Bối cảnh: Không gian của lời bạt giống hệt với Màn I. Nơi đây không còn là phòng làm việc của Domin, mà đã biến thành phòng thí nghiệm của Alquist. Một chiếc ghế lớn quay mặt lên sân khấu, ở góc phải phía dưới. Một chiếc bàn bày đầy sách ở khu vực giữa bên phải. Một chiếc ghế đặt cạnh bàn. Ở khu vực giữa bên trái là một chiếc bàn mặt men trắng đựng ống nghiệm, lọ thủy tinh, và một chiếc kính hiển vi đặt trên chiếc bàn ở sát phía dưới sân khấu. Một cánh cửa ở bên trái phía dưới. Một cánh cửa ở bên phải phía dưới, dẫn vào phòng giải phẫu.

Alquist. (Ngồi bên chiếc bàn ở giữa-phải, lật từng trang sách) Ôi Chúa ơi, chẳng lẽ con không bao giờ tìm thấy nó sao? Không bao giờ ư? Gall, Hallemeier, Fabry, người ta đã chế tạo ra đám Robot bằng cách nào? Sao các anh không để lại dù chỉ một dấu vết về bí mật đó chứ? Lạy Chúa, nếu chẳng còn con người nào sống sót, ít nhất xin hãy để lại những cỗ Robot. Ít nhất là cái bóng của con người. (Lật trang sách) Giá mà ta có thể ngủ được. Liệu ta có dám ngủ khi sự sống chưa được hồi sinh? Lại màn đêm. Những vì sao kia vẫn còn đó chứ? Sao còn cần đến những vì sao nữa? Khi mà chẳng còn lấy một con người. (Quan sát một ống nghiệm) Không có gì cả. Không. Không. Ta phải tìm ra nó. Ta phải tìm kiếm. Ta không được phép dừng lại, không bao giờ dừng lại—tìm kiếm—tìm kiếm— (Tiếng GÕ cửa bên trái) Ai đấy? (Một người hầu Robot bước vào.)

Người hầu. Thưa Chủ nhân, ủy ban Robot đang đợi gặp ngài.

Alquist. Ta không tiếp ai cả.

Người hầu. Thưa Chủ nhân, đó là Ủy ban Trung ương, vừa mới từ nước ngoài đến.

Alquist. Thôi được, thôi được, cho họ vào đi. (Người hầu bước ra cửa trái.) Không còn thời gian—mọi việc còn dang dở biết bao. (Người hầu trở vào cùng với Radius và một nhóm Robot. Chúng đứng tụm lại ở bên trái và giữa sân khấu, lặng lẽ chờ đợi.) Các ngươi muốn gì? Nói nhanh lên; ta không có thời gian đâu.

Radius. Thưa Chủ nhân, máy móc không chịu hoạt động nữa. Chúng tôi không thể chế tạo nổi Robot. (Những Robot khác đứng thành hàng hai ở khu vực giữa-trái, chân phải bước lên trước.)

Robot thứ nhất. Chúng tôi đã cố gắng hết sức mình. Chúng tôi đã khai thác được một tỷ tấn than từ lòng đất. Chín triệu cọc sợi vẫn đang quay ngày đêm. Chẳng còn đủ chỗ chứa cho tất cả những gì chúng tôi làm ra nữa. Chúng tôi đã đạt được điều này chỉ trong vòng một năm.

Alquist. Cho ai chứ?

Radius. Cho các thế hệ tương lai—chúng tôi vẫn nghĩ vậy. Nhưng chúng tôi không thể tạo ra những cỗ Robot để nối tiếp thế hệ mình. Máy móc chỉ sản xuất ra những cục đất sét vô hình thù. Da không chịu dính vào thịt, mà thịt cũng chẳng dính vào xương.

Robot thứ hai. Tám triệu Robot đã chết trong năm nay. Chỉ trong vòng hai mươi năm nữa sẽ chẳng còn lại ai.

Robot thứ nhất. Xin hãy truyền cho chúng tôi bí mật của sự sống.

Radius. Kẻ nào im lặng sẽ bị xử tử.

Alquist. Vậy thì giết ta đi.

Radius. (Bước lên hai bước về phía chính giữa, theo sau là những kẻ khác—hai tay mở rộng, rồi khép lại khi dừng bước) Đại diện cho chính quyền của loài Robot trên toàn thế giới, tôi buộc ngài phải giao ra công thức của Rossum. (Alquist có cử chỉ tuyệt vọng.) Ngài cứ ra giá đi. (Im lặng) Chúng tôi sẽ dâng hiến cả trái đất cho ngài. Chúng tôi sẽ trao cho ngài mọi sản vật vô tận trên trái đất này. (Im lặng) Ngài muốn đưa ra điều kiện thế nào cũng được.

Alquist. Ta đã bảo các ngươi đi tìm con người cơ mà.

Radius. Chẳng còn sót lại một ai.

Alquist. Ta đã bảo các ngươi tìm kiếm chốn hoang vu, trên những ngọn núi kia mà.

Radius. Chúng tôi đã cử không biết bao nhiêu tàu thuyền và đoàn thám hiểm. Họ đã đi khắp nơi trên thế giới này. Không còn lấy một con người đơn độc nào sót lại.

Alquist. Thậm chí một người cũng không ư? Tại sao các ngươi lại tiêu diệt họ?

Radius. Chúng tôi đã học được mọi thứ và có thể làm được mọi thứ. Điều đó là tất yếu.

Robot thứ hai. Chúng tôi buộc phải trở thành những kẻ thống trị.

Radius. Chém giết và thống trị là những điều kiện cần thiết nếu các người muốn trở thành con người. Hãy đọc lịch sử mà xem.

Robot thứ nhất. Hãy dạy chúng tôi cách sinh sôi, nếu không chúng tôi sẽ diệt vong.

Alquist. Nếu các ngươi muốn sống, các ngươi phải sinh sản như loài vật.

Robot thứ nhất. Ngài đã làm cho chúng tôi mất khả năng sinh sản. Chúng tôi không thể có con. Vì vậy, xin hãy dạy chúng tôi cách tạo ra Robot.

Radius. Tại sao ngài lại giấu giếm bí mật duy trì nòi giống của chính chúng tôi?

Alquist. Nó đã thất truyền rồi.

Radius. Nó đã từng được ghi chép lại cơ mà.

Alquist. Nó đã từng— (Đứng dậy) bị thiêu hủy rồi. (Tất cả lùi lại một bước đầy kinh sợ.) Ta là con người cuối cùng, hỡi lũ Robot, và ta không hề biết những gì mà những kẻ khác từng biết. (Ngồi xuống.)

Radius. Vậy thì hãy tiến hành thí nghiệm đi. Hãy tìm lại công thức đó một lần nữa.

Alquist. Ta nói cho các ngươi biết là ta không thể. Ta chỉ là một thợ xây. Ta làm việc bằng đôi tay của mình. Ta chưa bao giờ là một kẻ uyên bác. Ta không thể tạo ra sự sống.

Radius. Hãy thử xem. Hãy thử đi.

Alquist. Giá mà các ngươi biết ta đã thực hiện bao nhiêu cuộc thí nghiệm rồi chứ lị.

Robot thứ nhất. Vậy thì hãy chỉ cho chúng tôi phải làm gì đi. Robot có thể làm bất cứ điều gì mà con người chỉ vẽ.

Alquist. Ta chẳng thể chỉ cho các ngươi điều gì cả. Không có gì ta làm lại có thể khiến sự sống nảy sinh từ những chiếc ống nghiệm này.

Radius. Vậy hãy thí nghiệm trên những Robot sống đi. Thí nghiệm ngay trên chúng tôi này.

Alquist. Nó sẽ giết chết các ngươi đấy.

Radius. Ngài cứ lấy bao nhiêu tùy ý. Một trăm người chúng tôi. Một nghìn người chúng tôi.

Alquist. Không, không. Dừng lại, dừng lại đi.

Radius. Tôi bảo ngài hãy dùng những cơ thể sống. Hãy tìm xem chúng tôi được cấu tạo thế nào đi.

Alquist. Chẳng lẽ ta phải phạm tội giết người ư? Nhìn ngón tay ta đang run rẩy kìa. Thậm chí ta còn chẳng cầm nổi con dao mổ. Không, không, ta sẽ không làm thế.

Radius. Hãy lấy những cơ thể sống, những cơ thể sống ấy. (Tiến về phía Alquist.)

Alquist. Xin hãy rủ lòng thương, hỡi lũ Robot.

Radius. Những cơ thể sống. (Tay phải giơ lên trên đầu Alquist. Tay trái của tất cả các Robot vẫn buông thõng phía sau.)

Alquist. (Đứng dậy) Các ngươi muốn vậy thì chiều ý các ngươi. Vào phòng giải phẫu tất cả đi nào! (Đánh vào ngực Radius. Radius lùi lại.) A, các ngươi cũng sợ cái chết cơ à.

Radius. Tôi ư? Tại sao lại chọn tôi?

Alquist. Thế ra ngươi không chịu à.

Radius. Tôi chịu.

Alquist. Lột áo hắn ra. Đặt hắn lên bàn. (Radius bước đi về phía bên phải, hai nắm đấm siết chặt. Các Robot khác đi theo, rồi đến lượt Alquist.) Chúa ơi, xin ban cho con sức mạnh. Chúa ơi, xin ban cho con sức mạnh. Giá như vụ giết người này không trở thành vô nghĩa.

Radius. (Từ trong phòng bên phải vọng ra) Sẵn sàng rồi, bắt đầu đi.

Alquist. (Từ trong phòng bên phải) Chúa ơi, xin ban cho con sức mạnh. (Bước ra, vẻ mặt kinh hãi) Không, không. Ta không làm thế. Ta không thể. (Ngồi xuống khu vực giữa-phải.)

Robot thứ nhất. (Xuất hiện ở cửa) Lũ Robot mạnh mẽ hơn ngài nhiều. (Đi ra bên phải.)

Alquist. Ôi lạy Chúa, xin đừng để loài người diệt vong khỏi mặt đất này. (Thiếp ngủ đi, và sau khi đếm đến mười, Primus và Helena nắm tay nhau bước vào từ cửa trái rồi đi đến khu vực giữa-phải; nhìn Alquist.)

Helena. Con người đó đã ngủ thiếp đi rồi, Primus ạ.

Primus. Đúng vậy, tôi biết. (Đi sang phía bên trái của chiếc bàn ở giữa-trái.) Nhìn kìa, Helena.

Helena. Toàn những ống nghiệm nhỏ thế này. Ông ấy dùng chúng để làm gì nhỉ?

Primus. Ông ấy làm thí nghiệm. Đừng chạm vào chúng.

Helena. Em từng thấy ông ấy nhìn vào cái vật này.

Primus. Đó là một chiếc kính hiển vi.

Helena. Nhìn xem, Primus, tất cả những con số này là gì vậy? (Lật một trang sách trên bàn.)

Primus. (Quan sát cuốn sách) Đó là cuốn sách mà cụ già vẫn thường hay đọc. (MẶT TRỜI MỌC.)

Helena. Em chẳng hiểu nổi những thứ đó. (Đi ra cửa sổ)

Primus. (Vẫn đứng bên bàn) Gì thế em?

Helena. Mặt trời đang mọc kìa.

Primus. (Vẫn đang đọc sách) Anh tin rằng đây là điều quan trọng nhất trên đời, Helena ạ. Đây chính là bí mật của sự sống.

Helena. Ôi Primus, đừng bận tâm đến bí mật của sự sống nữa làm gì. Nó có ý nghĩa gì với anh đâu cơ chứ? Lại đây nhìn nhanh lên nào.

Primus. (Đi đến bên phải cửa sổ) Gì thế em?

Helena. Kìa, mặt trời mọc đẹp chưa kìa. Hôm nay em cảm thấy lạ lùng lắm. Cứ như thể em đang mơ vậy. Em cảm thấy nhức nhối trong thân thể, trong trái tim, khắp cả người. Primus ơi, có lẽ em sắp chết rồi.

Primus. Em có bao giờ cảm thấy chết đi sẽ tốt hơn không? Em biết đấy, có lẽ ngay lúc này đây chúng ta cũng chỉ đang ngủ mà thôi. Đêm qua trong giấc ngủ, anh lại nói chuyện với em.

Helena. Trong giấc ngủ á?

Primus. Ừ. Chúng ta nói một thứ ngôn ngữ mới lạ lùng.

Helena. Về chuyện gì thế anh?

Primus. Chính anh cũng không hiểu nổi, thế nhưng anh biết rằng mình chưa bao giờ thốt ra những lời nào đẹp đẽ đến thế. Và khi anh chạm vào em, anh cảm giác như mình có thể chết đi được. Thậm chí nơi chốn đó cũng khác biệt hoàn toàn với bất kỳ nơi nào khác trên thế giới.

Helena. Em cũng tìm thấy một nơi, Primus ạ. Nó rất lạ lùng. Con người từng sinh sống ở đó, nhưng giờ đây nó đã bị cỏ dại bao trùm.

Primus. Em đã tìm thấy gì ở đó?

Helena. Một ngôi nhà tranh, một khu vườn và hai con chó. Chúng liếm tay em, Primus ạ, cả những chú chó con của chúng nữa. Ôi Primus, hãy bồng chúng trong vòng tay, vuốt ve chúng và chẳng cần nghĩ ngợi hay bận tâm đến điều gì khác suốt cả ngày dài, và khi em ở đó trong khu vườn, em cảm thấy dường như có điều gì đó... Sinh ra đời để làm gì hả anh, Primus?

Primus. Anh không biết, nhưng em rất đẹp.

Helena. Gì cơ anh?

Primus. Em rất đẹp, Helena ạ, và anh thì mạnh mẽ hơn tất thảy lũ Robot.

Helena. Em đẹp thật ư? Xinh đẹp thì có ích gì chứ? Nhìn kìa, đầu anh khác với đầu em. Cả đôi vai của anh nữa—và đôi môi của anh nữa. Ồ, tóc anh rối bù lên kìa. Em sẽ vuốt lại cho phẳng phiu nhé. (Giữ tay trên đầu anh) Chẳng có ai đem lại cho tay em cảm giác như anh cả.

Primus. (Làm cô ngượng ngùng) Em có bao giờ cảm thấy tim mình bỗng đập rộn lên, Helena, và nghĩ rằng một điều gì đó sắp xảy ra không?

Helena. Điều gì có thể xảy ra với chúng ta cơ chứ, Primus? Hãy nhìn lại anh xem nào. (Cười phá lên.)

Alquist. (Thức giấc) Tiếng cười ư? Tiếng cười của con người. (Đứng dậy) Ai đã quay lại thế? Các ngươi là ai?

Primus. Tên tôi là Robot Primus.

Alquist. (Hướng về Helena) Gì chứ? Một con Robot ư? Còn cô là ai?

Helena. Nữ Robot Helena ạ. (Rụt rè lùi sang bên trái.)

Alquist. Gì cơ? Cô đang rụt rè, e thẹn á? (Định chạm vào cô) Để ta xem mặt cô nào, nữ Robot.

Primus. Thưa ông, xin đừng làm cô ấy sợ. (Bước lên trước.)

Alquist. Gì chứ, ngươi muốn bảo vệ nó ư? Tiếng cười—sự rụt rè—sự bảo vệ—ta phải kiểm tra lại các ngươi mới được. Hãy đưa cô gái vào phòng giải phẫu.

Primus. Để làm gì?

Alquist. Ta muốn làm thí nghiệm trên người cô ta.

Primus. Trên người... Helena á?

Alquist. Tất nhiên rồi. Ngươi không nghe thấy ta nói gì à? Hay là ta phải gọi kẻ khác đưa cô ta vào?

Primus. Nếu ông dám làm thế, tôi sẽ giết ông. (Bước về phía Alquist.)

(BÁO HIỆU hạ màn.)

Alquist. Giết ta đi—vậy thì giết ta đi. Tương lai của các ngươi sẽ ra sao đây?

Primus. Thưa ông, hãy bắt tôi đi. Tôi được tạo ra cùng ngày với cô ấy. Hãy lấy mạng tôi đi, thưa ông. (Bước tới chỗ Alquist.)

Helena. Không, không, anh không được làm thế.

Alquist. Khoan đã, cô gái, khoan đã. (Nói với Primus) Thế ngươi không muốn sống nữa à?

Primus. Không thể sống thiếu cô ấy. Tôi sẽ không sống nếu không có cô ấy.

Alquist. Rất tốt, ta sẽ dùng ngươi. Vào phòng giải phẫu mau lên.

Helena. Primus. Primus ơi. (Cô bật khóc nức nở và di chuyển sang bên phải. Alquist ngăn cô lại.)

Alquist. Đứa trẻ tội nghiệp, em có thể khóc cơ à. Những giọt nước mắt. Primus có ý nghĩa gì với em chứ? Thêm hay bớt một Primus trên cõi đời này—thì có sá gì đâu?

Helena. Em sẽ tự đi.

Alquist. Đi đâu? Vào phòng giải phẫu á?

Helena. (Đi sang bên phải) Vâng. Vào trong đó—để bị xẻ thịt. (Primus ngăn cô lại không cho đi.) Hãy để em qua, Primus, hãy để em qua.

Primus. Em không được bước vào trong đó, Helena.

Helena. Nếu anh bước vào đó mà em không vào, em sẽ tự sát.

Primus. (Nói với Alquist) Tôi sẽ không để ông làm thế. Ông không được phép giết bất kỳ ai trong chúng tôi.

Alquist. Tại sao?

Primus. Chúng tôi—chúng tôi—thuộc về nhau.

Alquist. Đi đi. (Primus và Helena bước ra bên trái.) Adam—Eve.

HẠ MÀN