ biết cả. Tôi tưởng tượng má tôi hàng giờ lóa mắt vì cái mặt trời đen mà không ai dám nhìn thẳng vào đó: mắt sợ hãi mở trừng trừng, con ngươi giãn lớn. Mẹ tôi đã chết một cách rất êm dịu, một cái chết may mắn hơn người.
