Xin ngài cho tôi được hân hạnh hầu việc ngài, chẳng may có phiền ngài không? Chỉ lo ngài không sao tỏ cho tên người ngợm khả kính làm chủ tế vận mạng tửu điếm này hiểu được ý mình. Bởi chưng y chỉ thông độc có tiếng Hòa-lan thôi. Trừ phi tôi được phép biện hộ hầu ngài, y không tài nào đoán được ngài muốn gọi rượu đỗ tùng[1]. Nhưng kìa, dám mong y cũng đà gạn hiểu; y gật đầu, chứng tỏ rằng y đà chiều nể lòng tôi. Y đi lấy rượu kia rồi, vâng, ngài cứ trông mà xem, y vội vã trong một dáng điệu thung dung điều độ. Ngài quả có diễm phước, không bị y gầm gừ trong họng. Không ưng hầu rượu ai, chỉ mỗi một tiếng gầm gừ trong họng y là đủ: chẳng mạng nào còn dám hó hé. Được làm vương làm tướng khí sắc của mình, quả là thứ đặc thù của loài vật hùng mạnh. Nhưng, dám xin ngài cho tôi được cáo từ, rất mực hân hạnh được hầu giúp ngài. Muôn vàn đội ơn ngài, thật tình giá dụ cầm bằng không phiền rộn ngài thì hẳn là tôi xin nhận. Ngài tốt bụng quá. Vậy xin ngài cho phép tôi được đặt ly rượu này cạnh sát ly ngài.
Ngài nói chí lý, cái lối lặng thinh im ỉm của y quả là inh ỏi chối tai. Chẳng khác nào bầu khí im lìm trong những khu rừng nguyên thủy, ứ đầy âm thanh cho tới độ tràn bờ. Tôi nhiều khi cũng lấy làm ngạc nhiên nhận thấy ông bạn tẩm ngẩm tầm ngầm của chúng ta kia cứ một mực không chịu làm thân với các thứ ngôn ngữ văn minh. Dẫu sao, cái nghề của y cũng bắt y phải chiêu đãi dân thủy thủ đủ hết mọi quốc tịch trong tửu điếm ở Amsterdam này[2], mà chẳng hiểu tại sao y lại gọi nó là Mexico-City[3] nữa. Với những công việc phải làm loại đó, e rằng dốt ngoại ngữ như y, ngài không nghĩ là cũng khí bất tiện sao? Ngài cứ hãy mường tượng tình cảnh con người Cro-Magnon[4] trú ngụ ở tháp Babel[5] mà xem! Ít nữa thì y cũng lạ nước lạ người mà lòng dạ không yên. Mà không, tên này chẳng hề cảm thấy lẻ loi cô lập, vẫn cứ phớt tỉnh như không và bản sắc chẳng bị lung lay rạn nứt chút nào. Trong số câu rất hiếm, nghe được từ cửa miệng y thốt ra, có một câu dõng dạc bảo rằng là lấy, hay không lấy thì thôi. Nhưng mà lấy, hay không lấy vật gì kia chớ? Ắt hẳn là chính ông bạn của chúng ta. Tôi phải thú nhận cùng ngài một điều, tôi vốn dễ bị mê hoặc bởi loại người lòng dạ thẳng tuột như vậy. Khi đã có suy luận ít nhiều về con người, vì nghề nghiệp hay vì chí hướng, có lúc người ta bỗng dưng nhớ đến loài linh trưởng[6]. Loài này, riêng nó, không hề có thâm ý sau lưng.
Nói cho ngay, thì chủ nhân tửu điếm này cũng có một vài, tuy rằng y nuôi dưỡng mấy thâm ý đó một cách mơ hồ. Cứ mãi không hiểu người ta bàn tán việc gì trước mặt mình, y hóa ra nghi kỵ tất cả. Nên mới lộ hiện cái bộ dáng chầm bầm nghiêm trọng nọ, tựa hồ như y ít nữa cũng ngờ ngợ đoán chừng có sự gì bất hòa giữa đám khách hàng. Cái khí sắc đó khiến cho bất luận cuộc mạn đàm nào không dính líu tới nghề nghiệp của y hóa ra không mấy dễ dàng. Chẳng hạn, ngài hãy nhìn đằng kia, tót đầu y, trên mặt tường cuối gian, ngài ắt trông thấy khoang trống hình chữ nhựt ghi dấu chỗ treo một bức tranh đã gỡ đi. Thật vậy, ở chỗ đó trước kia có treo một bức tranh, hơn nữa lại thuộc loại kiệt tác. Chính tôi có mặt ở đây vào lúc chủ nhân quán rượu này tiếp nhận nó cũng như vào lúc y tống khứ nó. Trong cả hai trường hợp, thảy đều với mỗi một thái độ dè dặt, sau bao nhiêu tuần ròng rã suy đi tính lại. Về điểm này, chúng ta buộc phải nhìn nhận rằng xã hội cũng có dự phần làm hư hỏng cái bản chất giản dị chất phác của y.
Xin ngài lưu ý cho rằng tôi không lên giọng xét xử. Tôi hằng nghĩ rằng thái độ dè dặt của y có căn cứ hẳn hoi và sẵn sàng chia sẻ thái độ đó giá như bản tánh dễ thổ lộ tâm tình, ngài nhận thấy rõ đó, không giang tay ngăn cản. Tiếc rằng tôi bẩm sanh rất ham trò chuyện và tâm giao dễ dàng. Tuy biết giữ gìn ý tứ phải lúc, tôi cũng không vì vậy mà bỏ qua dịp tốt nào. Thời gian còn sống ở Pháp trước kia, gặp một người có tánh khí sắc bén, tôi chẳng tài nào mà không tìm cách giao hảo với y ngay. Vâng, vâng, ngài chau mày nghe tôi dùng thì quá khứ theo thể subjonctif[7]. Tôi thú nhận rằng mình thích cái thể đó, và nói chung, chuộng loại ngôn ngữ trau chuốt điêu luyện. Nhược điểm này, thật vậy, ngài ạ, chẳng phải là tôi không thầm trách mình. Tôi vẫn hiểu rõ rằng thích ăn mặc lụa là mịn nhuyễn không nhứt thiết giả định rằng tay chân lấm lem dơ bẩn. Sự thật là vậy. Song le bút pháp điêu luyện, cũng như gấm vóc lụa là, thường hay che giấu mớ phong ngứa bên trong. Tôi tự an ủi mình bằng cách bảo thầm rằng, ngẫm cho kỹ, những kẻ ăn nói lắp bắp hồ đồ cũng chẳng trong trắng gì hơn. Vâng, vâng, chúng ta cứ hãy gọi thêm nữa.
Chẳng hay ngài định tá túc ở Amsterdam có lâu không? Thành phố đẹp đó chớ, ngài? Huyễn hoặc đó chớ? À, một tĩnh từ lâu nay tôi không nghe thấy. Kể từ ngày rời bỏ Paris, vâng, bao nhiêu năm qua rồi. Nhưng tâm khảm còn vấn vương ký ức, và tôi tuyệt nhiên không quên một cảnh nào ở thủ đô đẹp đẽ của chúng ta, cả hai bờ sông cũng vậy. Paris quả là một ảo cảnh, một cảnh trí nguy nga cư ngụ bởi bốn triệu bóng người. Ngài bảo gần năm triệu kia lận ư, theo thống kê vừa rồi? Ờ, thì họ sanh con đẻ cái mau mắn lắm mà. Tôi chẳng lấy thế làm lạ. Tôi thuở nay hằng nghĩ rằng người đồng hương chúng ta thích ý nhứt hai điều nầy: tư tưởng và gian dâm. Một cách loạn xạ, để nói cho đúng. Nhưng chúng ta cũng chớ nên buộc tội họ; đâu phải chỉ có mình họ thôi, trọn hết châu Âu này thảy đều như vậy. Tôi nhiều khi mơ tưởng tới những điều các nhà sử học mai hậu sẽ nói về chúng ta. Họ chỉ cần tới mỗi câu này để miêu tả con người tân tiến hiện đại; rằng là y hay gian dâm và hay xem báo! Sau câu định nghĩa cô đọng chắc mẩm như vậy, họ đà cạn hết đề rồi.
Còn người Hòa-lan thì không, họ ít tân tiến hơn nhiều! Ngài cứ nhìn họ đằng kia, họ đủ thời giờ. Họ làm gì đó ư? Ngài xem kìa, các ông này thì sống gởi ở cơm ăn việc làm của các bà kia. Vả chăng, họ, cả đực lẫn cái, thảy đều thuộc loại rất mực trưởng giả, họ tụ tập đến đây như lệ thường vì quen thói ngồi lê đôi mách hay vì đú đẫn tinh thần. Nghĩa là vì trước họ quá nhiều hay thiếu thốn tưởng tượng. Thỉnh thoảng thì mấy ông đó cũng có chơi dao giỡn súng với nhau vài chuyến, nhưng ngài chớ nên tin rằng họ thích như vậy đâu. Vai trò của họ buộc phải vậy, thế thôi, chớ thật tình là họ run sợ đến chết lúc phải buông tràng đạn cuối cùng. Tuy vậy, tôi cũng xét thấy họ còn đạo đức hơn một số người khác, giết nhau trong gia đình thân quyến, giết dần giết mòn. Ngài không nhận thấy xã hội chúng ta hiện nay được tổ chức nhằm theo lối thanh toán kiểu này ư? Ngài chắc có nghe nói tới loại cá tí teo nọ ở miệt sông ngòi Ba-tây, từng đàn từng lũ, trùng trùng điệp điệp, công hãm kẻ bơi lội nào vô ý, rúc rỉa y sạch hết da thịt trong vài giây đồng hồ bằng nhiều đớp nhỏ lia lịa, chỉ còn chừa lại mỗi một bộ xương trinh trắng[8]? Tổ chức của họ hệt như vậy đó, thưa ngài. “Ngài muốn sống một cuộc đời trong sạch? Như hết thảy mọi người?” Cố nhiên là ngài đáp: Vâng. Làm sao đáp: Không, được? “Tốt lắm. Chúng tôi xin lau sạch ngài. Nghề đây, gia đình đây, giải trí tổ chức sẵn sàng đây, dành cho ngài đó”. Thế rồi bao nhiêu hàm răng nhỏ bén xoáy rỉa vào da thịt, cho thấu tận xương cốt. Nhưng nghĩ tôi cũng bất công. Không thể bảo là tổ chức của họ. Ngẫm cho kỹ, thì nó là của chúng ta: Kẻ nào lau sạch kẻ khác trước, thì thắng cuộc.
À, rượu nữa đây rồi, chờ mãi. Xin nâng ly này chúc ngài làm ăn phát đạt. Vâng, đúng thế, tên chủ tể tửu điếm vừa hé môi gọi tôi là bác sĩ. Ở mấy xứ miệt nầy, thảy đều là bác sĩ, là giáo sư. Họ ưa tôn trọng nhau như vậy, vì tốt bụng cũng có, mà vì từ tốn cũng có. Ở xứ họ, ít ra thì lòng dạ hiểm độc cũng không phải là một quốc sách. Tóm lại, tôi không phải là y sĩ. Ngài muốn biết thì tôi xin bộc bạch hầu ngài, trước ngày đến đây, tôi hành nghề trạng sư. Còn bây giờ, thì làm quan-tòa-sám-hối.
Nhưng ngài hãy cho tôi được phép tự giới thiệu đã: Jean-Baptiste Clamence[9], để hầu ngài. Hẳn ngài thuộc giới kinh doanh thương mãi? Suýt soát như vậy ư? Quả là một lời đáp tuyệt vời! Và chí lý nữa; chúng ta ai cũng chỉ suýt soát về bất luận việc gì. Mà ngài cho phép tôi đóng vai thám tử xem sao: ngài suýt soát tuổi tôi, ngài có con mắt lõi đời của hạng người bốn mươi đã suýt soát sành sõi hầu hết mọi chuyện, ngài ăn mặc suýt soát sang trọng, nghĩa là hệt như cách ăn mặc ở quê mình, và tay ngài thì nhẵn nhụi dịu dàng. Hẳn ngài thuộc tầng lớp trưởng giả, hay suýt soát như vậy! Nhưng mà là hạng trưởng giả hào hoa phong nhã! Chau mày khi nghe dùng thì quá khứ theo thể subjonctif, thật vậy, ngài ạ, chứng tỏ đến những hai lần trình độ văn hóa vượt bực của ngài, bởi lẽ trước hết là ngài phải nhận diện được nó, để rồi sau, lấy đó làm bực! Rốt nữa, ngài xem chừng cũng thích nghe tôi tâm sự, điều này, tuy không kiêu kỳ, giả thiết rằng ngài tinh thần cởi mở đến mực. Vậy thì ngài suýt soát là... Nhưng mà cần chi? Nghề nghiệp, chức phận, tôi chẳng hề bận tâm tới chúng hơn các chi phái tôn giáo chút nào.
Ngài cho phép tôi được gạn hỏi hai câu, và xin ngài chỉ giải đáp khi xét thấy không quá tò mò. Ngài nhiều tài sản không? Chút ít ư? Bây giờ tới câu thứ hai. Ngài có chia sớt cho dân nghèo không? Không ư! Vậy thì ngài thuộc hạng người mà tôi gọi là theo phái Xa-đô[10]. Ngài không từng gần gũi với Thánh kinh, tôi nhìn nhận rằng là ngài cũng không nhờ vậy mà tấn phát gì hơn. À, ngài cũng có tấn phát thật ư? Té ra ngài cũng có biết đến mấy bộ Thánh kinh? Quả tình ngài khêu gợi tánh tò mò của tôi quá chừng.
Còn về phần tôi... Đây, ngài cứ tự mình xét lấy. Bằng vào dáng vóc, đôi vai, và bộ mặt người ta thường bảo rằng rất mực cương quyết hùng hổ, chắc là tôi trông giống cầu thủ rugby[11] đến mực, phải không ngài? Nhưng cứ bằng vào lời ăn tiếng nói mà xét, thì người ta cũng buộc phải thừa nhận ở tôi một chút bản sắc thanh tao. Con lạc đà cung cấp mớ lông cho chiếc áo choàng mùa đông khoác trên lưng tôi đây chắc có ghẻ lở mọc đầy mình; nhưng ngược lại, ngài xem móng tay tôi đều được giũa nhẵn sạch sẽ. Cũng hệt như ngài, tôi là người hiểu biết sự đời, ấy vậy mà vẫn cứ thổ lộ tâm tình cùng ngài, không do dự đề phòng, tin độc có ở dáng mạo bề ngoài của ngài. Tóm lại, tuy phong cách có vẻ lịch sự đài các và ngôn ngữ xem chừng trau chuốt điêu luyện, tôi vốn là kẻ thường hay lui tới các tửu điếm dành cho hạng lính thủy ở khu Zeedijk này. Mà thôi, ngài cũng chẳng cần mệt óc tìm đoán nữa. Nghề nghiệp tôi mang hai mặt, thế thôi cũng như tạo vật vậy. Tôi cũng đã bộc bạch hầu ngài khi nãy, tôi hành nghề quan-tòa-sám-hối. Trong trường hợp tôi, chỉ có mỗi một sự tình này xem chừng giản dị là tôi không có lấy một vật gì làm sở hữu của mình hết. Vâng, trước kia tôi cũng đã thuộc lớp người khá giả, không, tôi không có chia sớt cho dân nghèo. Nhưng điều này minh chứng cái gì mới được chớ? Rằng trước kia tôi cũng là kẻ theo phái Xa-đô... Ơ kìa! Ngài có nghe thấy những hồi còi tàu chát chúa ở ngoài bến kia không? Hẳn là tối nay sương đêm sẽ dày đặc trên bến Zuyderzee này.
Ngài về ư? Ngài thể tình lượng thứ, tôi chắc đã giữ ngài quá lâu. Dám xin ngài cho tôi được trang trải tiền rượu. Tôi là thân chủ trong tửu điếm Mexico City này đặc biệt rất đỗi lấy làm hân hạnh được tiếp đãi hầu ngài. Mai, tôi cũng sẽ đến, mọi tối sau cũng vậy, và tôi sẽ chịu ơn mà thọ nhận đáp lời mời của ngài. Ngài nên về theo ngã nào ư?... Ngài cứ... Ngài thấy có việc gì trở ngại không, và như vậy sự việc sẽ giản dị hơn nhiều, ví tôi đưa ngài đến tận mé bến tàu? Tại đây, vòng qua khỏi khu Do-thái là ngài giáp mặt ngay với mấy đại lộ thinh thang rộng lớn, trườn ngược trườn xuôi bao nhiêu xe điện chứa đầy bông hoa và ré nhạc inh ỏi. Khách sạn ngài ở đâu đây trên mấy đại lộ này, ở bến Damrak. Mời ngài. Nhà tôi nép trong khu Do-thái, hay đúng hơn, trong khu trước kia gọi như vậy cho tới lúc mấy ông anh quốc xã của chúng tôi đến đó san bằng chiếm chỗ. Thật là một cuộc tẩy uế vĩ đại! Bảy mươi lăm ngàn người Do-thái bị lùa đi trại tập trung hay bị tàn sát, quả là một cuộc thanh trừng đại qui mô. Tôi thán phục thứ tinh thần làm việc chăm chỉ và kiên trì có phương pháp đó biết bao! Không có bản lãnh, thì người ta buộc phải tạo lấy cho mình một phương pháp riêng biệt[12]. Ở đây, nó đã lập được bao nhiêu kỳ công mà không hề bị cản trở, và tôi hiện đang ngụ ở chốn đã gánh chịu một trong những tội ác tày đình nhứt xảy ra trong lịch sử loài người. Có lẽ chính sự thể đó giúp tôi thông cảm với tên chủ tể tửu điếm này và thái độ dè dặt của y. Tôi cũng nhờ vậy mới đủ sức trì bám để khỏi lăn tuột theo bản tánh đổ dốc của mình, bản tánh hằng lôi cuốn bắt tôi biểu lộ cảm tình. Mỗi lần gặp một gương mặt nào chưa quen, thì cứ y như là có kẻ nọ ở trong tôi gióng kèn báo nguy lập tức. “Thủng thẳng, thủng thẳng đã. Nguy đó, coi chừng!”. Cả những khi cảm tình sôi động nhứt, tôi cũng vẫn ở trong tình thế đề phòng.
Ngài biết ở làng tôi trước kia, trong một trận hành quân trả đũa, một vị sĩ quan người Đức đã nhã nhặn và lễ độ thốt lời mời bà cụ nọ trong hai đứa con của bà chọn cho y một đứa làm con tin để đem xử bắn? Chọn, ngài có mường tượng được không? Thằng kia? Không, thằng này. Để rồi trông thấy nó bị dẫn đi. Mà thôi, chúng ta cũng chẳng cần nán lại lâu ở câu chuyện này làm gì, nhưng, thưa ngài, thật vậy, chúng ta có thể giáp mặt bất luận một chuyện không dè trước nào. Tôi có biết một người lòng dạ trong trắng nọ cứ khăng khăng không chịu tỏ ra dè dặt. Y yêu chuộng hòa bình và thiên phái tự do tuyệt đối, một lòng một dạ thương yêu trọn cả nhân loại và súc vật trên quả địa cầu. Một tâm hồn ưu tư trang nhã, vâng, đúng như vậy. Rồi trong mấy trận giặc tôn giáo vừa qua ở châu Âu[13] y rút về ở ẩn tót miệt đồng quê. Trước thềm nhà, y kẻ một dòng chữ, đề: “Người dầu từ đâu tới đây, cứ hãy bước vào, ắt sẽ được tiếp rước niềm nở”. Ngài nghĩ ai là người đã lanh lẹ đáp lời mời mọc tốt đẹp này? Tụi lính theo Đức[14], họ kéo nhau ùa vào nhà hoang và moi gan móc ruột y.
Bà tha lỗi, bà tha lỗi[15]! Ờ mà chắc thị cũng chẳng hiểu chúng ta đang nói chuyện gì. Khuya khoắt như vầy, ngài nhỉ, vậy mà đông người quá sức, trời lại mưa nữa, dầm dề suốt mấy bữa rày không dứt hột. Cũng may là còn có rượu đỗ tùng, lóe sáng độc nhứt trong màu tối âm u. Ngài có cảm nghe cái ánh vàng lóng lánh sắc đồng, dâng lên trong lòng mình không? Tôi thích rảo bước lang thang trên hè phố này về đêm, trong hơi nóng ấm của giọt rượu đỗ tùng. Tôi rảo bước nhiều đêm trọn, mơ màng hay thì thầm với mình liên miên không ngừng. Như đêm nay đây, vâng, nhưng e nói nhiều nhàm tai ngài chăng, rất đội ơn ngài, ngài quả là người thanh nhã biết điều. Song thật tình là một trạng thái ứ đầy; vừa hé môi là câu kia câu khác nối tiếp nhau tràn chảy ra. Vả chăng, xứ này còn gây hứng cho tôi nữa! Tôi yêu chuộng người dân xứ này, đông đặc trên hè phố, chèn nhau trong một khoảng không gian nhỏ nhắn chi chít nhà cửa và sóng nước[16], vây bọc bởi sa mù, đất băng lạnh giá và biển cả đầm đìa hơi sương như một thùng giặt sôi bỏng. Tôi yêu chuộng họ, vì họ phân đôi. Họ vừa ở đây, mà cũng vừa ở chỗ khác.
Vâng, đúng thế! Mải lắng nghe họ bước chân nặng nề trên những con đường lát đá chắc nịch, mải nom thấy họ phục phịch chen lấn giữa các cửa hàng chất đầy cá mòi vàng óng và nữ trang màu lá úa khô, ngài tin rằng tối nay họ có mặt ở đây sao? Cũng hệt như ai, ngài tưởng đám người lương thiện kia là một tụm đại biểu và thương nhân, hằng ngày đếm từng đồng trinh và nhẩm tính xem mình có cơ lên thiên đường hay xuống địa ngục, và cái trò tiêu khiển độc nhứt gồm độc mỗi một việc là thỉnh thoảng, đầu đội nón rộng vành, đi nghe giảng khoa cơ thể một lần[17]. Ngài lầm đó. Vâng, đành rằng họ rảo bước kề sát chúng ta, vậy mà ngài cứ hãy nhìn đoán xem trí óc họ nằm ở đâu: nằm trong lớp sa mù lóng lánh ánh nê-óng, nặc nồng mùi đỗ tùng và bạc hà, đổ xuống từ các biển hàng xanh, đỏ. Vâng, thưa ngài, xứ Hòa-lan là một giấc mộng, một giấc mộng vàng và mù sương, ban ngày mù sương hơn, ban đêm vàng ánh hơn, và đêm ngày, ngày đêm, giấc mộng đó chiêm bao toàn những anh chàng Lohengrin[18] y hệt đám người này đây hằng ngày mơ màng lướt qua trên những chiếc xe đạp gọng cao đen xì, tựa hồ những con thiên nga tang tóc quay cuồng không ngừng nghỉ, khắp cùng tứ hướng, vòng quanh biển cả và dọc theo kinh ngòi. Họ mơ màng, đầu óc lặn ngụp trong màn khói sắc đồng; họ dao động một chỗ trong vòng lẩn quẩn; là kẻ mộng du, họ lẩm bẩm khấn vái trong mùi trầm vàng óng giữa lớp sa mù - họ không còn ở đây nữa. Họ đã bỏ đi cách ngàn vạn dặm, hướng về bầu trời Java[19], hòn đào vời vợi xa xăm. Họ khấn vái các vị thần Nam dương nhăn nhó mặt mày, tràn đày khắp mọi cửa kiếng và ngay lúc này đang lâng lâng nhơ nhởn đâu đây trên đầu chúng ta, trước khi, tựa hồ đàn khỉ lộng lẫy, bám vào biển hàng và mái kiểu cầu thang, mà nhắc nhở cho số kiều dân sầu lòng nọ nhớ rằng Hòa-lan không chỉ là châu Âu của giới thương nhân, mà còn là biển cả, biển cả mở đường đưa họ về miền Cipango, và về các hòn đảo nọ, ở đó con người chết điên loạn và hoan hỉ[20].
Nhưng sao tôi tâm sự với ngài như vầy, lại như lên lời biện cãi! Xin ngài thể tình lượng thứ. Thói quen nghề nghiệp, ngài ạ, và cũng là vì tôi mong giải thích cặn kẽ hầu ngài hiểu thấu thành phố này, và trung tâm của sự vật! Bởi chưng chúng ta đang ở ngay giữa trung tâm của sự vật. Ngài có nhận thấy các con kinh này vây bọc thành phố Amsterdam tựa hồ những đường vòng dưới địa ngục[21]? Địa ngục trưởng giả, dĩ nhiên, ngợp đầy mộng mị. Từ bên ngoài bước vào, càng lọt qua các đường vòng nọ, thì cuộc đời, và tất nhiên luôn cả những tội ác của nó, càng hóa ra dày đặc hơn, mập mờ hơn. Ở đây, chúng ta đang đứng trong vòng chót. Cái vòng những... Té ra ngài cũng biết rõ thế ư? Quả khó xếp ngài vào hạng nào, thật đó, ngài ạ. Nhưng, vậy thì ngài ắt hiểu được vì sao tôi lại có thể bảo rằng trung tâm của sự vật nằm ngay ở đây, dầu rằng chúng ta đang rảo bước trên phần đất chót mé của lục địa[22]. Người có tinh thần tinh tế hiểu được những sự kỳ dị này. Dẫu sao, thì hạng người hằng đọc báo chí và hằng gian dâm không thể tiến xa hơn được nữa. Họ là dân tứ chiến từ mọi miền đất châu Âu đến đây, dừng chân quanh quẩn bên bờ nội hải[23], quây quần trên bãi biển nhạt màu. Họ ngóng nghe từng hồi còi thôi thúc, hoài công trố mắt soi tìm bóng tàu thấp thoáng trong lớp sa mù dày đặc để rồi ngược gót băng qua kinh ngòi mà trở về dưới màn mưa ẩm ướt. Lạnh run, họ lê chân đến tửu điếm Mexico-City này mà, bằng mọi thứ ngôn ngữ, gọi rượu đỗ tùng. Tôi chờ đợi họ chính ở đây.
Hẹn ngài tối mai vậy, kính chào ngài. Không cần thiết đâu, ngài ạ, quyết chắc thế nào ngài cũng tìm được đường về; xin được phép cáo từ bên mé cầu này. Tối, tôi không băng qua cầu bao giờ. Để giữ vẹn một lời thề. À mà ngài cứ thử tưởng tượng xem, ví bỗng nhiên có ai đâm đầu xuống nước! Ngài phải chọn lấy một trong hai cách xử sự sau đây, hoặc là nhảy liền theo để vớt y lên và, giữa mùa lạnh cóng này, ngài có thể mất mạng được lắm! Hoặc là mặc kệ y, và những lần nhảy hụt thường hay ngấm đau nhức nhối tấm hình hài. Thôi, chào ngài! Ngài bảo sao? Mấy ả lấp ló sau cửa kiếng kia ư? Hiện thân của mộng tưởng đó ngài ạ, mộng tưởng dễ kiếm, đường mộng du sang Ấn độ! Mấy thị đó ướp gia vị vào mình thơm phức nặc nồng. Ngài vừa đặt chân vào, là các thị buông màn, và chuyến du hành khởi sự. Thần linh đáp xuống trên những thân xác lột trần, và hải đảo chập chờn phiêu giạt, nghiêng ngửa, đầu óc rối ren những chồi dừa quyện gió. Ngài nếm thử một lần xem.
❀ ❀ ❀
[1] Jan Vermeer (1632-1676) cũng gọi là Vermeer de Delft. Họa sĩ cổ điển Hòa Lan.
[2] Nguyên văn: foie gras. Trong nghệ thuật nấu ăn ở châu Âu, đặc biệt ở Pháp, gan ngỗng được xem như một món ăn sang trọng, dành cho tiệc tùng.
[3] Tháng 5-6/1940, quân đội Đức tràn sang Pháp, chánh phủ Philippe Pétain ký hiệp định ngưng chiến 22 tháng Sáu, chia nước Pháp thành hai Miền: Miền bắc (zone Nord, hay zône occupée, miền bị chiếm đóng; Miền Nam (zône Sud, hay zône Libre, miền tự do) Miền Bắc nằm dưới quyền kiểm soát và hành chính của quân đội Đức; miền Nam nằm dưới quyền kiểm soát và hành chánh của chánh phủ bại trận Pháp. Nhưng đến tháng 11/1942, thì quân đội Đức chiếm đóng và kiểm soát toàn lãnh thổ nước Pháp.
[4] Nghệ thuật làm thảm đòi hỏi nhiều đức kiên nhẫn, chịu khó, âm thầm, hết sức trái ngược với tính khí của Jean Baptiste Clamence vốn là kẻ thích được ở trên các đầu ngọn khoảng khoát.
[5] Nguyên văn: des brutes: ám chỉ bọn lính kín Gestapo Đức.
[6] Sau khi chánh phủ Philippe Pétain chịu hợp tác với Đức, tướng Charles de Gaulle (có chân trong chánh phủ Pháp bấy giờ) liền bỏ chạy sang London. Ngày 18 tháng 6/1940, de Gaulle đọc trên đài BBC lời kêu gọi quốc dân chống Đức, và biến thành biểu tượng cho tinh thần kháng Đức của dân tộc Pháp.
[7] Ám chỉ thời kỳ lãng mạn, đầu thế kỷ XIX ở châu Âu.
[8] Bertrand du Guesclin (1320-1380), nhân vật lịch sử Pháp. Nguyên súy quân đội hoàng gia (Connétable de l’Armée royale) cầm quân nhiều trận chống ngoại xâm Anh và Espana, thắng có, bại có. Nhiều giai thoại truyền tụng hành động anh hùng của ông. Tượng trưng cho con người dũng cảm và anh hùng.
[9] Thái độ và lập trường của Tòa thánh Roma, đặc biệt của Giáo hoàng Pio XII, đối với khối Trục, trong thời Thế chiến thứ hai, hết sức mập mờ, thiếu dứt khoát. Riêng đối với nước Espana dưới quyền Franco là một nước Công giáo, Tòa thánh Roma còn có lập trường ủng hộ rõ rệt.
[10] Nguyên văn: le Romain. Từ ngữ miệt thị và bất phục, ám chỉ Giáo hoàng Pio XII.
[11] Hubert Van Eyck (khoảng 1366-1426) và Jean Van Eyck (khoảng 1390-1441), sư tổ nền hội họa Flandres.
[12] Tranh hậu bộ l’Agneau mystique, kiệt tác đánh dấu bước đầu nền hội họa Flandre. Gồm tất cả mười hai bức. Đây là tranh hậu bộ thánh đường Saint-Bavon, thành phố Gand (Bỉ). Đề tài rút trong bộ Apocalypse (Mặc thị lục) theo thánh Jean.
[13] Mọi chi tiết kể trên đây đều có thật. Bức les Juges Intègres (Quan tòa công minh chánh đại), thuộc tranh hậu bộ l’Agneau Mystique, bị trộm năm 1934, và được thay thế bằng một bản sao. Đến nay, nguyên tác vẫn mất tích.
[14] Tên người ngợm, ông bạn của chúng ta, chỉ tên chủ tửu điếm Mexico-City.
[15] Trên thực tế, Albert Camus đã tham dự cuộc kháng chiến chống Đức thời 1940-1945, công tác bí mật khá nguy hiểm.
[16] Nguyên văn: En some, ils ont le saianisme vertueux. Hai từ saianisme (ác ma) và vertueux (đạo đức) đối nghịch nhau; hai ý niệm đối nghịch này hiện hữu song song, cũng như Jean Baptiste Clamence một người mà mang hai mặt.
[17] Nghĩa là lớn tiếng hô hào lòng chân thật của mình.
[18] Ám chỉ câu Tout est permis (Ta tuyệt đối tự do) do nhân vật Ivan Karamazov (trong Đôxtôievxkii: Anh em nhà họ Karamazov (1879-1880) thốt ra, khi cha y bị ám sát.
[19] Girolamo Savonarola (1425-1498) nhà truyền giáo Ý thuộc dòng Dominicain. Con người vừa nhiệt thành, vừa khắc khổ, Girolamo Savonarola quyết chí phục hưng và cải thiện Giáo hội, tin chắc ở tánh cách trọng đại phi thường của sứ mạng đó. Trong công cuộc cải thiện và phục hưng Giáo hội này, nhà truyền giáo đã tỏ ra vô cùng nghiêm nhặt, dùng nhiều biện pháp độc đoán (bắt nghệ sĩ phục vụ tư tưởng mình, ra lệnh thiêu đốt nhiều họa phẩm, văn phẩm, cấm đàn bà đeo vòng vàng, và nhiều thủ đoạn khác). Năm 1498, bị xử tử hình và chết treo.
[20] Tức là chúa Giêxu.
[21] Mikolaj Kopernik (1473-1543) nhà thiên văn Ba Lan. Trái với quan niệm đương thời, Mikolaj Kopernik chứng minh rằng Địa cầu không nằm ở trung tâm vũ trụ, mà vừa quay vòng quanh Mặt trời, cũng như các tinh cầu khác, vừa quay quanh chính mình.
[22] Ám chỉ câu Tout est permis của nhân vật Ivan Karamazov trong Đôxtôievxkii.
[23] Nguyên văn: “Sur cette pierre, je bâtirai mon église” (Trên khối đá này, ta sẽ dựng lên giáo đường). Pierre = đá. Thật ra, khi Chúa đặt pháp danh Pierre cho Simon, Chúa đã thốt ra như sau: “Tu es Pierre et sur cette pierre, je bâtirai mon église” (Người pháp danh là Đá, và trên khối đá này, ta sẽ dựng lên giáo đường). Đá tượng trưng cho vai trò nền tảng vững chắc của thánh Pierre trong việc xây dựng và phát triển Giáo hội.
