Tình thật, tôi rất đỗi đội ơn ngài đã tỏ ra chăm chú nghe tôi. Mà câu chuyện đời tôi nào có gì phi thường đâu. Ngài đã để lòng lắng nghe, thì đây, ngài nên biết rằng tâm trí tôi cũng có bận rộn chút ít tới tràng cười nọ mấy ngày trời, rồi sau, tôi quên hẳn. Từng chặp tựa hồ như tôi cũng có nghe nó bật thé đâu đó trong tâm hồn. Nhưng thường thì tôi vẫn nghĩ đến nhiều việc khác mà không cần gắng gượng mấy.

Tuy vậy, tôi cũng buộc phải nhìn nhận rằng, kể từ buổi ấy, tôi không còn rảo dài theo bờ sông ở Paris nữa. Những lần ngồi trên xe nhà hay trên xe buýt băng ngang qua cầu, tôi hằng cảm nghe một thú lặng im se thắt trong lòng. Tôi rạo rực chờ đợi, hình như vậy. Nhưng khi đã lọt qua bên kia dòng Seine, mà tịnh không có xảy ra điều gì, tôi thở phào khoan khoái. Cỡ ấy, tôi còn dụng phải vài chuyện trắc trở về đường sức khỏe. Chẳng có gì rõ rệt cả, cứ gọi là một thứ trạng thái uể oải cũng được, khiến tôi khó bề tìm thấy lại tánh khí vui vẻ của mình ngày xưa. Tôi đi coi mạch nhiều lần, uống nhiều thang thuốc bổ. Tôi được lợi sức, nhưng rồi vẫn lại xuống dốc. Cuộc sống càng ít dễ dàng hơn: khi mà thể xác u buồn thì tâm thần cũng sanh ra ủ dột. Chừng như tôi lãng quên phần nào những điều chẳng hề học hỏi bao giờ, tuy vẫn thuộc nằm lòng, tôi muốn nói: quên sống[1]. Đúng thế, tôi tin chắc là mọi sự đã khơi mào ngay tự chỗ này.

Vả chăng, chiều nay đây, tôi cũng cảm thấy không được khỏe khoắn trong người. Lại còn lúng túng, đặt câu lựa lời một cách khó khăn. Ngôn từ kém trôi chảy, phải vậy không ngài, còn lập luận thì thiếu vững chắc. Tại thời tiết, chắc vậy. Không khí ngột ngạt, nặng nề, thiếu điều bóp nghẹt cả buồng ngực. Ngài thấy có điều trở ngại chăng, ví như chúng ta bước ra rảo chân trên đường phố ngoài kia? Đa tạ.

Về chiều, kinh ngòi mới đẹp làm sao! Tôi thích hơi ẩm bốc lên từ chốn sình lầy, mùi lá cây ngâm nước rữa thúi dưới kinh và màu tang tóc xông lên từ các ghe tải tràn trề bông hoa[2]. Không đâu, ngải chớ nên nghĩ rằng đó là một thứ ý thích bịnh hoạn. Mà ngược lại, ở tôi, nó còn là một định kiến. Chính tôi ép mình thưởng ngoạn các con kinh nầy. Bởi cảnh vật tôi yêu thích hơn hết trên đời, là đảo Sicilia ngài nhận thấy rõ đó, và nhứt là từ trên chót đỉnh Etna[3] ngó xuống trong ánh hào quang chiếu rọi, thâu lấy trọn hình bóng hòn đảo và biển cả vây quanh. Và đảo Java[4] nữa, nhưng chỉ vào mùa gió bấc. Vâng, tôi có đến đây thuở thiếu thời. Nói chung, thì tôi yêu thích bất luận hải đảo nào. Dễ ngự trị ở đó hơn.

Ngôi nhà xinh quá,ngài nhỉ? Hai cái đầu lâu ngài trông thấy đằng kia là đầu lâu mọi nô lệ đó. Biển hàng mà. Căn nhà này trước kia của một tên chuyên nghề buôn nô lệ. Thời ấy, chẳng ai giấu giếm thực chất của mình hết, đâu như bây giờ! Họ phồng cả lồng ngực mà rao đàng hoàng: “Này là cửa hàng của tôi, tôi chuyên nghề buôn nô lệ, tôi bán thịt mọi da đen”. Ngài có mường tượng được kẻ nào ngày nay dám công khai nhìn nhận rằng đó là nghề nghiệp mình không? Y sẽ làm chấn động dư luận như thế nào! Tôi nghe thấy từ đây các đồng nghiệp của mình ở Paris. Bởi chưng họ nhứt quyết bất nhượng về vấn đề này, họ sẽ chẳng ngần ngại gì mà không tung ra hai ba bản tuyên ngôn, biết đâu còn nhiều hơn nữa! Ấy vậy mà nghĩ chín rồi, tôi cũng hạ thêm chữ ký của mình, dưới số chữ ký của họ. Nô lệ, ối chà, không, phải chống mới được chớ! Buộc lòng thiết lập nó ở trong gia đình hay trong xưởng máy, ừ thì cũng còn chịu được đi, sự đời nó vậy, nhưng mà lớn tiếng rêu rao cùng khắp mọi người, thì quả là lố lăng quá chừng!

Tôi vẫn hiểu rằng con người không tài nào tỏ ra khinh thường, không muốn thống trị hay được cung phụng. Ai cũng cần có tôi đòi hầu hạ mình như cần có không khí thanh khiết. Chỉ huy, tức thị là hô hấp đó, ngài có nghĩ như vậy không? Mà kể cả hạng người xấu số nhứt trên thế gian này cũng còn biết hô hấp nữa là. Kẻ đứng ở nấc cuối cùng bực thang xã hội cũng vẫn còn có thể chỉ huy cô vợ hay ông chồng, hay con cái. Ví dụ y độc thân, thì là một con chó nào. Chung qui vấn đề là cốt sao có thể nổi giận mà cấm tiệt không cho đối phương quyền đối đáp. “Không ai được phép đối đáp lại cha mẹ”, ngài hẳn đã biết thành ngữ này. Trên một phương diện nào, kể ra nó cũng lạ lùng. Đối đáp lại ai thế cuộc này, nếu không phải là đối đáp lại người mà lòng mình yêu thương? Trên một phương diện khác, thì nó lập luận cũng vững. Cũng phải có một người thắng cuộc chớ. Không thôi thì bất cứ lập luận nào cũng có thể bị một lập luận khác bắt bẻ: làm sao chấm dứt được. Ngược lại, thế lực giải quyết dứt khoát hết mọi sự. Chúng ta đã hao phí bao nhiêu thời giờ, nhưng chúng ta đã hiểu được chân lý đó. Chẳng hạn, chắc ngài cũng đã nhận thấy, châu Âu cổ kính của chúng ta ngày nay đã biết triết lý một cách phải lẽ. Chúng ta không bảo như thuở còn khờ dại trước kia nữa: “Tôi nghĩ như vầy đây. Ngài có lập luận nào để bác ý kiến của tôi không?”. Chúng ta đã sáng suốt hơn. Chúng ta dùng thông cáo thay cho đối thoại. Chúng ta bảo: “Chân lý như vầy đây. Ngài hãy cứ phồng gân cổ lên mà cãi đi, chúng tôi chẳng hơi sức đâu mà nghe. Rồi vài ba năm nữa, sẽ có cảnh sát giảng cho ngài thấy rằng tôi đã nói đúng".

Chao ôi! Địa cầu thân yêu của chúng ta! Mọi sự trên quả địa cầu của chúng ta ngày nay đều minh bạch rõ ràng. Chúng ta hiểu thấu ruột gan mình, chúng ta biết rõ mình dám làm tới những việc gì. Tôi đây chẳng hạn, để đổi thí dụ, hay đúng hơn, để đổi đề tài, tôi đây chẳng hạn thuở nay tôi đều muốn được kẻ khác hầu mình với nụ cười nhởn trên môi. Cô ở nào vẻ mặt buồn hiu thì cứ y như là đầu độc tôi cả ngày dài. Đã đành thị có quyền không vui vẻ nét mặt. Song le, tôi vẫn cứ thầm nghĩ rằng tốt hơn cho thị là vừa làm việc vừa tươi cười, chớ không nên vừa làm việc vừa khóc lóc. Thật ra thì đó là tốt hơn cho tôi. Coi vậy mà lập luận này của tôi, tuy chẳng mấy kiêu kỳ, xem ra cũng không đến nỗi quàng xiên hoàn toàn. Cũng hệt như trên, tôi một mực không hề chịu đặt chân vào bất luận tiệm ăn nào của người Trung Hoa. Ngài muốn biết tại sao ư? Vì lẽ khi họ im ỉm lặng thinh trước mặt người da trắng, người Á Đông thượng lộ vẻ khinh miệt. Và cố nhiên, hầu chúng ta, họ vẫn cứ giữ vẻ mặt đó! Vậy thì hỏi ngài làm sao còn tọa hưởng ngon lành món gà tiềm được nữa, nhứt là làm sao nhìn họ mà vẫn còn nghĩ rằng mình có lý được nữa?

Giữa chúng ta với nhau, tôi có thể bảo nhỏ ngài rằng cảnh tình nô lệ, nhứt là cảnh tình nô lệ hân hoan, chúng ta không tài nào tránh khỏi được. Nhưng chúng ta không được phép nhìn nhận như vậy. Ai không thể sống thiếu nô lệ, chi bằng gọi kẻ phục dịch mình là kẻ tự do? Trước, là vì nguyên tắc, sau là để cho họ khỏi cảm thấy tuyệt vọng. Họ cũng phải được đền bù chút nào chớ, phải không ngài? Cứ như vậy, họ vẫn sẽ tiếp tục tươi cười vui vẻ, còn chúng ta thì lương tâm vẫn sẽ được yên bằng. Không vậy, thì chúng ta ắt sẽ buộc phải dò hỏi lại lòng mình, chúng ta sẽ hóa ra khổ não đến độ phát điên, hoặc không chừng khiêm tốn nữa, vô luận điều gì cũng sẽ có thể xẩy đến cho chúng ta được. Bởi vậy, đừng có treo biển hàng, mà cái biển hàng nói trên quả là vô lối tệ. Vả chăng ngài cứ thử nghĩ xem, ví như người người đều thú nhận tuốt luột cả ra, cung khai nghề nghiệp thật và chính danh của mình, thì còn có ai biết ra làm sao nữa! Ngài cứ thử tưởng tượng xem những tấm danh thiếp kiểu này. Ông Dupont[5], triết gia thỏ đế, hoặc địa chủ ngoan đạo Thiên chúa[6], hoặc nhân bản gia ngoại tình, ôi thôi đủ thứ, ngài ạ. Nhưng vậy thì khác nào là địa ngục trần gian! Phải đó, địa ngục hẳn hiện hình như sau đây: những con đường đầy đặc biển hàng và không có cách nào giải thích bào chữa cho mình cả. Chúng ta bị phân hạng một lần, rồi thôi.

Thí dụ như chính ngài cũng vậy, ngài cứ hãy mường tượng một chút xem biển hàng của ngài nó như thể nào. Ngài lặng thinh ư? Ờ, mà thôi, ngài đáp lời tôi sau, cũng được. Phần tôi, thì tôi biết rõ thực chất biển hàng của mình: một bộ mặt hai bề, một thứ Janus[7] có duyên thầm và, kẻ dài ở phần trên, cái biểu ngữ của bản hiệu: “Chớ nên tin cậy”. Còn trên danh thiếp thì: “Jean-Baptiste Clamence, Kịch sĩ”. Này nhé, chẳng bao lâu sau buổi chiều đã thuật lại hầu ngài, tôi chợt phát giác được một điều. Cứ mỗi lần chia tay kẻ mù lòa nào trên vỉa hè nhờ tôi giúp băng qua đường, là y như tôi không quên dỡ nón chào. Tồi dỡ nón như vậy, ắt hẳn không phải để chào y, y đui mù không trông thấy được. Vậy thì là để chào ai? Để chào công chúng. Sau vai tuồng, thì đến phiên chào khán giả. Tuyệt đó chớ, ngài? Một bữa khác, cũng vào dạo ấy, nghe ông nọ thốt lời cảm ơn đã giúp ông chữa được xe, tôi liền đáp rằng không phải ai cũng sẵn lòng như vậy. Cố nhiên, tôi định bảo là ai cũng sẵn lòng như vậy. Song le, câu nói lỡ miệng đó vẫn cứ như canh cánh mãi trong lòng. Về đức khiêm tốn, thì quả tình không ai ăn đứt nổi tôi đâu.

Cũng nên từ tốn nhìn nhận cùng ngài, chẳng có lúc nào mà thâm tâm tôi không anh ách tự phụ. Ta đây, ta đây, ta đây, đó là chuỗi điệp khúc đệm trong cuộc đời đáng trọng của tôi, nghe thấy rõ giọng ở mọi lời nói thốt ra. Hễ mở miệng là cứ y như tôi phải tự phụ đề cao, nhứt là những khi tô vẻ kín đáo với dáng bộ vênh vang đặc biệt của mình. Nói cho ngay, thì thuở nay tôi bao giờ cũng được sống tự do và có uy thế. Nhưng, cảm thấy mình được tự do không bị ràng buộc đối với mọi người như vậy, chẳng qua cũng chỉ là vì tôi không nhìn nhận ai là kẻ đồng đẳng với mình. Tôi lúc nào cũng nghĩ rằng mình thông minh hơn bất cứ ai, như tôi đã thổ lộ cùng ngài, và đồng thời cũng là kẻ xúc cảm mau lẹ hơn và khéo léo hơn họ, một tay thiện xạ, một người lái xe chẳng ai bì kịp, một tình nhân vào hàng bực nhứt. Cho chí cả trong những địa hạt rất dễ kiểm chứng chỗ thua kém của mình, như đánh quần vợt chẳng hạn, tôi chỉ là một tay cầm chừng, vậy mà vẫn không tài nào không thầm nghĩ rằng giá có đủ thời giờ tập dượt, thì tôi quyết sẽ chơi trội hơn cả hạng vô địch Pháp quốc. Tôi chỉ nhìn nhận ở mình độc có những khía cạnh hơn người mà thôi, điều này giải thích tại sao tôi xem chừng tốt bụng và thâm trầm hết mực. Chăm lo việc này việc nọ cho kẻ khác, chẳng qua cũng là vì tôi hạ cố đoái thương tới họ, không bị ràng buộc bởi điều gì, và rốt cuộc, trọn cái công lao đó làm lợi cho tôi: tôi được nhấc lên thêm một bực nữa trong mối tình dành cho chính mình.

Cùng với năm ba sự thật khác, tội lần hồi phát giác được các sự việc rành rành hiển nhiên ấy, trong thời kỳ kế tiếp buổi tối đã thuật lại hầu ngài. Chẳng phải ngay liền sau đó, không, cũng chẳng phân định rõ rệt như vậy đâu. Trước tiên là tôi cũng phải ráng sức hồi tưởng những việc đã qua. Từng hồi lần lượt, tôi nhìn thấy được rành mạch hơn, tôi học được đôi chút những điều đã biết. Cho tới dạo ấy, tôi không ngớt được một sức quên lãng lạ thường trợ lực. Tôi quên đứt mọi sự, và trước hết là những lần quyết định của mình. Tình thật là tôi không xem vật gì đáng kể cả. Chiến tranh, tự tử, ái tình, cơ cực, cố nhiên tôi cũng có quan tâm tới khi hoàn cảnh buộc phải vậy, nhưng là một cách chiếu lệ và hợt hời. Đôi khi, tôi còn làm ra dáng si mê đeo đuổi một đại nghĩa thật tình xa lạ với đời sống thường nhựt nhứt của mình. Mà kỳ thật là tôi không tham dự vào bất luận việc gì, cố nhiên ngoại trừ những khi mình bị cản mũi cản lái không được tự do hoạt động. Nói sao cho ngài hiểu được nhỉ? Nó lướt vuột qua. Vâng, với tôi, mọi sự thảy đều lướt vuột qua hết.

Song chúng ta nên tỏ ra công bằng: có khi quên đứt như vậy cũng đáng khen đó chớ. Chắc ngài cũng có nhận thấy nhiều người theo một giáo phái nọ dạy họ phải biết miễn chấp mọi hành vi xúc phạm, và thật vậy, họ miễn chấp các hành vi đó, nhưng lại không chịu quên chúng bao giờ[8]. Tôi bản tánh không cao cả đến độ miễn chấp những hành vi xúc phạm mình, nhưng được cái rốt cuộc rồi tôi cũng quên sạch hết. Cho nên nhiều kẻ đinh ninh rằng bị tôi thù oán, tỏ ra lấy làm chưng hửng, thấy tôi hớn hở tươi cười chào họ. Tùy theo tánh nết từng người, bấy giờ hoặc là họ thán phục tâm hồn cao thượng, hoặc là họ khinh miệt thái độ ươn hèn của tôi mà không hề nghĩ tới lý do đơn giản hơn nhiều: tôi đã quên đến cả danh tánh của họ. Cũng chính cái tật hay quên làm cho tôi có dáng vẻ ơ hờ hay bội bạc này, bấy giờ lại còn biến tôi thành một kẻ hào hiệp quân tử.

Vì vậy, tôi không sống trong trạng thái liên tục nào ngoài trạng thái của cái ta-đây-ta-đây-ta-đây, từng ngày một. Đàn bà từng ngày một, đức độ và ác phong từng ngày một, vâng, từng ngày một, hệt như loài chó, nhưng ngày nào cũng mỗi một tôi, trung thành với nhiệm vụ. Cho nên tôi bước tới lướt trên mặt cuộc đời, tựa hồ trong chữ nghĩa, không bao giờ trong thực tế. Toàn là những cuốn sách chỉ đọc lướt qua, những bạn hữu chỉ cảm mến lướt qua, những thành phố chỉ thăm viếng lướt qua, những nhân tình chỉ ân ái lướt qua! Tôi hoạt động để tiêu khiển, hoặc vì lơ đãng. Người đời đeo đuổi kiên trì, họ muốn bá, víu, nhưng biết vào đâu, và chính đó mới là điều vô phước. Cho họ. Vì riêng tôi, tôi quên hết. Tôi chỉ nhớ độc có mỗi một mình thôi.

Tuy vậy, lần hồi trí nhớ cũng trở về với tôi. Hay đúng hơn là tôi quay về với nó, và bắt gặp ở nó cái kỷ niệm bấy lâu hằng chờ đón mình. Trước khi bàn tới kỷ niệm này, tôi xin được phép viện dẫn hầu ngài vài ba thí dụ (quyết chắc rất hữu ích cho ngài), liên quan tới những điều tôi đã phát giác được trong công cuộc thám hiểm của mình.

Một hôm cầm lái xe, tôi chậm mất một giây không rồ máy ngay vào lúc đèn bật xanh, trong khi các người đồng hương đầy đức nhẫn nại của chúng ta, không dụ dự chần chờ, hùa nhau nhận kèn thả cửa vang động sau lưng, tôi lại vụt nhớ đến một lần khác, cũng xảy ra trong một tình thế tương tợ. Một ông nọ dáng người nhỏ thó đèn dẹt, deo thứ kiếng kẹp mũi và mặc quần ống phồng[9], cỡi chiếc xe gắn máy chạy qua mặt tôi, rồi tọa thị chình ình đằng trước chỗ đèn đỏ. Lúc ngừng xe, không hiểu thế nào ông lại làm tắt máy, rồi loay hoay cố sức rồ máy nhưng mãi vẫn vô hiệu. Khi đèn bật xanh, tôi liền cất tiếng nhã nhặn, theo thói lễ dộ thường xuyên của mình, mời ông tránh sang một bên nhường chỗ cho tôi chạy qua. Ông ta lại càng nổi nóng thêm với bộ máy hục hặc nọ. Thành thử, ông bèn qui đúng phép lịch sự ở Paris mà đáp trả tôi rằng đừng có lộn xộn. Tôi lại cất tiếng mời ông lần nứa, vẫn nhã nhặn như trước, nhưng giọng đã bợn chút nóng nảy. Bấy giờ, ông ta liền bảo thẳng cho tôi biết rằng, muốn gì thì muốn, con cặc tao nè. Trong lúc ấy, sau lưng đà có kẻ khởi sự bóp kèn inh ỏi. Lần nầy cương quyết hơn, tôi thỉnh cầu ông nọ nên biết ăn nói lịch sự và nên nghĩ tới chỗ mình đang làm cản trở việc giao thông. Chắc hẳn đã phát cáu cùng cực trước thái độ ngoan cố đến là rõ rệt của bộ máy, con người cau có nọ liền báo cho tôi biết rằng có muốn ăn cái mà ông ta gọi là một trận nhừ tử thì ông ta sẵn lòng biếu không cho tôi ngay. Cái lối ăn nói ngang ngược hết mực đó cuối cùng cũng khiến tôi nổi đóa, tôi liền bước lẹ xuống xe, định bụng gãi tên lỗ mãng ấy một tận cho biết chừng. Tôi không nghĩ rằng mình đớn hèn (song le biết bao nhiêu điều xấu xa của mình mà chúng ta không muốn nghĩ tới!), nhưng sự thật là tầm vóc tôi cao hơn địch thủ những một đầu người, và xưa nay tôi lúc nào cũng được bắp thịt mình trợ lực một cách công hiệu. Ngay bây giờ đây nữa, tôi vẫn còn tin rằng trận nhừ tử nọ đáng lẽ ông ta phải nhận nó hơn là biếu không cho tôi. Nhưng chân mới vừa chạm mặt đường, là từ trong đám người đang khởi sự bu quanh, lách ra một kẻ nọ chạy xổ đến bên tôi mà quả quyết rằng tôi là tuồng hèn hạ nhứt thế gian, và hắn nhứt định không để cho tôi được phép hành hung một người bị lúng túng với chiếc xe gắn máy cập giữa háng và, vì vậy, mà đang ở trong thế bất lợi. Tôi xoay người đối mặt anh chàng ngự lâm này[10] và nói cho ngay, tôi cũng không trông thấy rõ sắc diện của hắn. Bởi vừa kịp ngoảnh đầu là cơ hồ cùng một lúc, tôi nghe thấy tiếng máy xe lại nổ và lãnh liền một giáng đau điếng ngang tai. Tôi chưa kịp ghi nhận những sự việc vừa xảy ra, thì chiếc xe gắn máy đã xa chạy. Mặt mày xây xẩm, tôi như người máy lủi về phía anh chàng d’Artagnan[11] thì, ngay lúc ấy, một tràng kèn bực dọc giục giã ré lên từ dãy xe đã chen chúc đông nghẹt. Đèn bật xanh trở lại. Bấy giờ vẫn còn hơi choáng váng, thay vì hạ cho tên ngốc tử đã xía vô phá đám nọ một trận nên thân, tôi lại ngoan ngoãn bước trở lên xe, rồi rồ máy khởi hành, còn tên ngốc tử, khi xe tôi lướt ngang qua mặt hắn, thì cất tiếng từ biệt tôi bằng câu “đồ hèn!” cho tới ngày nay vẫn còn khắc sâu trong tâm khảm tôi.

Chuyện không mấy quan trọng, chắc ngài nghĩ vậy. Cũng đúng. Phải cái là tôi đã tốn bao nhiêu thời giờ mới quên nó được, quan trọng chính ở chỗ này. Mà thật thì chẳng phải là bấy giờ tôi không có lý do để hành động như vậy. Tôi đã chịu để cho người ta đánh mình mà không đánh trả, nhưng không thể vin vào cớ đó mà bảo là tôi hèn nhát. Bất thần bị thối thúc tứ phía, tôi đã xáo trộn mọi việc thì kèn xe lại ỏm tỏi làm rối loạn hết trọn thần trí. Ấy vậy mà tôi vẫn cảm thấy đau khổ trong lòng tựa gồ như đã làm hoen ố cả danh dự của mình. Tôi không ngừng nhìn thấy mình bước trở lên xe, không biểu lộ một phản ứng nào, dưới các cặp mắt khinh khỉnh của đám đông càng tỏ vẻ khoái trí hơn nữa nhận thấy tôi bây giờ đóng trong bộ đồ lớn xanh thẫm, tôi vẫn còn nhớ rõ, rất mực lịch lãm. Tôi còn nghe thấy câu “đồ hèn!” nọ, nghĩ cho kỹ, vốn cũng có phần đúng. Tóm lại, tôi đã rút lui một cách nhục nhã trước mắt mọi người. Bó buộc bởi tình thế dồn dập, nhưng việc gì mà không được gây ra bởi tình thế. Chỉ sau này tôi mới nhận thấy được rành mạch mình đúng lý ra phải phản ứng như thế nào. Tôi nhìn thấy mình tống cho tên d’Artagnan nọ, ngã quị bằng một thoi cực mạnh, leo trở lên xe, rượt nà theo tên mạt kiếp đã đánh lén tôi kia, đuổi kịp y, chèn kẹt vô lề đường, xách cổ kéo ra mà thưởng một mẻ đích đáng cho y sợ tới già. Với một vài chỗ thay đổi trong chi tiết, tôi quay đi quay lại trăm lần cuộn phim ngắn đó trong đầu. Nhưng đã trễ quá rồi, và suốt mấy ngày trời, tôi ngốn nghiến một niềm ân hận độc hại.

À, trời lại rớt hột nữa. Chúng ta hãy dừng chân, trú dưới vòm cổng này ngài nhé. Đây, ngài. Tôi đã nói tới đâu rồi nhỉ? Ờ, phải, tới chỗ danh dự bị hoen ố. Cứ mỗi lần nhớ lại chuyện này là tôi hiểu được ý nghĩa sâu xa của nó. Chung qui, giấc mộng của tôi đổ bể tan tành trong cuộc thử thách với thực tế. Tôi đã ước mơ, điều này bây giờ quả thật rõ rệt, tôi đã ước mơ làm một con người hoàn hảo, biết cách xử sự nên được kiêng nể trong nhân thế cũng như trong nghề nghiệp. Loại nửa Cerdan[12], nửa de Gaulle[13], gọi vậy cũng được. Nghĩa là tôi hằng khao khát làm chúa thống trị mọi sự. Chính vì lẽ đó mà tôi không ngừng tỏ vẻ kiêu kỳ và làm dáng, thích trưng bày vóc mình nhanh nhẹn hơn là năng khiếu tinh thần. Nhưng, sau lần bị làm nhục trước mặt công chúng mà không phản ứng, tôi khó lòng còn có thể mơn trớn cái hình ảnh tốt đẹp đó của mình được nữa. Ví tôi thật tình yêu chuộng sự thật và trí thông minh như tôi hằng mạo nhận, thì thử hỏi xem nó có ăn thấm gì tới tôi đâu, một việc mà những kẻ có chứng kiến thảy đã quên sạch hết rồi? Họa chăng là tôi thầm trách nhẹ mình đã nóng nảy một cách vô lý, và khi đã đổ quạu lại không biết cách đối phó với hậu quả do cơn thịnh nộ gây nên, bởi không lanh trí. Thay vì vậy, tôi còn háo hức muốn trả thù, muốn hành hung và muốn đắc thắng. Tựa hồ như điều tôi thật sự ước mong không phải là hóa nên kẻ thông minh nhứt hay hào hiệp nhứt thế gian, mà chỉ là làm thế nào ăn đứt được mọi người, nghĩa là biến thành kẻ mạnh nhứt, và bằng cách sơ đẳng nhứt. Nói cho ngay, thì mọi kẻ thông minh, hẳn ngài đã rõ, thảy đều ước mơ làm tướng cướp ngõ hầu ngự trị trên toàn thể xã hội bằng mỗi một đạo luật độc nhứt là bạo động. Bởi chưng cũng chẳng phải là chuyện dễ dàng như người ta tưởng tin theo một loại tiểu thuyết chuyên môn[14], bèn cậy nhờ tới chánh trị, thường là như vậy, và hối hả tìm đến với đảng phái nào hiểm độc nhứt. Có màng chi tới việc tinh thần bị nhục mạ, phải không ngài, khi mà nhờ đó, họ thống trị được mọi người? Tôi phát giác rất nhiều giấc mộng áp chế kẻ khác, êm ái như hoa, tận đáy lòng sâu kín của mình.

Ít nữa tôi cũng học hỏi được một điều là mình chỉ đứng bên phe bị can và bị cáo, trong chừng mực rõ rệt nào lỗi lầm của họ không gây thiệt hại cho tôi. Tội trạng họ có khiến tôi trở nên hùng biện chăng, chính nhờ ở chỗ tôi không phải là nạn nhân của nó. Hễ bị hăm he đe dọa là tới phiên mình, tôi không những chỉ biến thành quan tòa, mà còn hơn thế nữa: tôi biến thành một ông trạng sư tánh khí cau có, luôn chực quất ngã kẻ nào phạm tội, bắt y uốn gối hàng phục, dầu có phải dùng đến mọi biện pháp nằm ở ngoài vòng luật lệ. Sau đó thì, ngài ạ, quả tình khó mà còn có thể tin thật tiếp theo rằng mình hằng nuôi chí hướng phụng sự công lý, rằng mình là kẻ được Thượng đế ủy thác cho nhiệm vụ binh vực quả phụ và trẻ côi.

Mưa lại càng nặng hột, chúng ta còn nhiều thời giờ, vậy dám xin ngài cho tôi mạn phép lợi dụng cơ hội này, mà tỏ bày hầu ngài một điều khác tôi đã phát giác được trong ký ức chẳng mấy lúc sau đó. Chúng ta nên ngồi tránh vào trên ghế băng này. Hằng mấy thế kỷ nay, xiết bao kẻ ngồi đây vừa ngậm ống vố vừa mơ màng nhìn cũng mỗi một màn mưa rơi thâm cũng mỗi một con kinh. Chuyện tôi sắp thuật hầu ngài có phần khó kể hơn. Lần này nó chạm tới một người đàn bà. Trước hết, ngài nên biết rằng thuở nay tôi đều thành công về chuyện đàn bà mà không phải khó nhọc mấy. Tôi không bảo thành công trong việc mang đến hạnh phúc cho họ, hay cả trong việc tìm thấy hạnh phúc với họ. Không, thành công trơn vậy thôi. Tôi đạt đến mục đích hầu như tùy ý lúc nào cũng được. Người ta nhận thấy tôi có duyên thầm, ngài cứ thử tưởng tượng mà coi! Ngài hẳn hiểu rõ thế nào là có duyên thầm: được nghe người ta tỏ lời chấp nhận trong khi mình chẳng hề mở miệng thốt lấy một câu hỏi minh bạch nào. Tôi đã sống như vậy, dạo ấy, Ngài lấy làm sửng sốt ư? Thôi đi, ngài chẳng cần chối làm gì. Với bộ diện trời phú cho tôi này, điều ấy có gì là lạ. Nhưng tiếc thay! đến độ tuổi nào ai ai cũng phải gánh lấy trách nhiệm về khuôn mặt của mình. Chẳng hạn của tôi đây... Nhưng mà thôi! Sự thật rành rành là bấy giờ người ta nhận thấy tôi có duyên thầm, và tôi đã lợi dụng tình trạng đó.

Tuy vậy, tôi cũng không hề có tính toán gì cả trong việc này, bụng dạ hầu như hoàn toàn chân thật. Tôi giao hảo với phái nữ một cách hồn nhiên, thanh thản, dễ dàng, như người ta thường bảo. Không bợn một chút mưu chước nào, dầu chỉ là loại cố tình phô trương mà họ hằng xem như dành để chúng ta tỏ lòng chiêm ngưỡng họ. Tôi mê họ, để nói theo thành ngữ thông dụng, nghĩa là rốt cuộc tôi nghĩ rằng tánh ghét đàn bà là một cái tật vừa thô vừa đan, và hầu hết những người đàn bà tôi được hân hạnh quen thân, tôi xét thấy họ thảy đều tốt đẹp hơn tôi. Nhưng đồng thời, đặt họ đến chỗ cao xa ngần ấy, tôi đã lợi dụng họ nhiều hơn là giúp ích cho họ. Thật là rắc rối, ngài nhỉ?

Ngài thừa biết rằng tình yêu thuần túy vốn dĩ là điều hãn hữu, xuất hiện đôi ba lần trong một thế kỷ. Đa số đều có lẫn lộn ít nhiều tự phụ hay chán ngán. Về phần tôi, thì tôi chẳng phải là nàng Nữ tu Bồ đào nha[15]. Tuy vậy, cũng chẳng phải là tim tôi không quánh đâu, mà ngược lại, còn xúc động cảm kích dễ dàng và nước mắt nhạy lắm nữa. Duy có một điều là các mối nhiệt tình này thảy đều hướng về tôi, các mối xúc động cảm kích này thảy đều quan hệ đến mỗi mình tôi thôi. Xét cho cùng, bảo rằng tôi chẳng hề có yêu thương thì cũng khí không đúng. Trong đời mình, ít nữa tôi cũng đã có dính tới một khối tình đắm đuối mà đối tượng chẳng ai khác hơn chính tôi. Về điểm này, sau thời non dại buộc phải trải qua nhiều trắc trở, tôi hiểu được mau lẹ chỗ yếu của mình: nhục cảm, và chỉ mỗi mình nó mà thôi, nhục cảm ngự trị trong đời sống tình ái của tôi. Tôi truy tầm độc có những vật dành để hành lạc và thỏa chí chiếm đoạt. Vả chăng, trong việc này, tôi còn được bộ mã của mình trợ lực nữa: tạo hóa đã chẳng tiếc công đối với tôi. Tôi lấy làm hãnh diện không ít về nó, và nó mang đến cho tôi nhiều thích thú mà tôi không còn hiểu rõ là nhờ khoái lạc hay nhờ uy tín. Chắc ngài nghĩ rằng tôi đang lên giọng khoa trương. Tôi không chối cãi và còn lấy làm hãnh diện hơn nữa, bởi chưng, ở đây, tôi lên giọng khoa trương về một điều có thật.

Bất luận vào trường hợp nào, nhục cảm, ấy để chỉ nói tới nó thôi, vâng, nhục cảm quả thật rành rành đến độ tôi dám từ cha bỏ mẹ độc vì một cuộc tình duyên mươi phút ngắn ngủi, dầu có buộc phải đớn đau ân hận về sau mặc lòng. Mà nói vậy cũng khí không đúng. Phải nói: đặc biệt vì những cuộc tình duyên mươi phút ngắn ngủi, và nhứt là khi tôi biết chắc trước rằng nó không có ngày mai. Cố nhiên, tôi cũng biết tôn trọng một số phép tắc ở đời, chẳng hạn, xem vợ bạn như một vật thiêng liêng. Có điều là trước đó mấy hôm, tôi thôi giao hảo bầu bạn với ông chồng, một cách thành thật hoàn toàn. Lẽ ra không nên gọi sự thể này là nhục cảm chăng? Nhục cảm đâu có đáng tởm. Chúng ta nên rộng lượng mà gọi nó là cố tật, một thứ trạng thái bẩm sanh không nhìn thấy được ở ái tình những khía cạnh nào khác, ngoài điều mình làm ở đó. Cố tật này, nghĩ cho kỹ, cũng an nhàn đó chớ, ngài. Cộng với năng tánh hay quên cố hữu của mình, nó giúp tôi càng được tự do dễ dàng thêm. Đồng thời, với bộ dáng chừng như xa cách và không phục tùng ai do nó mang đến, nó còn cung ứng cho tôi nhiều dịp thành công khác. Càng tỏ ra bất cần không lãng mạn chút nào, tôi càng rót dầu vào vạc mơ mộng thường tình. Thật vậy, ngài ạ, phái đẹp của chúng ta cùng chia sẻ với ngài Bonaparte điều này, là họ thảy đều tin rằng mình nhứt định thành công ở chỗ mọi người đã thất bại nặng nề[16].

Vả chăng, trong cái trò giao dịch này, ngoài phần nhục cảm nói trên, tôi còn thỏa được thêm một điều khác: tánh thích đóng tuồng. Tôi thích bắt gặp ở phái đẹp những kẻ cùng chơi một tuồng với tôi, một tuồng chơi ít nữa cũng xem chừng vô tội vạ. Thật vậy, ngài ạ, tôi không tài nào sống nổi một cuộc đời buồn tẻ, chỉ chuộng độc những giờ khắc tiêu khiển mà thôi. Bất luận giới người nào, dầu rạng rỡ mấy, cũng dễ khiến lòng tôi bứt rứt khó chịu, và thuở nay tôi chưa từng cảm thấy buồn tẻ với phái đẹp mà mình yêu thích lần nào. Tôi ngường ngượng làm sao thú nhận cùng ngài rằng mình sẵn sàng đem mười buổi thảo luận cùng Einstein[17] đổi lấy một bữa sơ ngộ với một nàng đào phụ duyên dáng. Nói cho ngay, thì tới lần hẹn thứ mười, tôi đã rục rịch quay về thỏ thẻ với Einstein, hay với loại sách uyên bác. Tóm lại, là thuở nay tôi chỉ để tâm nghĩ tới những vấn đề trọng đại vào khoảng giữa những mối tơ lòng nho nhỏ của mình mà thôi. Hằng bao nhiêu lần, tôi bất thần ngừng theo dõi lập luận đang được trình bày, ngay giữa một cuộc bàn cãi quyết liệt với bạn hữu, mà đứng chết trân như trời trồng trên vỉa hè, chỉ vì vào ngay lúc ấy, có một cô nàng nhí nhảnh chợt nhún nhảy băng ngang qua đường.

Nghĩa là tôi thật tình chơi cái tuồng ấy. Tôi biết họ thích chính chỗ chúng ta không trực chỉ tiến tới đích một cách quá vội vàng. Phải tỏ ra lịch thiệp và ân cần âu yếm như họ thường bảo vậy, trước đã. Tôi không lo ngại gì về chuyện đàm đạo, vốn nghề trạng sư, cũng chẳng lo ngại gì về chuyện nháy mắt đưa tình, vốn có dịp tập đóng kịch thời còn ở trong quân ngũ. Chẳng hạn, cái ngón rù quến không có lối giải, “anh không hiểu sao”, “không có lý gì mà lại thế, anh chẳng hề rù quến ai, anh thật đà chán ngán cảnh thuyền tình bể ái quá rồi, vân vân...”, thuở nay đều hiệu nghiệm, tuy rằng là một trong số ngón cổ nhứt trong kho tàng. Cũng còn có cái ngón hạnh phúc huyền bí tới nay tịnh không một người đàn bà nào mang đến cho ngài, một nguồn hạnh phúc chắc không tương lai, cầm bằng như vậy nữa kia (bởi chưng việc đời có điều gì là bảo đảm hoàn toàn), nhưng chính lại không làm sao thay thế được. Nhứt là tôi cũng đã gia công trau chuốt cho mình một bản tự khúc ngắn, bao giờ cũng được náo nức tiếp nhận, và tôi đoan chắc rằng ngài cũng sẽ hoan nghinh. Đại ý bản tự khúc này nằm ở chỗ tôi vừa đau khổ vừa nhẫn nhục khẳng định rằng mình thật tình chẳng ra giống gì, rằng mình không đáng được đoái hoài tới chút nào, đời anh không phải ở nơi đây, nó không trải qua trong nguồn hạnh phúc thường nhựt mỗi ngày, nguồn hạnh phúc quyết chắc là anh chuộng hơn hết mọi sự trên đời, nhưng làm thế nào được, trễ tràng quá rồi. Về những lý do tạo nên sự trễ nải quyết định này, thì tôi một mực giữ kín, thấu rõ rằng việc đời nên tỏ ra âm thầm bí mật là lợi hơn hết. Vả chăng, trên một ý nghĩa nào, thì tôi tin thật tình ở lời nói của mình, tôi sống thật tình vai tuồng của mình. Thành thử quả là một điều hết sức tự nhiên, khi các cô nàng đối tượng của tôi cũng vậy nữa, họ noi theo tôi mà nhảy nhót lên sân khấu. Những cô hữu tình nhứt trong số này, thì ráng sức tìm hiểu tôi, và sự cố gắng ấy đưa các cô thẳng đến nhiều lần bỏ cuộc rã rời. Còn các cô khác, đã mãn nguyện nhận thấy: tôi tôn trọng điều lệ của trò chơi và biết ân cần phát biểu trước khi hành động, thì tiến ngay vào thực tế, không do dự chần chờ. Thế là tôi thắng cuộc, đến những hai lần, vì chưng, ngoài chỗ thỏa được bụng thèm khát các cô, tôi còn thỏa được mối tình dành cho chính mình, mỗi lần là một dịp kiểm chứng thế lực đẹp đẽ của mình.

Điều này quả xác thật đến độ cả những khi đôi ba cô nào chỉ cung phụng cho tôi được chút khoái lạc phơn phớt ngoài da, tôi cũng tìm cách thỉnh thoảng giao tình lại với họ một lần, chắc hẳn là được trợ lực bởi thứ dục vọng đặc biệt do nỗi niềm xa cách nuôi dưỡng, nó kéo sau lưng một sự tình đồng lõa bỗng nhiên bắt gặp lại được, nhưng đồng thời cũng là để kiểm chứng cho được chắc dạ rằng mọi mối dây liên hệ giữa chúng tôi vẫn còn kết nối với nhau và tùy ý tôi muốn thắt chặt lúc nào cũng được. Nhiều khi, tôi còn đi đến chỗ bắt gặp họ lên lời thề thốt, hứa không thuộc về một người đàn ông nào khác, hầu làm nguôi bớt những áy náy bồn chồn trong lòng tôi về điểm này, một lần cho đến cùng. Ấy vậy mà có phải trái tim đã dự phần vào sự áy náy bồn chồn này đâu, cả óc tưởng tượng cũng không. Thật vậy, có một loại tình cảm kiêu kỳ đặc biệt đã xâm nhập máu huyết, khiến tôi khó lòng tưởng tượng được rằng, bất chấp cả cái lý đương nhiên, một người đàn bà đã chăn gối cùng tôi lại có thể thuộc vào tay kẻ khác. Nhưng lời thề ước nói trên của họ tháo cởi tôi, thì lại trói buộc họ. Một khi họ không thuộc về tay ai, bấy giờ tôi có thể lập tâm tuyệt giao với họ, điều này, ở tình thế khác, tôi hầu như không tài nào làm được. Chỉ cần kiểm chứng họ một lần, rồi sau đó, thế lực của tôi được bảo đảm lâu dài. Cũng kỳ dị đó chớ, phải không ngài? Vậy mà sự thật nó như thế, ngài ạ. Bọn người ấy cất tiếng gào: “Hãy yêu ta!”. Bọn người kia thì: “Đừng yêu ta!”. Nhưng có một giống người nọ, quái ác nhứt và đau khổ nhứt, thì: “Đừng yêu ta, nhưng hãy chí tình với ta!”.

Thế nhưng không phải chỉ kiểm chứng một lần duy nhứt rồi thôi, mà phải làm vậy với từng cá nhân một. Cứ mãi tái hành mỗi một việc tất nhiên người ta không khỏi không nhiễm nhiều thói quen. Chẳng mấy lâu, ngôn từ vọt ra cửa miệng mà không cần được nghĩ tới, phản ứng bản năng tiếp liền sau đó: bỗng dưng một hôm nhân thấy mình đứng trong tình thế vồ lấy mà không thật sự khát thèm. Thật vậy, ngài ạ, đối với một số người nhứt định nào, không vồ lấy sự vật mà mình không thèm muốn quả là việc khó khăn đệ nhứt trên đời.

Tôi cũng đã có lần sống qua cảnh ngộ ấy, và tôi nghĩ không cần phải tiết lộ hầu ngài nàng là ai, ngoài việc cô nàng, tuy không thật sự xáo trộn tâm hồn tôi, cũng cực kỳ quyến rũ tôi bằng bộ dạng vừa thụ động vừa háo hức. Thành thật mà nói, thì quả tình là một chuyện ái ân tầm thường đến mực, như nó buộc phải vậy. Nhưng thuở nay tôi có hề mặc cảm bao giờ, nên tôi quên cô nàng mau chóng, và không gặp lại nàng nữa. Tôi đinh ninh trong bụng nàng chẳng hề có nhận thấy điều gì, và cũng không tưởng tượng được rằng nàng đủ sáng suốt để có một ý kiến nào. Vả chăng, dưới mắt tôi, dáng thụ động của nàng tách nàng rời khỏi thế cuộc này. Ấy vậy mà mấy tuần sau đó, tôi thình lình được hay rằng nàng đã tiết lộ cho một người thứ ba biết đến trạng thái bạc nhược đuối sức của tôi. Ngay vào lúc ấy, tôi vụt cảm thấy như đã phần nào bị nàng lừa đảo; nàng nào phải thụ động như tôi tưởng đâu, nàng cũng không thiếu óc phán xét. Rồi tôi nhún vai, giả vờ cười khẩy. Tôi còn cười thật sự nữa: nội vụ này rõ ràng không quan trọng chút nào. Ví thử có một địa hạt nào mà đức từ tốn phải là nguyên tắc chỉ đạo, phải chăng đó là địa hạt sanh lý, với mọi điều bất ngờ của nó? Nhưng không, vẫn cứ ai thắng thế thì được, dẫu ở trong cảnh cô đơn. Tôi đã nhún vai cười khẩy, nhưng hỏi thật, tôi đã xử trí như thế nào? Sau đó khá lâu, tôi gặp lại người đàn bà nọ, tôi dùng đủ trăm phương ngàn kế để rù quến nàng, và tái chiếm nàng thật sự. Cũng không mấy khó nhọc: đàn bà cũng vậy nữa, họ không thích cam chịu thất bại. Ngay từ khoảnh khắc ấy, tuy không cố tình một cách minh bạch rõ ràng, tôi khởi công hành nhục nàng qua đủ mọi điều. Tôi không ngừng hắt hủi nàng, rồi lại tìm đến với nàng một cách vô chừng, buộc nàng hiến dâng thân xác vào những giờ khắc và nơi chốn không thích hợp, đối xử nàng một cách cộc cằn trong mọi địa hạt, đến độ cuối cùng trở nên quyến luyến nàng hệt như tôi mường tượng ngục tốt giao thân với tù nhân. Và cứ như vậy cho đến ngày, trong trạng thái cuồng bạo xáo trộn tâm thần gây ra bởi một thứ lạc thú đắng cay và cưỡng bức, nàng vụt thốt lời tán tụng điều bấy giờ không ngớt ức chế mình. Khởi từ bữa ấy, tôi bắt đầu xa lánh nàng. Và tự đó, quên hẳn nàng.

Tôi đồng ý thừa nhận cùng ngài, tuy ngài vẫn lịch sự giữ thái độ im lặng, nội vụ trên đây không lấy gì làm vẻ vang cho tôi lắm. Tuy vậy, ngài cứ hãy mường tượng tới chính cuộc đời mình mà xem! Hay bới sâu vào tâm khảm, tất ngài sẽ tìm thấy được một câu chuyện nào na ná như vậy mà kể cho tôi nghe sau này. Về phần tôi hễ chợt nhớ tới nội vụ trên là cứ y như tôi vẫn còn bật cười trong bụng. Nhưng lại là một giọng cười khác, tương tự với giọng cười nghe thấy độ nào trên cầu Nghệ thuật. Tôi cười mình về những lời đàm đạo và những bài biện cãi của mình. Nói cho đúng, về những bài biện cãi ở pháp đình nhiều hơn là về những lời đàm đạo với phái nữ. Bề gì, với phái này, tôi chẳng gian dối bao nhiêu. Bản năng hiển lộ minh bạch trong thái độ của tôi, không lén lút. Cái sự làm việc ái ân, chẳng hạn, vốn dĩ là một lời thú. Tánh ích kỷ gào thét phơi bày ra đó, lòng tự kiêu tự đại trương ình ra đó, hoặc giả là đức độ hào hiệp chân chánh phát lộ ra đó. Rốt cuộc, trong vụ đáng phàn nàn này, hơn cả trong mọi mối tình khác, tôi đã tỏ ra thành thật hơn mình tưởng, tôi đã nói rõ mình là ai, nói rõ mình phải được sống như thế nào. Tuy bề ngoài xem chừng như vậy, chớ tình thật là tôi tỏ ra đường hoàng trong đời tư, cả và nhứt là khi tôi xử sự hệt như vừa kể hầu ngài, hơn ở trong những lần gióng tiếng hùng biện giữa pháp đình về công, tội. Ít nhứt, trông thấy mình giao dịch với con người, tôi không thể nhầm lẫn về bản chất đích thực của mình. Không một ai mà lại giả trá trong khi hành lạc, tôi đã đọc được câu này đâu đó hay chính mình nghĩ ra nó, thưa ngài[18].

Khi tôi cứ như vậy mà xét đến chỗ khó khăn nhận thấy trong việc dứt khoát tuyệt giao với một người đàn bà nào, chỗ khó khăn hằng dẫn tôi tới xiết bao mối tình song song đồng loạt, tôi không hề đổ lỗi nó cho tấm lòng chan chứa của mình. Không phải chính tấm lòng chan chứa này khiến tôi hành động, mỗi khi có thị nào, trong số những cô bạn của tôi đã mệt mỏi mong chờ mãi trận Austerlitz của chúng tôi trong mối tình cuồng nhiệt mà lăm le cất tiếng đe dọa rút lui. Chính tôi là người lập tức đi một bước tới trước, chịu nhượng bộ, hóa ra hùng biện. Tấm lòng chan chứa vừa yêu mến vừa dịu dàng, tôi lay nó tỉnh lại ở họ, riêng mình chỉ cảm thấy nó phơn phớt ngoài da, chỉ rung động chút ít bởi lời từ chối nọ, nhưng cũng bối rối bởi mối tình có thể mất. Nói cho ngay, cũng có lúc tôi tưởng mình đau khổ thật tình. Tuy vậy, cô nàng nổi loạn nọ chỉ cần bỏ đi thật sự, là tôi không phải gắng gượng mấy cũng quên hẳn thị ngay, hệt như tôi quên cô nàng kề bên mình, khi ngược lại, thị lập tâm trở về cùng tôi. Không, không phải tình yêu, cũng không phải đức độ hào hiệp lay tôi tỉnh dậy vào những lúc đương cơn bị ruồng bỏ, mà chính là cái tâm địa đòi kẻ khác và yêu thương mình và đòi được cung phụng đầy đủ phần tôi xem là đương nhiên phải có. Vừa được yêu thương, và đối tượng bị quên lần nữa, tôi lại rực sáng lên, hả lòng hả dạ, trở nên dễ mến lạ thường.

Vả chăng, ngài cũng nên lưu ý rằng mối cảm tình đó, ngay vào khi vừa mới phục hồi, tôi đã nghe thấy nó trĩu nặng trên vai. Những lúc bực bội, tôi thường thầm nghĩ rằng giải pháp lý tưởng nhứt phải là cái chết của người tôi hằng đoái hoài. Cái chết ấy, một phần, sẽ dứt khoát giao kết chúng tôi mãi mãi với nhau và, phần khác, sẽ giải nàng ra khỏi vòng cưỡng chế. Nhưng chúng ta ở đời không thể ước muốn cái chết của ai cũng được, cũng không thể, cứ cực đoan mà nói, giảm hết trọn dân số trên vũ trụ này ngõ hầu tọa hưởng một sự tự do không vậy không thể tưởng tượng tới được. Cảm xúc và tình thương của tôi đối với nhân loại không cho phép tôi làm vậy.

Cảm thức sâu sắc độc nhứt mà lòng tôi đôi khi nhận thấy trong cái vụ giao tình này là biết ăn ở có nghĩa, khi mọi việc đều suông sẻ tốt tươi, và khi được tự do đi lại mà không bị quấy rầy, tôi càng tỏ ra mặn mà và hoan hì hơn nữa đối với cô bạn vào những lúc mới vừa bước chân ra khỏi mép giường của một cô bạn khác, tựa hồ như tôi phải mang ơn trọn cả phái nữ về món nợ đã nhận ở một người trong phái họ. Vả chăng, cho dầu tình ý bề ngoài xem chừng hỗn độn thế nào mặc lòng, thành quả tôi đạt được cũng đều rõ rệt: tôi duy trì trọn hết mọi mối dây tương thân tương ái quanh mình để có thể dùng đến khi cần. Cứ xem vậy, tôi chỉ có thể sống ở đời, đúng như chính mình thú nhận, trong điều kiện này: trên khắp quả địa cầu, hết thảy mọi người, hay đại đa số nhân quần, đều hướng nguyện về tôi, mãi mãi không xác không hồn, không đời sống độc lập, sẵn sàng đáp lời tôi kêu gọi bất luận vào lúc nào, nghĩa là, tự nguyện làm kẻ khô cằn, cho đến ngày tôi rủ lòng chiếu cố tới họ với nguồn ánh sáng của mình. Tựu trung, để tôi sống được vui sướng, những người được tôi tuyển trạch bó buộc phải chối bỏ đời sống của mình. Họ chỉ có quyền thỉnh thoảng tiếp nhận đời sống của mình từng chút, tùy ở lòng tốt của tôi.

Ồ, không đâu, ngài ạ, kể lại hầu ngài những điều đó, tôi chẳng lấy làm thích thú chút nào. Cứ nghĩ tới thời kỳ ấy, dạo tôi chỉ biết đòi hỏi đầy đủ ở người khác mà không hề chịu bỏ ra vật gì để đáp trả, dạo tôi quy động hằng bao nhiêu người phục dịch mình, dạo tôi có thể gọi là cất giữ họ trong tủ lạnh, hầu lúc nào cũng sẵn có họ trong tay khi cần, nghĩ tới thời kỳ ấy, tôi không biết gọi cái cảm thức nghe thấy trong lòng mình này là gì. Hổ thẹn chăng? Ngài nghĩ sao, nó vốn là thứ cảm thức làm cho lòng người xót xa đó chớ, phải không ngài? Đúng thế chớ? Vậy thì đích thị là nó rồi, hoặc giả là một trong số những thứ cảm tánh lố bịch liên quan tới lòng danh dự. Dẫu sao, thì tôi cũng tưởng chừng như cảm thức ấy không còn lúc nào rời bỏ tôi nữa kể từ buổi nọ nó đang nổi bật ngay giữa dòng ký ức này, cái buổi mà tôi không còn thể nào hoãn việc thuật lạc hầu ngài hơn được nữa, dầu cũng đã cố công gắng sức đặt điều nói quanh nói quẩn, hy vọng rằng ngài cũng thông cảm được điều này.

À, tạnh mưa rồi! Xin ngài tốt bụng rảo bước cùng tôi trên khoảng đường về tệ xá. Tôi cảm nghe mình mệt mỏi khác thường thế nào, không phải vì đã nói nhiều, mà chỉ vì nghĩ tới những điều còn phải thốt ra thêm nữa. Kỳ thật, thì vài ba chữ cũng đủ để phác lại điều trọng yếu tôi đã phát giác được bấy giờ. Vả chăng, cần gì phải dài dòng hơn nữa kia chớ? Tượng đá chỉ trần trụi khi những bài diễn văn đẹp đẽ đã tan biến bay đi. Vắn tắt như vầy đây, ngài ạ. Tối hôm ấy, vào tháng Mười-một, vài ba năm sau buổi chiều tôi tưởng chừng nghe thấy tiếng ai cười ré sau lưng, tôi đang băng cầu Nhà-vua qua bên tả ngạn sông Seine về nhà. Bấy giờ vào khoảng một giờ khuya, trời rả rích mưa như mưa phùn, khách bộ hành đã vắng lại càng vắng thêm. Tôi vừa chia tay một cô bạn, giờ này, hẳn đã yên giấc nồng. Tôi bước đi, trong lòng phơi phới nhẹ nhàng, thân xác còn hơi tê cóng, nhưng đã lắng đọng, được tưới mát bởi một dòng máu mát dịu tựa như màn mưa rả rích này. Trên cầu, tôi lướt qua sau lưng một hình thù ngoặt người trên lan can và chừng như đang ngắm nhìn dòng nước. Lúc đến kề sát, tôi nhận thấy rõ một thiếu phụ mảnh mai, mặc đồ đen. Giữa mớ tóc đen nhánh và cổ áo choàng, hé lộ một khoảng ót tươi mát và thấm ướt, khiến lòng tôi cũng rạo rực. Nhưng tôi vẫn bước tới, sau một giây phút do dự. Qua khỏi cầu, tôi lần theo bờ sông hướng về công trường Saint-Michel, khu tôi cư ngụ. Tôi đã đi được độ chừng năm mươi thước, thì thoắt nghe tiếng một thân hình rớt ập xuống nước, tuy cách xa ngần ấy mà tôi vẫn nghe vang dội lạ thường giữa đêm hôm tĩnh mịch. Tôi dừng chân đứng khựng, nhưng không ngoái đầu. Hầu ngay lúc ấy, vụt nghe một tiếng kêu cứu liên tiếp nhiều lần, nó cũng xuôi theo dòng nước, rồi đột ngột tắt ngấm. Bầu khí im lìm kế tiếp sau đó, giữa đêm hôm bỗng dưng cứng đọng này, chừng như bất tận. Muốn chạy ngược trở lại, nhưng tôi vẫn không nhúc nhích. Tôi run lẩy bẩy, hình như vậy, vừa vì lạnh vừa vì kinh hoàng. Bụng bảo dạ cần phải mau lẹ, nhưng tôi vẫn cảm nghe một sự bất lực không chống trả được xâm chiếm trọn tấm hình hài. Tôi không còn nhớ mình đã nghĩ thế nào vào ngay lúc đó. “Trễ quá rồi, xa quá...” hoặc một ý nghĩ nào na ná như vậy. Tôi vẫn lắng nghe, bất động. Rồi, dưới màn mưa, từng bước ngắn, tôi bỏ đi xa dần. Không tri hô cho ai biết cả.

Nhưng mà đây rồi, chúng ta đã đến nơi rồi, tệ xá của tôi đây, tổ ấm của tôi đây. Ngày mai, ngài nhé! Cũng được, tùy ý ngài. Tôi sẵn sàng làm kẻ hầu ngài, đưa ngài viếng đảo Marken[19], ngài sẽ trông thấy tận mắt vịnh Zuyderzee[20]. Hẹn ngài vào khoảng mười một giờ ở Mexico-City. Ngài hỏi sao? Thiếu phụ nọ ư? Không, tôi không rõ, thật tình, tôi không rõ. Ngày hôm sau, cũng như những ngày tiếp theo, tôi không có đọc nhựt trình.

❀ ❀ ❀

[1] Jan Vermeer (1632-1676) cũng gọi là Vermeer de Delft. Họa sĩ cổ điển Hòa Lan.

[2] Nguyên văn: foie gras. Trong nghệ thuật nấu ăn ở châu Âu, đặc biệt ở Pháp, gan ngỗng được xem như một món ăn sang trọng, dành cho tiệc tùng.

[3] Tháng 5-6/1940, quân đội Đức tràn sang Pháp, chánh phủ Philippe Pétain ký hiệp định ngưng chiến 22 tháng Sáu, chia nước Pháp thành hai Miền: Miền bắc (zone Nord, hay zône occupée, miền bị chiếm đóng; Miền Nam (zône Sud, hay zône Libre, miền tự do) Miền Bắc nằm dưới quyền kiểm soát và hành chính của quân đội Đức; miền Nam nằm dưới quyền kiểm soát và hành chánh của chánh phủ bại trận Pháp. Nhưng đến tháng 11/1942, thì quân đội Đức chiếm đóng và kiểm soát toàn lãnh thổ nước Pháp.

[4] Nghệ thuật làm thảm đòi hỏi nhiều đức kiên nhẫn, chịu khó, âm thầm, hết sức trái ngược với tính khí của Jean Baptiste Clamence vốn là kẻ thích được ở trên các đầu ngọn khoảng khoát.

[5] Nguyên văn: des brutes: ám chỉ bọn lính kín Gestapo Đức.

[6] Sau khi chánh phủ Philippe Pétain chịu hợp tác với Đức, tướng Charles de Gaulle (có chân trong chánh phủ Pháp bấy giờ) liền bỏ chạy sang London. Ngày 18 tháng 6/1940, de Gaulle đọc trên đài BBC lời kêu gọi quốc dân chống Đức, và biến thành biểu tượng cho tinh thần kháng Đức của dân tộc Pháp.

[7] Ám chỉ thời kỳ lãng mạn, đầu thế kỷ XIX ở châu Âu.

[8] Bertrand du Guesclin (1320-1380), nhân vật lịch sử Pháp. Nguyên súy quân đội hoàng gia (Connétable de l’Armée royale) cầm quân nhiều trận chống ngoại xâm Anh và Espana, thắng có, bại có. Nhiều giai thoại truyền tụng hành động anh hùng của ông. Tượng trưng cho con người dũng cảm và anh hùng.

[9] Thái độ và lập trường của Tòa thánh Roma, đặc biệt của Giáo hoàng Pio XII, đối với khối Trục, trong thời Thế chiến thứ hai, hết sức mập mờ, thiếu dứt khoát. Riêng đối với nước Espana dưới quyền Franco là một nước Công giáo, Tòa thánh Roma còn có lập trường ủng hộ rõ rệt.

[10] Thái độ và lập trường của Tòa thánh Roma, đặc biệt của Giáo hoàng Pio XII, đối với khối Trục, trong thời Thế chiến thứ hai, hết sức mập mờ, thiếu dứt khoát. Riêng đối với nước Espana dưới quyền Franco là một nước Công giáo, Tòa thánh Roma còn có lập trường ủng hộ rõ rệt.

[11] Nguyên văn: le Romain. Từ ngữ miệt thị và bất phục, ám chỉ Giáo hoàng Pio XII.

[12] Hubert Van Eyck (khoảng 1366-1426) và Jean Van Eyck (khoảng 1390-1441), sư tổ nền hội họa Flandres.

[13] Tranh hậu bộ l’Agneau mystique, kiệt tác đánh dấu bước đầu nền hội họa Flandre. Gồm tất cả mười hai bức. Đây là tranh hậu bộ thánh đường Saint-Bavon, thành phố Gand (Bỉ). Đề tài rút trong bộ Apocalypse (Mặc thị lục) theo thánh Jean.

[14] Mọi chi tiết kể trên đây đều có thật. Bức les Juges Intègres (Quan tòa công minh chánh đại), thuộc tranh hậu bộ l’Agneau Mystique, bị trộm năm 1934, và được thay thế bằng một bản sao. Đến nay, nguyên tác vẫn mất tích.

[15] Tên người ngợm, ông bạn của chúng ta, chỉ tên chủ tửu điếm Mexico-City.

[16] Trên thực tế, Albert Camus đã tham dự cuộc kháng chiến chống Đức thời 1940-1945, công tác bí mật khá nguy hiểm.

[17] Nguyên văn: En some, ils ont le saianisme vertueux. Hai từ saianisme (ác ma) và vertueux (đạo đức) đối nghịch nhau; hai ý niệm đối nghịch này hiện hữu song song, cũng như Jean Baptiste Clamence một người mà mang hai mặt.

[18] Nghĩa là lớn tiếng hô hào lòng chân thật của mình.

[19] Girolamo Savonarola (1425-1498) nhà truyền giáo Ý thuộc dòng Dominicain. Con người vừa nhiệt thành, vừa khắc khổ, Girolamo Savonarola quyết chí phục hưng và cải thiện Giáo hội, tin chắc ở tánh cách trọng đại phi thường của sứ mạng đó. Trong công cuộc cải thiện và phục hưng Giáo hội này, nhà truyền giáo đã tỏ ra vô cùng nghiêm nhặt, dùng nhiều biện pháp độc đoán (bắt nghệ sĩ phục vụ tư tưởng mình, ra lệnh thiêu đốt nhiều họa phẩm, văn phẩm, cấm đàn bà đeo vòng vàng, và nhiều thủ đoạn khác). Năm 1498, bị xử tử hình và chết treo.

[20] Tức là chúa Giêxu.