Vài người trong chúng tôi khóc ròng khi cất bước ra đi. Vài người trong hoàn cảnh ấy lại bật lên tiếng hát. Có người lấy tay bưng miệng, cười như kẻ mất trí. Vài người uống rượu say mà đi. Những người khác đi trong lặng lẽ, đầu cúi gục, ngượng ngùng và xấu hổ. Có một người đàn ông lớn tuổi ở Gilroy phải nằm trên cáng. Một người đàn ông lớn tuổi khác, chồng của Natsuko, một thợ cắt tóc không còn hành nghề nữa - phải chống nạng mà đi với chiếc mũ lưỡi chai của tổ chức Cựu chiến binh Mỹ được kéo sụp xuống. “Trong chiến tranh không ai là người chiến thắng. Tất cả đều bị mất mát”, ông ấy nói. Hầu hết chúng tôi ra đi chỉ nói tiếng Anh, nhịn dùng tiếng mẹ đẻ để khỏi làm những đám đông đang nhìn chúng tôi tức giận. Nhiều người trong chúng tôi đã mất tất cả, lặng câm không buồn nói một lời. Tất cả chúng tôi ra đi đều đeo một tấm thẻ nhận dạng màu trắng có ghi số. Trong đoàn người buộc phải ra đi có một đứa trẻ mới sinh đến từ San Leandro ngủ lim dim trong chiếc nôi mây lắc la lắc lư. Mẹ của đứa bé - Naomi, cô con gái lớn nhất của bà Shizuma - ra đi trong lo âu nhưng cứ lúng ta lúng túng trong chiếc váy len màu xám và đôi giày bệt màu đen. “Chị nghĩ ở nơi chúng ta sẽ đến có sữa không?” chốc chốc cô lại hỏi những người đi cùng. Trong đoàn người ra đi có một đứa bé trai mặc quần soóc đến từ Oxnard hỏi nơi nó sẽ đến có cái đu không. Vài người trong chúng tôi vận bộ đồ đẹp nhất của mình để đi. Những người khác mặc bộ đồ duy nhất mà họ có. Có người phụ nữ mặc áo lông thú. Vợ của Vua rau diếp đấy, mọi người thì thầm. Một người đàn ông đi chân trần nhưng mặt lại được cạo râu nhẵn nhụi, tư trang được gói cẩn thận và vuông vắn trong tấm vải trắng: một cuốn Kinh Phật, một chiếc áo sạch, một chiếc bùa may mắn, một đôi tất mới để dùng cho những ngày tốt đẹp hơn. Một người đàn ông đến từ Santa Barbara ra đi mang theo một chiếc vali da màu nâu có những cái nhãn đã mờ ghi những chữ Paris, London, Khách sạn Metropole, Bayreuth. Cô vợ đi sau ông ta ba bước, xách một cái bàn giặt và một cuốn sách dạy phép xã giao của tác giả Emily Post mà cô ta mượn được từ một thư viện. “Tuần tới tôi phải trả sách”, cô nói. Có những gia đình từ Oakland ra đi mang theo những chiếc túi đi biển may bằng vải bố cứng mà họ mua vào ngày hôm trước tại cửa hàng của hãng Montgomery Ward. Có những gia đình ở Fresno ra đi mang theo những chiếc hộp bìa cứng căng phồng. Gia đình Tanakas ở Gardena ra đi mà không trả tiền thuê nhà. Gia đình Tanakas ở Delano ra đi mà chưa nộp các khoản thuế. Gia đình Kobayashis ở Biola ra đi sau khi đã cọ rửa bếp, dội sạch sàn nhà bằng những xô nước nóng. Gia đình Suzuki ở Lompoc ra đi không quên để những đống muối nhỏ ở lối vào để tẩy uế nhà cửa. Gia đình Nishimoto ở San Carlos ra đi sau khi đã mang những giò phong lan ra khỏi vườn ươm để trên mặt bàn bếp dành cho bất cứ ai sẽ chuyển tới sống trong căn nhà của họ. Gia đình Igarashi ở Preston cho đến tận lúc phải lên đường vẫn còn mải gói ghém và họ bỏ lại cả mớ lộn xộn ở phía sau. Hầu hết chúng tôi ra đi trong vội mải. Nhiều người trong chúng tôi ra đi trong thất vọng, buồn bã. Vài người trong chúng tôi ra đi trong sự chán ghét và không muốn quay về. Có người rời khỏi đảo Robert ở Delta ôm khư khư một cuốn Kinh Thánh và luôn miệng ngâm nga “sakura, sakura”. Có người ở thành phố lớn và cho đến khi buộc phải ra đi mới vận chiếc quần đầu tiên trong đời. Người ta nói ở đó không ai được phép mặc váy. Có người ra đi sau khi đã làm tóc tại tiệm Talk of the Town Beauty lần đầu tiên trong đời. Bấy lâu nay tôi luôn muốn được đi làm tóc một lần. Có người rời trang trại trồng lúa ở Willows mang theo một điện thờ mô hình nhỏ xíu trong túi áo và nói với mọi người rằng rồi thì mọi chuyện cũng ổn cả thôi. “Các vị thần sẽ phù hộ độ trì cho chúng ta”, bà ấy nói. Chồng bà ra đi trong bộ quần áo làm đồng dính đầy bùn đất cùng với toàn bộ số tiền họ tiết kiệm được trong suốt cuộc đời được nhét trong giày của ông. “Năm mươi xu”, ông nháy mắt, mỉm cười. Vài người trong chúng tôi ra đi mà không có chồng bên cạnh, bởi vì chồng của chúng tôi đã bị bắt trong những tuần đầu tiên của cuộc chiến tranh. Vài người trong chúng tôi ra đi mà không có con cái đi cùng bởi vì những đứa con đã đi xa từ lâu rồi. Có một người đàn ông rời khỏi East First Street ở Los Angeles cùng với một chiếc hộp gỗ đựng tro cốt của vợ được bọc trong tấm vải trắng có dây đeo quanh cổ. Dọc đường đi ông ấy cứ nói chuyện với vợ suốt. Một người đàn ông rời khỏi khu trung tâm của Hayward với một hộp sô-cô-la do cặp vợ chồng người Trung Quốc, những người mà ông đã nhượng lại hợp đồng thuê cửa hàng, tặng cho. Có người ra đi từ một trang trại trồng nho ở Dinuba mang theo nỗi bực tức đối với người hàng xóm, ông Al Petrosian, người vẫn chưa trả ông tiền mua lại chiếc cày. Các anh không thể tin cậy những người Armenia được. Có người rời Sacramento vẩy hai bàn tay trắng, gào to: “Đấy, tất cả là của các người đấy”. Asayo - người phụ nữ đẹp nhất trong số chúng tôi - rời khỏi New Ranch ở Redwood với chiếc vali bằng mây cô đã mang theo mình khi lên tàu sang Mỹ hai mươi ba năm trước. Trông nó vẫn như mới. Yasuko rời căn hộ của cô ở Long Beach với một bức thư của một người đàn ông không phải là chồng của cô, bức thư được gấp cẩn thận và được để trong hộp phấn dưới đáy ví của cô. Masayo ra đi sau khi vĩnh biệt đứa con trai út của chị, Masamichi, tại bệnh viện ở San Bruno, nơi cậu ta qua đời vì bệnh quai bị. Hanako ra đi trong sợ hãi và ho không ngừng, tất cả những gì cô có là bệnh cảm lạnh. Matsuko ra đi với chứng bệnh đau đầu. Toshiko ra đi trong khi đang bị sốt hầm hập. Mitsuyo ra đi trong tình trạng bị nôn ọe và đang mang thai đứa con đầu lòng ở tuổi bốn mươi tám. Nobuye ra đi mà lòng cứ bứt rứt không biết cô đã rút bàn là ra khỏi ổ điện hay chưa, bởi vì buổi sáng cô đã dùng bàn là để là áo. “Em phải quay lại mới được”, cô nói với chồng, và chồng cô chỉ nhìn đăm đăm về phía trước, không phản ứng gì. Tora ra đi trong khi đang nhiễm bệnh truyền qua đường tình dục, căn bệnh cô bị nhiễm vào đêm cuối cùng ở khách sạn Welcome. Sachiko vừa đi vừa luyện bảng chữ cái tiếng Anh như thể đó chỉ là một ngày bình thường như mọi ngày khác. Futaye, người có vốn từ vựng phong phú nhất trong số chúng tôi, bước đi trong câm lặng. Atsuko ra đi trong tâm trạng đau khổ sau khi đã chào từ biệt tất cả những cây ăn trái trong vườn quả của cô. Tôi đã tự tay trồng những cây đó, từ những mầm nhỏ. Miyoshi ra đi sau khi đã buộc ngựa cẩn thận. Satsuyo bước đi mà mắt cứ nhìn quanh tìm kiếm những người hàng xóm của mình, Bob và Florence Eldridge, những người đã hẹn sẽ đến để tạm biệt cô. Tsugino ra đi trong tâm trạng thanh thản sau khi đã cúi mặt xuống một giếng nước nói ra điều bí mật mà cô luôn giấu trong lòng trong suốt thời gian dài. Tôi đã nhét đầy tro vào miệng đứa con mới sinh của mình và nó đã chết. Kiyono rời khỏi trang trại ở White Road mà lòng tin chắc rằng cô đang bị trừng phạt vì một tội lỗi mà cô phạm phải từ kiếp trước. Chắc kiếp trước tôi đã dẫm phải một con nhện. Setsuko rời khỏi nhà của cô ở Gridley sau khi đã giết tất cả những con gà ở sân sau. Ciye rời Glendale trong khi vẫn còn tiếc thương Misuzu, đứa con gái đầu lòng của cô, người mà năm năm trước đã lao mình vào một chiếc xe hơi tự sát. Suteko, một phụ nữ không có con, ra đi mà trong lòng cảm thấy như thể cuộc sống trôi qua cô rồi. Shizue rời khỏi trại số 8 ở Webb Island vừa đi niệm một câu Kinh mà cô vừa mới chợt nhớ ra sau ba mươi tư năm. Sáng nào cha tôi cũng niệm câu Kinh đó trước bàn thờ. Katsuno ra đi từ tiệm giặt của chồng cô ở San Diego, vừa đi vừa lẩm bẩm: “Ai đó làm ơn đánh thức tôi dậy với”. Fumiko ra đi từ một nhà trọ ở Courtland vừa đi vừa xin tất cả mọi người thứ lỗi vì tất cả những rắc rối mà cô đã gây ra. Anh chồng vừa đi vừa giục cô bước nhanh chân để theo kịp mọi người và bảo cô ngậm miệng lại. Misuyo ra đi trong tâm thế đáng nể, không oán trách bất cứ ai. Chiyoko, người mà trước đây lúc nào cũng khăng khăng rằng muốn chúng tôi gọi cô là Charlotte, khi ra đi lại một mực muốn chúng tôi gọi cô là Chiyoko. Tôi đã thay đổi suy nghĩ vào phút cuối. Iyo ra đi với một chiếc đồng hồ báo thức đổ chuông liên tục từ một chỗ nào đó trong vali của cô nhưng cô không dừng lại để tắt chuông. Kimiko ra đi mà không biết rằng cô đã để quên ví của mình trên bàn bếp, và đến khi cô sực nhớ ra thì đã quá muộn. Harako ra đi để lại bức tượng Phật bằng đồng nhỏ xíu ở một góc của phòng áp mái, nơi bức tượng vẫn ngồi đó mỉm cười cho đến tận ngày hôm nay. Takako cất một bao gạo ở chỗ bí mật dưới những tấm ván gỗ để gia đình cô có cái ăn khi họ trở về. Misayo để một đôi guốc gỗ ở cửa trước để ngôi nhà có vẻ như vẫn đang có người ở. Roku trao chiếc gương có khung bằng bạc cho Louise Hastings, người hàng xóm của cô, và người đó hứa sẽ giữ nó cho đến khi cô trở về. Bằng giá nào tôi cũng sẽ giữ nó cho cô. Matsuyo ra đi với một chuỗi hạt trân châu đeo quanh cổ, chuỗi hạt mà bà Bunting, bà chủ của cô đã thưởng cho cô sau hai mươi mốt năm cô giúp việc cho bà và giữ cho ngôi nhà của bà ở Wilmington lúc nào cũng sạch bóng. Nửa cuộc đời của tôi đấy. Sumiko ra đi mang theo một chiếc phong bì đầy tiền do người chồng thứ hai của cô, ông Howell ở Montecito, cho cô khi ông thông báo rằng ông không thể đi cùng cô trong chuyến đi này. Cô ấy đã trả lại nhẫn cưới cho ông ta. Chiyuno rời Colma mà trong lòng luôn nghĩ về Jiro, người em trai của cô, người đã bị gửi vào một trại của bệnh nhân mắc bệnh phong ở đảo Oshima vào mùa hè năm 1909. Từ đó trở đi chúng tôi không nói chuyện với em tôi lần nào nữa. Ayumis rời Edenville cứ băn khoăn không biết mình có nhớ gấp chiếc váy đỏ may mắn để mang theo hay không. Tôi muốn về thăm quê hương lần cuối và thắp nén hương lên mộ của cha tôi. Evelyn, con gái của cô, vừa đi vừa nói với mẹ mình, “nhanh lên mẹ, khẩn trương lên mẹ, chúng ta bị muộn rồi”. Có một người đàn bà đẹp lạ thường, người mà không ai trong chúng tôi từng gặp, ra đi trong bối rối và lúng túng. Nghe nói chồng của cô đã nhốt cô dưới tầng hầm trong suốt một thời gian dài để không người đàn ông nào có thể nhìn thấy cô. Có một người đàn ông ở San Mateo ra đi mang theo một bộ gậy đánh gôn và một chai rượu Old Parr Scotch. Tôi nghe nói ông ta từng là người giúp việc của Charlie Chaplin. Có một nhà truyền giáo - mục sư Shibata của Giáo hội Baptist - người vừa đi vừa khuyến khích mọi người hãy tha thứ và hãy lãng quên. Có một người đàn ông mặc bộ com lê màu nâu bóng loáng - người đầu bếp phụ trách các món rán của nhà hàng Kanda người vừa đi vừa khuyên mục sư Shibata hãy nghỉ một lát. Có một nhà vô địch câu cá cấp quốc gia đến từ Pismo Beach ra đi mang theo chiếc cần câu bằng tre mà ông ta yêu thích và một tập thơ của Robert Frost. Đó là tất cả những gì tôi thực sự cần. Có một nhóm các nhà vô địch môn bài bridge đến từ Monterey, những người có tiền rủng rỉnh vừa đi vừa cười ngoác miệng. Có một gia đình làm nông ở Pajaro ra đi mà không ngừng băn khoăn liệu có bao giờ họ được nhìn thấy thung lũng của mình nữa hay không. Trong đoàn người ra đi có những người đàn ông độc thân không còn trẻ da sạm nắng không có một nơi định cư cụ thể. Họ là những người nay đây mai đó, ở đâu có mùa gặt là họ tới làm thuê thôi. Một người làm vườn đến từ Santa Maria ra đi mang theo một bông hoa đỗ quyên được cắt từ sân trước của ông chủ và một túi áo chứa đầy hạt cây. Một chủ cửa hàng rau quả từ Oceanside ra đi với một tấm ngân phiếu không còn giá trị được viết và trao cho ông bởi một người lái xe tải, người đã mua lại toàn bộ đồ đạc trong cửa hàng của ông. Một người bán dược phẩm đến từ Stockton ra đi sau khi đã mua bảo hiểm an sinh cho vợ trong thời hạn hai năm rưỡi. Một người chuyên phối giống gà ở Petaluma ra đi và cam đoan với chúng tôi rằng tất cả chúng tôi sẽ quay trở về trong vòng ba tháng. Một phụ nữ luống tuổi ăn mặc tươm tất đến từ Burbank ra đi với mái đầu ngẩng cao đầy kiêu hãnh. “Con gái của Viscount đấy”, ai đó nói. “Vợ của Bellyboy Goto đấy” một người khác nói. Trong đoàn của chúng tôi còn có một người đàn ông vừa mới được thả từ nhà tù San Quentin, người đã nợ tiền của một nửa số chủ cửa hàng trong thị trấn. “Đến lúc phải đi rồi”, anh ta nói. Có những nữ sinh viên mặc quần may bằng vải gabađin màu đen - những đứa con gái lớn của chúng tôi - những đứa con gái đính những lá cờ Mỹ nhỏ xíu trên áo len và đeo những chiếc huy hiệu Phi Beta Kappa lủng lẳng trên những sợi dây chuyền vàng quanh cổ. Có những chàng trai trẻ đẹp vận quần chinos được là phẳng phiu - những đứa con trai lớn của chúng tôi - những chàng trai vừa đi vừa hát oang oang bài ca tranh đấu của sinh viên ở Berkeley và nói về trận thi đấu thể thao quan trọng của năm tới. Có một cặp vợ chồng mới cưới đội mũ trượt tuyết được thiết kế cho các cặp đôi, ôm nhau đi, dường như không để ý đến bất kỳ ai. Có một cặp vợ chồng già đến từ Manteca vừa đi vừa tiếp tục cuộc tranh luận đã bắt đầu từ lần đầu tiên họ gặp nhau. Nếu bà còn nói lại chuyện đó một lần nữa thì... Có một ông già mặc bộ quân phục của Cứu Thế Quân đến từ Alameda vừa đi vừa hô to: “Thượng Đế là tình yêu! Thượng Đế là tình yêu!”. Một người đàn ông đến từ thành phố Yuba ra đi cùng với đứa con gái mang nửa dòng máu Ai-len, cô bé Eleanor, người đã được trao cho ông bởi một phụ nữ mà ông đã bỏ rơi từ lâu. Chỉ mới tuần trước thôi, ông ấy mới biết về sự tồn tại của cô bé. Một người nông dân đến từ Woodland vừa đi vừa huýt sáo sau khi đã cày tung cả hoa màu của vụ mùa cuối cùng trên cánh đồng của mình. Một bà góa ở Covina ra đi sau khi trao quyền sử dụng tài sản của bà cho một vị bác sĩ tốt bụng, người đã ngỏ ý muốn thuê lại ngôi nhà của bà. “Tôi nghĩ tôi đã phạm phải một sai lầm lớn”. Một phụ nữ trẻ ở San Jose ra đi mang theo một lẵng hoa hồng do một người giấu tên ở gần nhà cô, người bấy lâu thầm ngưỡng mộ cô, gửi tặng. Có những đứa trẻ đến từ Sanlinas ra đi mang theo những búi cỏ mà chúng nhổ vào buổi sáng trước sân nhà. Có những đứa trẻ ở San Benito và Napa ra đi mặc áo nọ ra ngoài áo kia cốt sao mang theo được nhiều quần áo hết mức có thể. Một bé gái từ một trang trại trồng hạnh nhân ở Oakdale ra đi với vẻ nhút nhát và sợ sệt, cứ giấu mặt sau váy của mẹ mình, bởi vì chưa bao giờ nó nhìn thấy nhiều người đến thế. Có ba đứa bé trai từ một trại mồ côi ở San Francisco ra đi với niềm háo hức vì chúng nghĩ chúng sẽ được đi tàu hỏa lần đầu tiên trong đời. Một đứa bé trai tám tuổi từ Placerville ra đi mang theo một chiếc túi nhỏ căng phồng được người mẹ nuôi chuẩn bị cho, và người mẹ ấy đã nói với cậu bé rằng chỉ đến cuối tuần là cậu sẽ được trở về. “Bây giờ con đi nhé và ở đó con sẽ vui”, bà mẹ nuôi dỗ dành. Một đứa bé trai ở

Lemon Cove ra đi mà cứ bám chặt lấy lưng của chị gái nó. “Đó là cách duy nhất tôi có thể khiến nó ra khỏi nhà”. Một bé gái ở Kernville ra đi mang theo một chiếc hộp bìa cứng chứa đầy kẹo và đồ chơi. Một đứa bé gái ở Heber vừa đi vừa đập một quả bóng cao su màu đỏ. Có năm chị em gái đến từ Selma - những cô con gái nhà Matsumoto - ra đi trong khi cãi nhau chí chóe về cha chúng và một trong năm đứa con gái đó có một bên mắt thâm tím. Hai cậu bé sinh đôi đến từ Livingston ra đi với hai cái dây quàng treo tay phải mặc dù cả hai cậu đều đẹp. “Tay chúng phải đeo dây như vậy lâu rồi”, mẹ chúng giải thích. Sáu anh em trai đến từ một trang trại trồng dâu tây ở Dominguez đi giày cao bồi để khỏi bị rắn cắn trên đường đi. “Những vùng đất hoang sơ, hiểm trở ở phía trước”, một trong sáu anh em trai đó nói. Có những đứa trẻ ra đi mà trong dạ đinh ninh rằng chúng đang tham gia một cuộc đi bộ dài, hoặc đang tới rạp xiếc, hoặc đang trên đường ra biển chơi. Có một đứa bé trai trượt patin không quan tâm mình đang đi đâu miễn sao có vỉa hè để nó được trượt mãi, trượt mãi. Có những đứa trẻ chỉ còn một tháng nữa là tốt nghiệp trung học. Cháu sẽ vào trường Stanford. Có một cô bé ra đi sau khi biết mình sẽ trở thành người đại diện cho học sinh đọc diễn văn tại lễ tốt nghiệp ở trường trung học Calexico. Có những đứa trẻ ra đi vẫn còn chưa thành thạo các phép tính về phân số và số thập phân. Có những đứa trẻ học lớp tám của cô Crozier ở Escondido ra đi trong tâm trạng nhẹ nhõm vì chúng không phải trải qua kỳ kiểm tra quan trọng vào tuần tới. Tớ chưa ôn bài. Một cậu bé đến từ Hollister ra đi với một chiếc lông chim màu trắng trong túi áo và một cuốn sách về các loài chim ở Bắc Mỹ do những người bạn tặng cậu làm kỷ niệm trong buổi học cuối cùng. Một cậu bé ở Byron ra mang theo một nhôm đựng đầy đất. Một cô bé ở Upland ra đi mang theo một con búp bê được làm bằng vải vụn có đôi mắt được làm từ hai chiếc cúc màu đen. Một cô bé đến từ Caruthers ra đi kéo theo mình một sợi dây thừng và nhất định không chịu vứt bỏ nó. Một cậu bé ở Milpitas ra đi với nỗi lo lắng khôn nguôi về con gà trống mang tên Frank của cậu, con vật mà cậu đã đem gửi hàng xóm trông nom giúp. “Anh có nghĩ là họ sẽ ăn thịt Frank của em không?” cậu hỏi. Một cậu bé ở Ocean Park ra đi với tiếng tru của con chó cưng mang tên Chibi văng vẳng bên tai. Một cậu bé mặc bộ đồng phục của hội hướng đạo sinh ở Mountain View ra đi mang theo một túi tư trang và một bộ đồ dùng để nấu ăn cho người đi cắm trại. Một cô bé đến từ Elk Grove cứ giật tay áo cha mình mếu máo: “Cha ơi, về nhà đi, về nhà đi cha”. Một cô bé ở Hanford ra đi mà lòng cứ nghĩ về June, người mà cô đã kết bạn qua thư. Mình hy vọng rằng bạn của mình sẽ nhớ viết thư cho mình. Một cậu bé ở Brawley ra đi khi vừa mới biết xem đồng hồ và chốc chốc lại nhìn đồng hồ đeo tay của mình. “Thì giờ cứ thay đổi không ngừng”, cậu nói. Một cậu bé ở Parlier ra đi mang theo một chiếc chăn nỉ màu xanh dương vẫn còn phảng phất mùi của căn phòng cậu đã ở. Một cô bé có mái tóc thắt bím đuôi sam thật dài ở một thị trấn nhỏ ở Tulare ra đi mang theo một thoi phấn màu hồng. Cô bé dừng lại một lần nói lời chào tạm biệt với những người đứng thành hàng bên lối đi và giơ bàn tay nhỏ bé lên vẫy vẫy rồi bắt đầu nhảy chân sáo. Cô vừa nhảy vừa cười thành tiếng. Cô ra đi mà không quay đầu nhìn lại.