Bạn đọc thân mến, tác giả chịu khó và đầy tận tụy của cuốn sách này đã thuật lại cho bạn một cách trung thực và vô cùng cảm động về chặng đầu cùng chặng giữa trong cuộc hành trình làm khách qua đường trên mặt đất của ông; và vì vẫn còn lại đôi điều đáng chú ý và ghi nhận diễn ra vào cảnh cuối đời của ông — những điều mà vì thiếu thời gian, hoặc vì e sợ rằng một số kẻ quá ư xét nét sẽ gán cho ông động cơ thèm khát lời ca tụng từ người đời, ông đã không để lại bằng văn bản — nên với tư cách là một người bạn tri kỷ lâu năm của ông Bunyan, mong sao cái kết tốt đẹp của ông cũng được biết đến dường như sự khởi đầu lầm lạc, tôi đã tự nguyện dựa trên hiểu biết của bản thân và tường thuật chuẩn xác nhất từ những người bạn khác của ông, để nối liền sợi chỉ bị đứt đoạn quá sớm ấy, qua đó kéo dài câu chuyện cho đến lúc ông bước vào cõi vĩnh hằng.
Ông đã kể cho bạn nghe tường tận về thân thế và sự học; những thói hư tật xấu cùng sự nhơ nhuốc thuở niên thiếu; những cám dỗ mà ông từng phải vật lộn và chiến đấu hết lần này đến lần khác; những ơn huệ, niềm an ủi và sự giải thoát mà ông tìm thấy; cơ duyên nào đưa đẩy ông nhận trọng trách rao giảng Phúc Âm; những lời xèm pha, lăng mạ và ngục tù đã đeo bám ông, cùng những tiến bộ mà bất chấp tất cả, ông vẫn đạt được (nhờ sự trợ giúp từ ân huệ của Chúa) mà không nghi ngờ gì đã cứu rỗi nhiều linh hồn: vì thế, hãy đón nhận những điều này y như cách chính ông đã sắp xếp chúng một cách ngăn nắp bằng những lời lẽ chân thật; và giờ đây, tôi xin chuyển sang phần còn lại.
Sau khi được phóng thích khỏi ngục tối suốt mười hai năm đằng đẵng và hơn thế nữa vì tội không tuân thủ quốc giáo — khoảng thời gian mà ông có dịp cống hiến cho đời vô số cuốn sách hay, v.v., đồng thời bằng sự nhẫn nại của mình, đã lay động được Tiến sĩ Barlow, Giám mục Lincoln lúc bấy giờ, cùng các chức sắc trong giáo hội khác, khiến họ động lòng trắc ẩn trước những nỗi thống khổ vô lý và cay đắng của ông, đến mức đứng ra nhiệt tình bênh vực để giúp ông được trả tự do, bằng không thì có lẽ ông đã bỏ mạng nơi giam cầm bởi bầu không khí ô uế và cách đối xử tồi tệ ấy. Nay, tôi xin nhắc lại, khi đã được tự do trở lại, và nhờ ơn Chúa rũ lòng thương mà rũ bỏ được xiềng xích thể xác — bởi vì những gông cùm trói buộc tâm hồn ông đã sớm bị đập tan nhờ ân điển ngập tràn lấp đầy lồng ngực — ông liền đi thăm những ai từng là nguồn an ủi cho mình trong cơn hoạn nạn, với một thái độ đậm chất Cơ Đốc nhằm ghi nhận lòng tốt và sự rộng lượng của họ; đồng thời qua chính gương sáng của bản thân, ông khích lệ họ rằng, nếu chẳng may họ rơi vào cảnh ngộ ngặt nghèo hay hoạn nạn, thì hãy kiên nhẫn chịu đựng vì lương tâm trong sạch, vì tình yêu thương của Chúa Giê-su Christ dành cho linh hồn họ, và bằng nhiều lời khuyên nhủ chân tình, ông nâng đỡ những ai có tinh thần trùng xuống vì sợ hãi hiểm họa đe dọa đến sản nghiệp trần gian, khiến dân chúng tìm thấy nguồn an ủi kỳ diệu qua những lời trò chuyện và nhắc nhở của ông.
Hễ có dịp thuận tiện, ông lại quy tụ họ lại với nhau (dù luật cấm tụ tập lúc bấy giờ vẫn đang hiệu lực) tại những địa điểm thích hợp, và nuôi dưỡng họ bằng dòng sữa thuần khiết của Lời Chúa, hầu cho nhờ đó họ có thể lớn lên trong ơn phước. Đối với những ai bị bắt và giam giữ vì những lý do này ở bất cứ đâu, ông xem việc mở rộng lòng bác ái và quyên góp cứu trợ cho những người thiếu thốn là một phần trọng trách khác trong công việc của mình.
Ông rất chu đáo trong việc thăm nom người bệnh và củng cố đức tin cho họ trước những lời xúi giục của kẻ cám dỗ — vốn là những thứ thường vô cùng mạnh mẽ vào những thời điểm như vậy; nhờ đó mà họ có lý do đời đời chúc tụng Chúa, Đấng đã đặt điều này vào lòng ông vào những lúc ngặt nghèo ấy, để cứu họ khỏi nanh vuốt của sư tử gầm thét đang tìm cách nuốt chửng họ; ông cũng không màng đến bất kỳ sự nhọc nhằn hay vất vả đường xá xa xôi nào, dù là đến những quận hạt hẻo lánh, nơi ông biết hoặc đoán rằng có những con người đang cần sự giúp đỡ của mình; đến nỗi một số người, qua những chuyến viếng thăm được ông thực hiện đều đặn hai hoặc ba lần mỗi năm (một số người, dù chắc là theo kiểu mỉa mai, đã gán cho ông danh hiệu "Giám mục Bunyan"), trong khi những kẻ khác ghen tị với sự nhiệt thành lao động của ông trong vườn nho của Đấng Christ; thế nhưng hạt giống Lời Chúa mà (suốt thời gian qua) ông gieo vào lòng đoàn chiên của mình, được tưới đẫm bởi ân sủng của Chúa, đã sinh hoa kết trái bội phần khi quy tụ được nhiều môn đệ đến với hội thánh của Đấng Christ.
Một khoảng thời gian khác của ông được dành cho việc hòa giải những bất hòa, nhờ đó ông đã ngăn chặn được nhiều điều tai họa, cứu rỗi một số gia đình khỏi cảnh khánh kiệt; và trong những vụ xích mích như vậy, ông cảm thấy bứt rứt không yên cho đến khi tìm ra cách hàn gắn và trở thành một sứ giả hòa bình — đối tượng mà kinh thánh đã hứa ban phước lành; và quả thực, trong việc làm điều thiện này, người ta có thể nói ông đã khép lại những ngày tháng cuộc đời mình, bởi đó chính là công việc cuối cùng trong cuộc đời ông, như sẽ thấy rõ ở phần cuối của tập bản thảo này.
Khi vào triều đại trước, quyền tự do lương tâm bất ngờ được ban phát và dung túng cho những người ly giáo thuộc mọi hệ phái, sự sắc sảo của ông đã xuyên thủng bức màn che đậy ấy, và nhận ra rằng họ không hề vì lợi ích của những người ly giáo mà bỗng chốc buông tha những cuộc đàn áp khốc liệt vốn đè nặng lên vai họ bấy lâu nay, hay đặt họ đứng ngang hàng với Giáo hội Anh quốc — lực lượng mà người theo đạo Công giáo đang ngấm ngầm khoét sâu và sắp sửa lật đổ: ông thấy trước rằng mọi lợi lộc có thể mang lại cho những người ly giáo sẽ chẳng khác nào những gì Polyphemus, gã khổng lồ quái dị ở Sicily, từng dành cho Ulysses, nghĩa là: hắn sẽ ăn thịt các thuộc hạ của ông trước, và ban cho ông ân huệ được ăn sau cùng: bởi vì mặc dù ông Bunyan, noi theo gương của những người khác, đã nắm lấy quyền tự do này như một điều đáng hoan nghênh tự thân nó, khi hiểu rằng Chúa là Chủ tể duy nhất của lương tâm, rằng việc hành xử theo tiếng gọi của một lương tâm trong sạch luôn là điều tốt đẹp ở mọi thời điểm, và rằng việc rao giảng tin mừng Phúc Âm là điều tốt lành nơi người rao giảng; thế nhưng trong tất cả những việc ấy, ông vẫn hành động một cách thận trọng và với lòng kính sợ thánh thiện, thành tâm cầu nguyện để avert những phán quyết đang lơ lửng trước mắt — những thứ mà ông nhìn thấy giống như một cơn bão đen tối đang treo trên đầu chúng ta vì tội lỗi của mình, sẵn sàng ập xuống, và rằng phương thuốc của người Nineveh lúc bấy giờ là vô cùng cần thiết: nhân cơ hội đó, ông quy tụ hội thánh của mình tại Bedford, nơi ông chủ yếu sinh sống, từng sống và trải qua phần lớn cuộc đời; và vì không có một địa điểm thích hợp nào để chứa đựng dòng người đông đúc kéo đến nghe ông giảng dạy, ông đã bàn bạc với họ để xây dựng một ngôi nhà nguyện, nơi họ đã tự nguyện đóng góp bằng tất cả sự hào hứng và hăng hái; và lần đầu tiên ông xuất hiện ở đó để gây dựng tinh thần cho mọi người, nơi ấy đông nghẹt đến mức nhiều người đành phải đứng ở bên ngoài, dẫu cho tòa nhà rất rộng rãi, ai nấy thuộc hệ phái của ông đều cố gắng chen chân để được dự phần vào những lời giáo huấn của ông, đồng thời tỏ bày thiện chí đối với ông bằng cách hiện diện trong ngày khánh thành; và tại đây, ông sống trong sự bình an và tĩnh lặng tuyệt vời của tâm trí, tự mãn nguyện với chút ít của cải mà Chúa đã ban cho mình, tách bản thân khỏi mọi công việc thế tục để theo đuổi tiếng gọi làm giáo sĩ; bởi vì như Chúa từng phán với Môi-se, Đấng đã tạo nên đôi môi và trái tim cũng có thể ban sự hùng biện và khôn ngoan mà không cần đến những kiến thức uyên bác từ đại học.
Trong lúc những sự việc ấy diễn ra, các nhà cải cách đã được cử đến khắp các thành phố và đô thị có hiến chương để tái cơ cấu bộ máy chính quyền trong giới chức trách, v.v., bằng cách sa thải một số người và đưa những kẻ khác vào thay thế: trước tình hình này, ông Bunyan đã bộc lộ sự nhiệt thành kèm theo một chút muộn phiền, vì ông lường trước những hậu quả tai hại sẽ theo sau, và ông đã khuyên nhủ hội thánh của mình để tránh bị lợi dụng trong vấn đề này; và khi một nhân vật thế lực thời bấy giờ đến Bedford vì một sứ mạng tương tự, đã cho gọi ông đến — theo phỏng đoán là để ban cho ông một chức vụ công quyền — ông kiên quyết từ chối diện kiến mà chỉ sai người mang lời cáo lỗi đến.
Khi rảnh rỗi việc viết lách và giảng dạy, ông thường lên London, đến các hội thánh của những người ly giáo, và vận dụng tài năng của mình sao cho vừa lòng người nghe; thậm chí một số người từng có cái nhìn sai lệch về ông do nền tảng học vấn của ông, nay cũng bị thuyết phục bởi giá trị và sự hiểu biết của ông về những điều thiêng liêng, khi nhận ra ông là một con người có cái nhìn toàn diện, diễn đạt rõ ràng và đầy sức mạnh; đến mức nhiều kẻ đến chỉ vì sự tò mò muốn xem cho biết lạ hơn là để được bồi dưỡng và tiến bộ, cuối cùng lại ra về trong sự mãn nguyện với những gì đã nghe, và kinh ngạc hệt như cách người Do Thái từng ngạc nhiên trước các Sứ đồ, nghĩa là: Tại sao người này lại có được những điều ấy; có lẽ họ đã quên mất rằng Chúa ban ơn trực tiếp hơn cho những ai xem việc lao động siêng năng và vui vẻ trong vườn nho của Ngài là sứ mệnh của đời mình.
Cứ thế, ông trải qua những năm cuối đời để noi gương Chúa và Chủ tể vĩ đại của mình, là Đức Chúa Giê-su hằng được chúc tụng; ông đi khắp nơi làm việc thiện, đến mức ngay cả nhà phê bình xoi mói nhất, hay thậm chí cả hiện thân của sự Đố Kỵ, cũng phải chịu thua trong việc tìm kiếm — dẫu có săm soi hay quan sát kỹ lưỡng đến đâu — bất kỳ vết nhơ hay tì vết nào trên danh dự của ông mà người ta có thể hợp lý quy kết cho ông; và điều này chúng tôi ghi lại như một lời thách thức gửi đến những ai có chút ít thành kiến với ông hoặc với những người cùng hệ phái của ông, và những kẻ từng cách này hay cách khác đứng ở hàng đầu những kẻ áp bức ông; và cho việc cầu xin sự biến đổi tâm can của họ, nhằm vâng theo sứ mệnh và điều răn mà Chúa đã ban cho mình, ông thường xuyên cầu nguyện, đôi khi còn tìm kiếm phước lành cho họ dẫu là trong những giọt nước mắt — hệ quả của việc ấy, biết đâu chừng, dẫu họ không xứng đáng, họ lại tìm thấy được nơi bản thân, bạn bè, người thân hoặc tài sản của mình; bởi vì Chúa sẽ lắng nghe lời cầu nguyện của người trung tín, và đáp lời họ, ngay cả cho những kẻ từng gây khổ đau cho họ, hệt như điều đã xảy ra trong trường hợp ông Gióp cầu nguyện cho ba kẻ từng buông những lời lăng mạ cay đắng chống lại ông, ngay trong ngày đau khổ của ông.
Thế nhưng, hãy để tôi đi sâu hơn một chút vào các chi tiết và cột mốc thời gian, nhằm làm tươi mới lại ký ức của những ai từng biết rõ công khó và nỗi thống khổ của ông, cũng như để làm thỏa lòng tất cả những ai sẽ đọc cuốn sách này.
Sau khi nhận thức rõ ràng về lối sống tội lỗi của mình và được cải đạo, ông đã chịu phép báp-têm vào hội thánh và được kết nạp làm thành viên, cụ thể là vào năm 1655, và nhanh chóng trở thành một tín hữu vô cùng nhiệt thành; thế nhưng khi Vua Charles quay trở lại ngai vàng vào năm 1660, vào ngày 12 tháng 11, ông bị bắt trong lúc đang gây dựng tinh thần cho một số thiện nam tín nữ tụ tập lại để nghe lời Chúa, và bị giam cầm trong nhà tù Bedford suốt khoảng thời gian sáu năm, cho đến khi Đạo luật Khoan dung đối với những người ly giáo được thông qua, ông mới giành lại được tự do nhờ sự can thiệp của một số nhân vật có chức có quyền động lòng trắc ẩn trước những nỗi thống khổ của ông; thế nhưng chỉ sáu năm sau đó, ông lại bị bắt lần nữa, cụ thể là vào năm 1666, và tiếp tục bị giam giữ thêm sáu năm nữa — lúc bấy giờ ngay cả ngục trượng cũng động lòng thương xót trước những cực hình khắc nghiệt mà ông phải chịu đựng, đến mức ông ta hành xử y như viên ngục tốt người Ai Cập đối với Giô-sép, trao phó mọi sự quản lý và tín nhiệm vào tay ông: Khi bị bắt lần cuối cùng này, ông đang giảng về câu kinh thánh sau: Ngươi có tin Con Đức Chúa Trời chăng? Và trận ngục tù này kéo dài sáu năm, và khi nó vừa kết thúc, một thử thách ngắn ngủi khác lại giáng xuống đời ông, đó là nửa năm tù đày. Trong suốt những quãng thời gian bị giam cầm ấy, ông đã viết những cuốn sách sau đây: Về Sự Cầu Nguyện bằng Thánh Linh: Sự Phục Sinh của Thành Thánh: Ân Sủng Tràn Trề: Hành Trình Của Người Hành Hương, phần đầu tiên.
Vào năm cuối cùng trong chuỗi mười hai năm tù đày của ông, vị mục sư của hội thánh tại Bedford qua đời, và ông được chọn để gánh vác phần chăm sóc các linh hồn ấy vào ngày 12 tháng 12 năm 1671. Và trong vai trò trách nhiệm này, ông thường có những cuộc tranh biện với các học giả đến để phản bác ông, vì họ cho rằng ông chỉ là một kẻ dốt nát, và dẫu ông lập luận một cách mộc mạc, dựa vào Kinh Thánh, không dùng những từ hoa mỹ hay logic phức tạp, ông vẫn khiến một kẻ đến đối chọi với ông trong hội thánh phải câm nín khi hỏi rằng: Liệu chúng ta có đang nắm giữ những bản sao chân thực của nguyên bản Kinh Thánh hay không; và một kẻ khác, trong lúc ông đang giảng đạo, đã buộc tội ông là thiếu lòng bác ái vì dám tuyên bố rằng: Thật rất khó để phần đông được cứu rỗi; hắn cho rằng bằng câu nói đó, ông đang cố gạt bỏ phần lớn hội chúng của mình; thế nhưng ông đã bác bỏ và làm cho kẻ đó phải im bặt bằng dụ ngôn về đám đất đá sỏi cùng những đoạn kinh thánh khác trích từ chương 13 sách Ma-thi-ơ, trong bài giảng của Cứu Chúa chúng ta từ trên chiếc thuyền; toàn bộ phương pháp của ông là bám sát Kinh Thánh, và những gì không được Kinh Thánh chuẩn y, chính ông cũng sẽ không chuẩn y hay phán quyết, trừ những trường hợp rõ mươi mươi không còn chút nghi ngờ hay bận tâm nào.
Thế nhưng để không phải nhắc thêm về chuyện này nữa, ai nấy đều rõ mười mươi rằng con người ấy đã giải quyết mọi công việc với sự cẩn trọng tuyệt đối, tựa hồ như ông đã xem việc không tạo cớ phạm lỗi là kim chỉ nam quan trọng hơn hết thảy mọi thứ, thà chịu đựng nhiều điều bất tiện còn hơn là để cho ai nghe thấy mình quở trách hay lăng mạ bất kỳ ai, dẫu ông có phải chịu đựng bao nhiêu tổn hại đi nữa, mà thay vào đó là uốn nắn những kẻ gây ra lỗi lầm; và như thế nào trong lối ứng xử hằng ngày, điều đó cũng được thể hiện rõ trong những cuốn sách mà ông đã cho xuất bản ra với thế giới; nơi mà giống như vị tổng lãnh thiên thần tranh biện với Sa-tan về thi hài của Môi-se, như chúng ta bắt gặp trong thư tín của thánh Giu-đe, ông không thốt ra những lời buộc tội mang tính sỉ mua (mà phó mặc những kẻ quở trách ấy, những kẻ từng bức hại ông, cho Chúa).
Trong gia đình, ông duy trì một kỷ luật vô cùng nghiêm ngặt về sự cầu nguyện và khích lệ; trong việc này, ông giống như Giô-suê, hệt như cách người hiền triết ấy bày tỏ, nghĩa là: Dù kẻ khác làm gì đi nữa, thì đối với tôi và gia đình tôi, chúng ta sẽ phụ sự Chúa: và quả thực, một phước lành đã hằng dõi theo những công sức và nỗ lực của ông, khiến cho vợ ông, đúng như lời người viết Thi-thiên, tựa như cây nho xum xuê bên vách nhà ông, và những đứa con của ông giống như những nhánh ô-liu quây quần quanh bàn ăn; bởi vì người kính sợ Chúa sẽ nhận được phước hạnh nhường ấy, và dẫu vì những tổn thất không nhỏ mà ông phải gánh chịu do tù đày và cướp bóc, do bệnh tật tốn kém, v.v., của cải trần thế của ông không phình nở quá mức; ông vẫn luôn có đủ để sống một cách tươm túc và đàng hoàng, và với điều đó, ông nắm giữ kho tàng vĩ đại nhất trong mọi kho tàng, đó chính là sự thỏa lòng; bởi vì như nhà thông thái từng nói, đó là một bữa tiệc liên hoan không dứt.
Thế nhưng nơi nào sự thỏa lòng ngự trị, thì dẫu chỉ là một mái tranh nghèo cũng hóa thành cung điện hoàng gia, và niềm hạnh phúc ấy đã đi theo ông suốt cả cuộc đời; ông không bận tâm đến thế giới này quá mức, bởi ông ý thức rõ mình ở đây chỉ như một lữ khách và kẻ tha hương, không có thành trì nào tồn tại vĩnh viễn, mà luôn hướng về một tòa thành được xây dựng bởi bàn tay đời đời trong các tầng trời cao thẳm nhất; nhưng rồi cuối cùng, bị bào mòn bởi những đớn đau, tuổi già và những buổi giảng đạo liên miên, ngày tàn của cuộc đời ông cũng đến gần, và cái chết — thứ vốn mở tung nhà tù của tâm hồn để phóng thích nó đến một dinh thự vinh hiển hơn — đã đặt dấu chấm hết cho vai trò của ông trên sân khấu cõi trần; cõi trời, giống như các bậc quân vương trần thế, khi chuẩn bị đe dọa chiến tranh, luôn tỏ lòng nhân hậu triệu hồi các sứ thần của mình về trước khi tuyên chiến, và thậm chí hành động hay sứ mệnh cuối cùng của ông cũng là một công việc của tình yêu và lòng bác ái; bởi vì tình cờ xảy ra chuyện thế này, một thanh niên trẻ tuổi, là hàng xóm của ông Bunyan, không may làm phật lòng cha mình, và vô cùng dằn vặt tâm can vì chuyện đó, lại thêm nỗi lo lắng khi nghe đồn rằng người cha định truất quyền thừa kế hoặc tước đoạt phần tài sản mà ông để lại; anh ta đã chọn ông Bunyan làm người thích hợp để dọn đường cho lời tâu xin tha thứ của mình, đồng thời chuẩn bị tâm lý cho người cha để đón nhận anh; và ông, với bản tính sẵn lòng làm mọi việc thiện hễ có ai cậy nhờ, đã vui vẻ nhận lời ngay; thế rồi cỡi ngựa đến Reading ở hạt Berkshire, ông đã sử dụng những lý lẽ và luận điểm đầy sức nặng chống lại sự giận dữ và cơn thịnh nộ, cũng như tôn vinh tình yêu thương và sự hòa giải, khiến người cha mềm lòng, và ruột gan ông bồi hồi trắc ẩn trước đứa con trai quay về.
Thế nhưng ông Bunyan, sau khi đã thu xếp mọi bề đâu vào đấy theo chiều hướng tốt nhất cho sự hòa hợp, trên đường trở về London, đã bị những cơn mưa tầm tã quật ngã, để rồi khi về đến chỗ trọ trong tình trạng ướt sũng, ông ngã bệnh với một cơn sốt dữ dội — thứ mà ông kiên trì và nhẫn nại chịu đựng, đồng thời bộc lộ qua lời nói rằng ông chẳng mong ước gì hơn ngoài việc được giải thoát để ở bên Đấng Christ, khi ấy xem cái chết là mối lợi và cuộc đời chỉ là một sự trì hoãn đầy mệt mỏi cho niềm hạnh phúc hằng mong đợi; và khi cảm nhận sức lực sinh tồn của mình đang lụi tàn, sau khi đã an ủi tâm trí và định đoạt mọi việc gọn gàng hết mức có thể trong khoảng thời gian eo hẹp cùng sự hoành hành của bạo bệnh, với một sự kiên nhẫn kiên định và đậm chất Cơ Đốc, ông phó thác linh hồn mình vào tay Đấng Cứu Chuộc giàu lòng thương xót nhất, dõi theo dấu chân người hành trình của mình từ Thành Phố Hủy Diệt đến Jerusalem Mới; phần thanh cao hơn trong con người ông đã luôn hiện diện ở chốn ấy, chìm đắm trong sự chiêm ngát thánh thiện, trong những khát khao và thổn thức hướng về man-na ẩn giấu cùng dòng nước hằng sống, như đã được thể hiện qua biết bao lời an ủi thánh thiện và khiêm nhường trong các bức thư gửi cho nhiều người cả trong lẫn ngoài ngục tù, quá nhiều để có thể liệt kê hết vào lúc này. Ông qua đời tại nhà của một người tên là Struddock, làm nghề tạp hóa, tại tiệm Star trên phố Snow Hill, thuộc giáo xứ St. Sepulchre’s, London, vào ngày 12 tháng 8 năm 1688, ở tuổi sáu mươi, sau mười ngày lâm bệnh; và được chôn cất tại nghĩa trang mới gần khu Artillery Ground; nơi ông an giấc cho đến buổi sáng ngày phục sinh, mang theo niềm hy vọng về một sự trỗi dậy vinh hiển hướng đến cõi bất tử không mục nát tràn ngập niềm vui và hạnh phúc; nơi sẽ chẳng còn phiền muộn hay đau khổ nào có thể đày ải ông nữa, mà mọi giọt nước mắt đều sẽ được lau khô; khi những người công chính được dung hợp làm chi thể của Đấng Christ, là Đầu của họ, và trị vì cùng Ngài như những vị vua và thầy tế lễ đến muôn đời.
❀ ❀ ❀
Đó là một sự thật đã được xác lập rằng John Bunyan đã qua đời vào thứ Sáu, ngày 31 tháng 8 năm 1688. Người ta ghi nhận rằng bài giảng cuối cùng của ông diễn ra vào ngày 19 tháng 8.
