Bảy Vở Kịch Thơ

Lượt đọc: 272 | 0 Đánh giá: 0/10 Sao
★★★★★★★★★★
★★★★★★★★★★
« Lùi Tiến »
Lời Tựa Cho Lần Tái Bản Năm 1883

❊ ❊ ❊

[I.] Tinh thần Hy Lạp thường được mô tả đi mô tả lại như một hình thức tôn thờ thiên nhiên một cách đơn sơ. Ngay cả Pagan giáo bậc cao cũng từng được định nghĩa là “nói cách khác, sự thờ cúng thanh lọc các hình thái tự nhiên.”[1] Khi đọc một số nhà văn hiện đại, người ta dễ có cảm giác rằng các Nữ thần sông suối và thần rừng, các vị thần sông và thần Pan, ít ra cũng đóng vai trò nổi bật trong toàn bộ thơ ca Hy Lạp chẳng kém gì Zeus, Apollo và Athena, hoặc Apollo chỉ là một tao nhân mặc khách ngọt ngào chứ không đồng thời là sứ giả của sự báo o báo ứng.

Sự thưởng thức cái Đẹp một cách tươi mới và trọn vẹn vốn dĩ là khía cạnh của đời sống và văn chương cổ đại đã thu hút mạnh mẽ các nhà nhân văn chủ nghĩa thế kỷ XVI, và cho đến nay vẫn để lại ấn tượng sâu đậm nhất cho những ai trong chúng ta, vì những lý do khác nhau, muốn chỉ ra sự tương phản giữa Pagan giáo và Do Thái giáo. Hai nhóm thế lực lớn mà người ta thường gọi một cách mơ hồ là phong trào Phục hưng và phong trào Cách mạng đều góp phần tạo ra kết quả này. Những con người đã mệt mỏi với những lề thói ước lệ cùng gánh nặng của tập tục “nặng nề tựa sương giá và sâu thẳm gần như sự sống,” từng khao khát được chiêm ngưỡng hình ảnh của “nữ thần núi Oread hay Dryad thoắt ẩn thoắt hiện trong bóng râm,” hoặc được “lắng nghe lão Triton thổi chiếc tù và kết vòng hoa.” Trong khi đó, cái mà người Hy Lạp giống chúng ta nhất — “trái tim con người, thứ giúp chúng ta duy trì sự sống” — lại rất dễ bị lãng quên khỏi nhận thức của chúng ta về họ, chính vì nó nằm quá gần gũi với chúng ta.

Một nguyên nhân khác dẫn đến cái nhìn phiến diện này là ảo ảnh sinh ra từ việc chiêm ngưỡng các tác phẩm điêu khắc, kết hợp với sự hoàn mỹ không tì vết về mặt hình thức mà mọi di tích cổ đại Hy Lạp đều không thể chối cãi sở hữu.

Nhưng khi chuyển từ hình thái nghệ thuật Hy Lạp sang nội dung cốt lõi của văn học Hy Lạp, chúng ta nhận thấy rằng cái Đẹp, dẫu ở đâu cũng là một yếu tố quan trọng, nhưng chưa bao giờ là thuộc tính duy nhất hay thậm chí là quan trọng nhất của những tác phẩm vĩ đại nhất; ý thức của người Hy Lạp cũng không hề bị giam hãm trong đời sống tự nhiên, trừ khi khái niệm này được mở rộng để bao hàm cả con người cùng mọi tư tưởng và khát vọng của họ.

Chính theo nghĩa sau này mà Hegel đã nhận ra sự dung hòa giữa chiều sâu và sự rạng rỡ trong nền văn hóa Hy Lạp: “Nếu thiên đường đầu tiên là thiên đường của tự nhiên, thì đây là thiên đường thứ hai, thiên đường cao cả hơn của tâm thức con người — nơi mà với vẻ đẹp tự nhiên, sự tự do, chiều sâu và nét rạng rỡ, tâm thức ấy bước ra như một nàng dâu từ trong phòng khuê. Sự uy nghi hoang dã thuở ban sơ của đời sống tâm linh ở phương Đông giờ đây được định hình bởi phẩm giá của hình thức, và được làm dịu lại thành vẻ đẹp. Chiều sâu của nó không còn biểu hiện qua sự hỗn độn, tối tăm và phô trương, mà bày biện ra trước mắt chúng ta trong sự trong sáng giản dị. Nét rạng rỡ (Heiterkeit) của nó không phải là một trò chơi trẻ con, mà bao trùm lên cả nỗi buồn thấu hiểu sự trần trụi của số phận nhưng không vì sự thấu hiểu ấy mà đánh mất sự tự do và chừng mực.” (Hegel’s Werke, tập XVI, tr. 139, do Giáo sư Caird dịch). Sự giản dị của Herodotus chẳng hạn, không hề loại trừ những suy ngẫm sâu xa về lợi ích chính trị của tự do, cũng như những chiêm nghiệm về trải nghiệm từng được ngụ ý qua câu nói của Artabanus rằng sự chóng qua của đời sống con người chính là tai họa nhỏ nhất trong số các tai họa của nó. Và còn tác phẩm văn học hiện đại nào đúc kết được nhiều sự khôn ngoan của đời sống hơn là bộ Lịch sử của Thucydides? Quả thực, sẽ đúng đắn hơn nếu nói rằng văn học Hy Lạp chứa đựng những hình mẫu của vạn vật nhân sinh, được khắc ấn bằng sự tươi mới, giản dị và trực diện vốn thuộc về những ấn tượng đầu tiên, và là những ấn tượng đầu tiên của thiên tài.

Giờ đây, những “tư tưởng và khát vọng” vốn chưa từng vắng bóng trong văn học Hy Lạp — những thứ tạo nên một tâm điểm sưởi ấm và chiếu rọi ánh sáng ngày càng lan tỏa trong thời kỳ Periclean, khi khái niệm về bản chất con người lần đầu tiên thành hình rõ nét — cũng chứa đựng hàm lượng Tôn giáo chẳng kém gì những gì nằm bên dưới “tín điều đã lỗi thời.” Nghĩ khác đi sẽ là một sai lầm cùng loại với sự “lạm dụng từ ‘Vô thần’ mà tác giả của tác phẩm nhắc đến bên trên đã kịch liệt phản đối.

Tôn giáo, theo nghĩa được chỉ ra ở đây, chính là động lực và nguyên lý sống của Bi kịch. Nỗ lực của Aeschylus và Sophocles được duy trì nhờ nguồn năng lượng ấy, và sự suy tàn tất yếu của nó dưới làn sóng hoài nghi trước thời Socrates chính là trở ngại lớn nhất đối với thiên tài bi kịch của Euripides.

Tuy nhiên, sự bất đồng đều mà hệ quả là chúng ta phải phàn nàn ở ông lại được chuộc lại bởi những gợi ý đầy sức nặng về một cái gì đó còn “thấm đượm sâu sắc hơn,” thứ mà ở ông, cũng như ở hai bậc tiền bối vĩ đại của ông, đôi khi được cảm nhận như một nét “hiện đại,” bởi vì nó không dành riêng cho một thời đại mà cho muôn đời. Giá trị quý giá nhất của mọi nền văn học chính là thứ vượt lên trên thời đại và quốc gia đã sản sinh ra nó.

Mặt khác, rất nhiều điều thoạt nhìn có vẻ nguyên thủy trong bi kịch Hy Lạp thực chất thuộc về đề tài nhiều hơn là phương pháp xử lý. Thời đại của Pericles đã tiến xa hơn thời kỳ mà các huyền thoại lần đầu tiên được mang tính Hy Lạp hóa và nhân tính hóa, cũng giống như thời đại đó chắc chắn đã cách xa những giai đoạn đầu tiên của trí tưởng tượng tạo dựng thần thoại. Do đó, người đọc các tác phẩm của Aeschylus hay Sophocles cần được cảnh báo không nên quy cho sự sáng tạo của nhà thơ những gì đã có sẵn trong cốt truyện.

Một sinh viên có học thức về hội họa Ý thừa biết cách phân biệt — chẳng hạn trong một bức tranh Đức Mẹ thăng thiên của Botticelli — đâu là những quy ước truyền thống, đâu là tư tưởng đương thời, và đâu là sự tinh tế xuất phát từ trí tưởng tượng riêng của người nghệ sĩ. Sự khoan dung tương tự cũng phải được dành cho nghệ thuật kịch. Bi kịch Vua Lear không hề thô sơ hay nguyên thủy, dẫu cho đề tài của nó thuộc về thời kỳ tiền sử ở nước Anh. Sáng tác Faust của Goethe cũng không mang tinh thần trung cổ dẫu bối cảnh là trung cổ. Tương tự như vậy, vở Oedipus Rex không phải là sản phẩm của “những tư tưởng vô pháp và bất định,” bất chấp sự kinh hoàng khôn tả của câu chuyện, mà thấm đượm cái nhìn sâu sắc nhất về tất cả những gì đau thương nhất và trân quý nhất trong đời người.

Hoàn toàn không phải là những nhà tự nhiên học ngây thơ theo kiểu Keats, các nhà thơ bi kịch Hy Lạp đã kế thừa một phản ứng bi quan từ sự tận hưởng Pagan đơn thuần; họ bị bao vây bởi những câu hỏi u ám về số phận con người và Công lý Thần thánh, và họ đáp lại bằng cách kiên định nhìn thẳng vào các sự kiện của đời sống để khẳng định giá trị tối cao của sự vô tội, tính công bằng và lòng trắc ẩn.

Họ không phải là các triết gia, bởi vì họ cất lên ngôn ngữ của cảm xúc; nhưng nền văn minh mà họ là kết quả rực rỡ nhất đã sớm phảng phất những ảnh hưởng bắt nguồn từ triết học thời kỳ đầu — đặc biệt là sự khôn ngoan châm ngôn của thế kỷ thứ sáu và tinh thần suy tưởng thần trí, thứ mà trong tác phẩm của Aeschylus thậm chí còn tiến xa đến mức định hình lại cả thần thoại.

Ảnh hưởng sau này có lẽ đã được củng cố, qua những con đường không còn có thể truy nguyên, bởi sự sủng bái Eleusinian — nơi mà mầu nhiệm về sự sống, cái chết và nỗi đau khổ của con người đã thay thế cho sự kinh ngạc nguyên thủy trước các hiện tượng của năm tháng.

Và dù kịch nghệ có phản ánh những yếu tố nào của lý thuyết triết học hay sự thăng hoa huyền bí đi nữa, thì nó vẫn nổi bật hơn hết thảy với tư cách là kho tàng lưu giữ một số truyền thống quý giá nhất của nhân loại văn minh — những truyền thống mà triết học đôi khi có xu hướng làm suy yếu, nếu không muốn nói là tiêu diệt.

Tác phẩm Gorgias của Plato chứa đựng một trong những lời biện hộ hùng hồn nhất về giá trị siêu việt của sự công chính và lòng trung tín tự thân của chúng ta. Nhưng khi chúng ta hỏi: “Công chính trong mối quan hệ nào?” — “Trung tín với ai?” — thì Gorgias hoàn toàn giữ im lặng; và khi chiếc khung trống ấy được lấp đầy trong bộ Cộng hòa, chúng ta lại được diện kiến một lý tưởng về các mối quan hệ xã hội của con người — dẫu có thể được xem là sự phát triển tột cùng của các xu hướng hiện hữu, nhưng lại chẳng có sự liên hệ trực tiếp nào với bất kỳ hoàn cảnh thực tế nào trên thế giới.

Lý tưởng của nhà thơ bi kịch có thể kém phần hoàn mỹ hơn; hoặc đúng hơn, ông không mưu cầu bày biện ra trước mắt chúng ta bất kỳ lý tưởng đơn lẻ nào một cách trừu tượng. Nhưng những hình mẫu nhân cách vĩ đại mà ông cống hiến cho đời không chỉ thuần túy là tưởng tượng. Họ là những sinh linh bằng xương bằng thịt, những người nam người nữ đối với những người mà sự tinh tuyết không tì vết của mái ấm gia đình, sự tự do và sức mạnh của quê hương, sự kính trọng và tình yêu của đồng bào là những điều có giá trị vô giá.

Từ góc nhìn của triết học Plato, và thậm chí còn hơn thế nữa từ góc nhìn Cơ Đốc giáo, nền đạo đức ưu tú nhất của thời đại Pericles chắc chắn vẫn còn những điểm khiếm khuyết. Những lời khuyên răn về sự hoàn thiện như “Hãy yêu kẻ thù của các ngươi,” hay “Một người tốt không thể làm hại bất kỳ ai, kể cả kẻ thù” — đều nằm ngoài chân trời của bi kịch, ngoại trừ việc được nhìn thấy mờ ảo qua nhân vật Antigone.

Sự song hành giữa thái độ thù hận hung bạo và sự dịu dàng trìu mến nhất là nét đặc trưng của cả các nam anh hùng lẫn nữ anh hùng, đồng thời tạo ra một số sự tương phản lay động lòng người nhất. Nhưng sự dịu dàng ấy không vì thế mà kém phần sâu sắc hay chân thật, và trong khi các nhân vật chính đầy những xúc cảm mãnh liệt như vậy, bài học Hy Lạp về sự ôn hòa và lý trí vẫn được truyền tải qua diễn biến sự việc, dù được cất lên hay không qua lời của một nhà hiền triết, một nhà tiên tri hay một “chứng nhân lý tưởng.”

Do đó, bi kịch Hy Lạp là một thứ nghệ thuật tôn giáo, không chỉ vì nó gắn liền với lễ hội của Dionysus, hay vì đời sống mà nó tái hiện là đời sống của những con người cùng với toàn thể dân tộc Hy Lạp tin tưởng vào Zeus, Apollo và Athena, hay vào quyền năng của Moira và các nữ thần báo oán Erinyes — không chỉ vì nó đại diện cho

“cuộc chiến khốc liệt

Của ý chí đau khổ chốn nhân gian yếu mềm

Đang đấu tranh trong vô vọng với định mệnh phũ phàng,”

mà còn hơn thế rất nhiều, bởi vì nó đánh thức trong tâm hồn khán giả Athens những cảm xúc kinh ngạc trước cuộc đời con người, nỗi ngưỡng mộ đối với sự cao thượng nơi những kẻ bất hạnh — một ý thức về giá trị vô biên của sự chính trực cá nhân và sự trong sạch gia đình — thứ theo nghĩa phổ quát nhất của từ này thực sự mang tính tôn giáo — bởi vì nó bày tỏ sự ý thức về những chiều sâu mà Plato chưa từng chạm đến, và một lý tưởng nhân cách dẫu kém phần trọn vẹn hơn Shakespeare nhưng cũng không hề kém phần cao cả.

Quả thực, việc xếp chung vở Agamemnon với Adoniazusae như một tác phẩm mang tính tôn giáo là một sự khái quát “thô thiển.”

II. Khía cạnh tâm linh này của thơ ca bi kịch rất xứng đáng được nhấn mạnh, vừa như khía cạnh cốt yếu nhất của nó, vừa như thứ mang lại cho nó quyền năng trường tồn để được nhìn nhận mãi mãi.

Thế nhưng, tách rời khỏi điều đó, chỉ xét riêng với tư cách là những vở kịch, tác phẩm của Aeschylus, Sophocles và Euripides sẽ không bao giờ ngừng được ngưỡng mộ. Những nhà thơ này là những người thầy, nhưng họ dạy học thông qua nghệ thuật.

Nếu chỉ đặt câu hỏi đơn giản như Carlyle từng làm: “Họ đã suy nghĩ những gì?” thì đó không phải là cách để thấu hiểu hay học hỏi từ họ.

Xét một cách thuần túy là những tác phẩm nghệ thuật, các vở kịch của Sophocles đứng độc lập giữa các sáng tác kịch nghệ nhờ mức độ cô đọng và tính thống nhất phức hợp của chúng.

1. Sự hấp dẫn của một vở kịch Sophocles luôn mang tính cá nhân mãnh liệt, và hầu như luôn tập trung vào số phận của một cá nhân duy nhất. Nói cách khác, nó không mang tính lịch sử hay thần thoại, mà mang tính luân lý.

Các cá nhân đơn lẻ nổi bật lên một cách vô cùng tráng lệ trong tác phẩm của Aeschylus. Nhưng hành động luôn lớn lao hơn bất kỳ một cuộc đời đơn lẻ nào. Mỗi vở bi kịch hay bộ ba kịch đều giống như mảnh vỡ của một sử thi siêu phàm.

Những vấn đề to lớn xoay quanh sân khấu, dù bối cảnh đặt trên Trái Đất hay giữa các vị thần, là những vấn đề vượt xa số phận của Orestes hay thậm chí là của Prometheus.

Trong nghệ thuật phối cảnh hội họa của Sophocles, những bối cảnh bao la ấy lùi vào hậu cảnh, và cảm xúc của khán giả bị cuốn hút vào sự đồng cảm với nhân vật chính trên sân khấu — xung quanh nhân vật ấy, các nhân vật khác (bao gồm cả các thành viên của đội đồng ca) được nhóm họp lại với sự chăm chút tỉ mỉ nhất.

2. Trong cách bố trí nhóm nhân vật này cũng như trong việc triển khai hành động, Sophocles tỏ ra vô cùng bậc thầy trong việc sử dụng nghệ thuật tương phản bi thương.

Động lực này dĩ nhiên phải có mặt trong mọi vở bi kịch — không gì tuyệt vời hơn sự tương phản giữa Cassandra và Clytemnestra trong vở Agamemnon — nhưng ở Sophocles, nó thấm đượm vào mọi ngóc ngách, và một số hiệu ứng nhỏ của nó tinh tế đến mức dẫu chắc chắn được khán giả cảm nhận, chúng lại thường bị bỏ qua đối với một người đọc hay nghiên cứu thông thường.

Và mọi nét chạm khắc, dẫu có thoáng qua đến đâu, đều được dụng ý đóng góp vào hiệu ứng tổng thể.

Để quay lại một lần nữa với sự so sánh thường bị lạm dụng về nghệ thuật điêu khắc: tác phẩm của Aeschylus có thể được ví như một bức phù điêu khổng lồ, trong khi tác phẩm của Sophocles giống như phần trán mái của một ngôi đền nhỏ hơn.

Hoặc nếu như, khi xem xét bộ ba kịch Orestean, cách bố trí phần trán mái mang lại một sự tương đương phù hợp hơn ngay cả đối với Aeschylus, thì các hình khối lại to lớn đến mức những chi tiết nhỏ về tính cách và sự tương phản bị lược bỏ vì xem là thừa thãi.

Trong khi đó, ở Sophocles, chính sự gọt giũa hoàn mỹ của nhân vật chính cùng sự hòa hợp được nghiên cứu kỹ lưỡng của tổng thể đã khiến tác phẩm của ông được so sánh với các tác phẩm của người đương thời Phidias.

Tuy nhiên, sự so sánh như vậy chỉ hữu ích dưới góc độ minh họa mà thôi. Không bao giờ được quên rằng, như Lessing từng chỉ ra đối với một số người cho rằng vở Philoctetes quá giật gân, các phép loại suy giữa các loại hình nghệ thuật bị giới hạn bởi những khác biệt cốt yếu về chất liệu và phạm vi.

Mọi thơ ca đều miêu tả những khoảnh khắc nối tiếp nhau. Các nhân vật của nó không bao giờ ở trạng thái tĩnh lặng. Và dẫu cho hành động của Bi kịch được cô đọng và xoay quanh một điểm duy nhất, thì đó phải là một tầm nhìn trì độn mới nhầm lẫn sự chuyển động tốc độ với sự nghỉ ngơi.

3. Sophocles tìm thấy các đề tài cho vở kịch của mình đã được thể hiện sẵn không chỉ trong các bi kịch trước đó mà còn trong thơ ca Sử thi và Trữ tình.

Và có một số cốt truyện, chẳng hạn như cái chết của Oedipus tại Colonos, dường như chỉ được ông biết đến thông qua truyền khẩu.

Vì một lý do nào đó không thực sự rõ ràng, cả ông lẫn Aeschylus đều khai thác từ các nhà thơ thuộc Nhóm sử thi chu kỳ (Cyclic poets) nhiều hơn là từ “bộ Homer của chúng ta.”

Những bản sử thi kém chất lượng hơn và ra đời muộn hơn — nay đã thất truyền — có lẽ mang tính chất tình tiết nhiều hơn, và do đó cung cấp một kho tàng truyền thuyết hấp dẫn hơn so với Iliad và Odyssey.

Arctinus xứ Lesbos từng thuật lại rất chi tiết câu chuyện về dòng họ Thebes. Truyền thuyết về Orestes — vốn có nhiều ẩn dụ, không phải lúc nào cũng nhất quán với nhau trong các thơ văn Homer — đã trở thành một đề tài quen thuộc, màu mỡ của truyền thống và của việc sáng tác thi ca trong khoảng thời gian ở giữa.

Những đoạn trích từ Câu chuyện thành Troia, nơi các anh hùng khác ngoài Achilles giữ vai trò lừng lẫy, đã được tinh chỉnh bởi Lesches và các nhà thơ sử thi khác của thời kỳ hậu Homer.

Hành trình của các Argonaut, một chủ đề anh hùng được ưa chuộng khác, đã cung cấp chất liệu cho nhiều vở kịch nay đã biến mất.

Cuối cùng, sự thất thủ của thành Oechalia dưới tay Heracles cùng các sự kiện tiếp theo sau đó đã được kể lại trong một bài thơ dài, trong đó một phiên bản về truyền thuyết đa dạng của vị anh hùng ấy được bày tỏ trọn vẹn.

Các đề tài của các vở Vua Oedipus, Oedipus tại Colonos và Antigone được rút ra từ Câu chuyện thành Thebes; các vở Aias và Philoctetes được xây dựng dựa trên những biến cố diễn ra giữa phần cuối của Iliad và sự thất thủ của thành Troia; vở Electra tái hiện sự báo thù của Orestes — sự kiện đỉnh cao trong câu chuyện về “dòng dõi Pelops”; vở Trachiniae kể lại cuộc khủng hoảng cuối cùng trong cuộc đời Heracles.

4. Trong số ba vở kịch về thành Thebes, vở Antigone được sáng tác trước tiên, dẫu cho đề tài của nó xảy ra ở thời điểm muộn nhất.

Trong tác phẩm Bảy tướng đánh thành Thebes, Aeschylus từng khắc họa nữ anh hùng trẻ tuổi dám thách thức những công dân đắc thắng từng ban hành lệnh cấm mai táng người anh trai phản nghịch Polynices của nàng.

Ông để cho nàng được hỗ trợ trong hành động của mình bởi một nhóm những người bạn đồng cảm.

Nhưng trong vở kịch của Sophocles, nàng đứng hoàn toàn đơn độc, và quyền lực mà nàng thách thức không phải là của chung toàn thể công dân, mà là của Creon — kẻ có ý chí tuyệt đối tối cao trong Quốc gia.

Nhờ đó, cuộc xung đột được đẩy lên mức căng thẳng tột độ, và cả sức mạnh lẫn sự cô độc của nàng trở nên gây ấn tượng mạnh mẽ hơn, trong khi những yêu sách đối lập giữa uy quyền dân sự và đạo hiếu gia đình được hiện thực hóa một cách sống động hơn, bởi vì mỗi bên đều được nhân cách hóa một cách riêng biệt trong ý chí của một cá nhân.

Bằng cách tương tự, hoàn cảnh được nhân tính hóa đến mức cùng cực, và trái tim khán giả — dẫu bị bóp nghẹt đến tận cùng bởi lòng trắc ẩn dành cho thiếu nữ anh hùng có cuộc đời đang độ rực rỡ những ước mơ bỗng phải hy sinh vì tình cảm và đạo hiếu — vẫn còn đọng lại đôi chút cảm xúc dành cho sự cô lập hoang tàn lúc sinh thời của người đàn ông nọ: kẻ mà lòng nhiệt thành ái quốc thoái hóa thành bạo tàn, đẩy thành phố của mình đến bờ vực sụp đổ, và tước đi mạng sống của hai người con trai cùng người vợ — người mà lời nguyền lúc lâm chung, cũng như lời nguyền của Haemon, đang giáng xuống đầu ông.

Trong vở Oedipus Tyrannus, Sophocles quay trở lại với cuộc khủng hoảng cốt lõi của câu chuyện Thebes. Và một lần nữa, ông thu hút sự chú ý của chúng ta, không phải vào vận mệnh của thành phố hay của dòng tộc đang cai trị, mà vào chính con người Oedipus, vinh quang của ông và sự sụp đổ của ông. —

“Hỡi tấm gương phản chiếu vạn vật vô thường

Chưa từng có trên đời từ thuở khai sinh!

Ví dụ của ngươi càng hiếm hoi bao nhiêu,

Từ đỉnh cao của vinh quang kỳ diệu,

Kẻ mạnh mẽ nhất trong cõi phàm nhân,

Ngươi đã rơi xuống tận cùng đáy thẳm của vận mệnh bi thương [2].”

Cả sự kinh hoàng lẫn niềm xót thương đều được gia tăng nhờ chính tính cách của Oedipus — sự ngây thơ cốt lõi, lòng trìu mến, tính vị tha không tính toán và tinh thần vì cộng đồng của ông; trong khi sự bồng bột và tính khí nóng nảy lại khiến cho hậu quả diễn ra sau đó càng trở nên dễ tin hơn.

Sự ngây thơ cốt lõi của Oedipus — thứ vẫn tồn tại bất chấp sự sụp đổ của những hoài bão trong thế giới này — cung cấp động lực chính cho vở Oedipus tại Colonos.

Vở kịch này, theo lời đồn đại được Sophocles viết khi tuổi đã xế chiều, mang nhiều nét đối lập với vở Oedipus trước đó. Nó bắt đầu bằng sự xót thương và kinh hoàng, và kết thúc trong sự bình yên.

Nó chỉ dựa một phần vào truyền thống sử thi, khi sự kiện chính dường như thuộc về thần thoại địa phương nơi chôn nhau cắt rốn của nhà thơ.

Nó cũng hàm ý một giai đoạn phản tư đạo đức muộn hơn, và về mặt này mang nét tương đồng với vở Philoctetes; nó phụ thuộc nhiều hơn vào các hiệu ứng trữ tình và kịch tính, đồng thời chừa lại nhiều không gian hơn cho các động lực phụ trợ và bên lề so với sáu vở còn lại.

Tuy nhiên, trong chủ đề chính yếu của nó — sự minh oan hoặc sự cứu chuộc một tâm hồn về cơ bản cao thượng khỏi những hệ lụy của sai lầm — nó lặp lại một âm hưởng từng được cất lên từ rất sớm trong vở Aias với sức mạnh vô cùng lớn, dẫu kèm theo một số nét xử lý thô ráp còn thiếu vắng trong tác phẩm hậu kỳ.

5. Trong một trong các sử thi kể về sự thất thủ của Troia, nhân vật Aias nổi bật hơn so với trong tác phẩm Iliad.

Tại đó, người ta kể rằng chỉ có một mình ông không có sự trợ giúp đã đẩy lùi Hector khỏi các chiến thuyền, và ông chiếm phần lớn lao — dẫu có sự giúp đỡ của Odysseus — trong việc giải cứu thi thể của Achilles.

Thế nhưng, áo giáp của Achilles lại được trao thưởng bởi các phiếu bầu của các vị thủ lĩnh, như một phần thưởng cho lòng dũng cảm, không phải cho Aias, mà cho Odysseus.

Điều này, không nghi ngờ gì nữa, hàm ý rằng sự khôn ngoan thì tốt hơn sức mạnh.

Nhưng sự khôn ngoan của Odysseus trong các bản sử thi muộn màng này thường được đánh giá kém phần cao thượng hơn so với trong Iliad và Odyssey, và được mô tả là bị vấy bẩn bởi sự gian trá.

Aias đã rút lui cùng đoàn quân người Salamis của mình trong cơn thịnh nộ khỏi trận chiến, và sau một hồi dài nung nấu bên các chiến thuyền, cơn giận của ông đã bùng cháy thành ngọn lửa có thể đe dọa tính mạng của Odysseus và các anh em nhà Atridae, nếu Athena không vì bảo vệ họ mà biến cơn giận dữ của ông thành cơn điên loạn.

Do đó, thay vì sát hại các vị tướng quân, ông lại tàn phá đàn gia súc — thứ vốn là tài sản chung của toàn bộ quân đội thu được từ các cuộc đột kích khác nhau.

Sự thật bị Odysseus phát hiện với sự giúp đỡ của Athena, và từ vị thế đứng thứ hai sau Achilles về tiếng tăm, Aias trở thành đối tượng của sự khinh miệt và căm ghét từ mọi người.

Hậu quả của giờ phút sụp đổ ấy chính là chủ đề của vở Aias do Sophocles sáng tác.

Sau khi than khóc cho số phận của mình, vị anh hùng lách qua sự cảnh giác của người vợ tù binh Tecmessa cùng các thủy thủ người Salamis, và trong sự cô độc hoàn toàn, ông ngã xuống thanh gươm của chính mình.

Ông được tìm thấy bởi Tecmessa và người anh cùng cha khác mẹ Teucer — kẻ vừa quay về quá muộn sau một cuộc đột kích tại vùng cao nguyên Mysian.

Các anh em nhà Atridae định cấm mai táng Aias; nhưng Odysseus — người đã được Athena đặc biệt soi sáng — khuyên nhủ nên có sự khoan dung rộng lượng, và lời khuyên của ông đã chiến thắng.

Phần thể hiện sự ô nhục và cái chết của Aias mang lại cảm xúc lay động hơn cho độc giả hiện đại so với phần còn lại của vở kịch.

Nhưng chúng ta nên ghi nhớ rằng việc minh oan cho Aias sau khi chết, cùng lễ mai táng ông với những vinh dự không hề suy giảm, có sức hút mãnh liệt đối với khán giả Athens và Salamis.

Philoctetes cũng bị con người chối bỏ nhưng lại được Định mệnh đón nhận.

Trong trường hợp của ông, người Argives cũng giống như người dân Thebes trong trường hợp của Oedipus, đều mù quáng trước những dụng ý thực sự của các vị thần.

Vở Philoctetes, giống như vở Oedipus tại Colonos, là một tác phẩm được viết khi Sophocles đã ở tuổi xế chiều; và dẫu khó có thể nói rằng ngọn lửa cảm xúc bi kịch bị suy giảm trong cả hai vở kịch này, hiệu ứng kịch nghệ ở cả hai vẫn bị biến đổi bởi ảnh hưởng từ tâm trạng chiêm nghiệm của nhà thơ.

Sức hấp dẫn của hành động trong vở Philoctetes mang tính nội tâm và tâm lý sâu sắc hơn bất kỳ vở kịch cổ đại nào khác.

Sự chuyển biến trong tâm trí Neoptolemus, sự kiên định bướng bỉnh về ý chí nơi Philoctetes — được đặt trong sự tương phản với sự dịu dàng tin cậy trong bản chất của ông — tạo nên các yếu tố của một chuyển động kịch vừa vô cùng giản dị vừa được duy trì một cách tuyệt diệu.

Không có lý tưởng nào trong sáng hơn về tuổi trẻ đức hạnh từng được tưởng tượng ra ngoài người con trai của Achilles — kẻ trong vở kịch này, dẫu phải đối mặt với những cám dỗ ghê gớm, vẫn đặt lòng trung tín lên trên tham vọng.

6. Trong vở Electra — dẫu ra đời trước vở Philoctetes khá lâu nhưng vẫn là một tác phẩm mang đậm dấu ấn thiên tài chín muồi — nhà thơ của chúng ta thoạt nhìn có vẻ đang bước vào một cuộc cạnh tranh không cân sức với Aeschylus.

Nếu bộ ba kịch Thebes của vị tiền bối còn giữ được nguyên vẹn, một ấn tượng tương tự có lẽ cũng đã xuất hiện đối với vở Oedipus Tyrannus.

Tốt nhất là nên gạt bỏ những sự so sánh như thế sang một bên, và đánh giá tác phẩm của Sophocles đơn thuần dựa trên những giá trị tự thân của nó.

Đề tài, theo cách mà ông đã chọn để xử lý, là sự chịu đựng anh hùng của một người phụ nữ cống hiến cả cuộc đời mình để minh oan cho những bất công không thể dung thứ giáng lên người cha quá cố, đồng thời khôi phục quyền thừa kế hợp pháp cho người em trai bé nhỏ của nàng.

Nàng chính là tác nhân phàm trần cùng chung tay với Apollo để thực hiện mục đích ấy.

Nhưng ý định của thần linh lại được che giấu kín đáo đối với nàng.

Nàng phải chịu đựng vô số sự lăng mạ từ kẻ thù của cha mình, trong đó chính người mẹ ruột là kẻ đứng đầu.

Và cuối cùng, mọi hy vọng của nàng đều vỡ nát bởi thứ tin dữ giả mạo rằng Orestes không còn sống trên cõi đời này nữa.

Ngay cả lúc đó, nàng vẫn không từ bỏ quyết định của mình.

Và sự chuyển biến từ nỗi buồn sâu thẳm sang cực điểm của niềm vui khi nàng nhận ra Orestes đang đứng bên cạnh mình, sẵn sàng tự tay thực hiện hành động báo thù, tạo nên một sức lay động mãnh liệt đến không thể cưỡng lại, ngay cả khi vở kịch chỉ được đọc trên trang giấy.

Sophocles đặc biệt xuất sắc trong việc khắc họa các nhân vật nữ lý tưởng.

Nhiệt huyết anh hùng của Antigone, cùng sự kiên trì và sức chịu đựng không kém phần anh hùng của Electra, đều được xây dựng dựa trên sức mạnh của tình cảm mà họ dành cho gia đình.

Và tình cảm trong cả hai trường hợp chính là thứ mà một số người hiện đại cũng gọi là tình cảm trong sáng nhất của con người: tình yêu của người em gái dành cho người anh trai.

Một khía cạnh khác của điều kỳ diệu muôn đời ấy — “tình yêu của những người phụ nữ” — được thể hiện qua người vợ tù binh Tecmessa của Aias.

Mẫu hình dịu dàng hơn này cũng đạt đến tầm vóc anh hùng ở nàng Dêanira — người vợ chịu nhiều oan ức của Heracles — kẻ có sai lầm chí mạng bắt nguồn từ sự vận hành ngây thơ của tình yêu bị tổn thương của nàng.

Thật kỳ lạ khi một nhà phê bình sắc sảo như A.W. Schlegel lại từng hoài nghi về tác giả Sophocles của vở Trachiniae.

Nếu những bài học tôn giáo và đạo đức của nó thậm chí còn ít bộc lộ rõ ràng hơn so với các vở Oedipus hay Antigone, thì không có vở kịch nào đi thẳng vào tận tâm can của nhân loại một cách trực diện hơn thế.

Và đó là một nhận định hời hợt khi phàn nàn rằng ít nhất trong trường hợp này, sự đồng cảm của chúng ta bị phân tán giữa hai nhân vật chính là Dêanira và Heracles.

Chính vì một niềm đam mê của ông, và một lầm lỡ trìu mến của nàng, mà sự sụp đổ của cả hai mới xảy ra.

Tình yêu của nàng đã khiến số phận của họ trở nên không thể tách rời.

Và khán giả, khi chia sẻ nỗi buồn với Hyllus, cũng đồng thời đau đớn cho cả hai con người ấy cùng một lúc.

Chúng ta hoàn toàn có thể nhận ra trong cách xử lý cái chết của Heracles này bàn tay của người từng viết nên những vần thơ —

Ngươi cuốn phăng đi

Những tâm hồn chính trực vào chốn lầm lạc

Và diệt vong...

...

Bởi vì với sức mạnh không tài nào kháng cự,

Vị thần vĩ đại Aphrodite đang đùa cợt với uy lực của loài người [3].

7. Thật không cần thiết phải bàn luận dài dòng ở đây về những ưu điểm trong cấu trúc mà bảy vở kịch này đều được công nhận là không ai bì kịp: cách thức tự nhiên để giải thích tình huống chính, tính bất ngờ và sự tất yếu của các nút thắt, đỉnh cao cảm xúc được duy trì đều đặn cho đến khi hành động đạt đến cao trào, việc giữ vững tâm trạng phù hợp cho đến tận đoạn kết, cùng sự tinh tế và hiệu quả của các chi tiết tương phản nhỏ về hoàn cảnh và tính cách [4].

Nhưng có lẽ sẽ không thừa thãi khi nhận xét rằng những “phẩm chất trình diễn” của Sophocles, cũng giống như Shakespeare, được thể hiện rõ nhất đối với những ai từng chứng kiến các tác phẩm ấy được trình diễn trên sân khấu — dù là bằng tiếng Hy Lạp, do các sinh viên tại Harvard [5] và Toronto [6], và gần đây hơn tại Cambridge [7] thể hiện; hoặc bằng tiếng Anh từ lâu bởi cô Helen Faucit (sau này là phu nhân Martin [8]); hoặc thậm chí sớm hơn và được lặp lại nhiều lần tại Đức; hay trong bản dịch tiếng Pháp vở Antigone của các ông Maurice và Vacquerie (1845), hoặc vở Vua Oedipus của ông Lacroix — nơi vai Œdipe Roi được thể hiện vô cùng xuất sắc bởi ông Geoffroy vào năm 1861, và bởi ông Mounet Sully vào năm 1881 [9].

Liên quan đến màn biểu diễn sau — thứ tiếp tục kéo dài suốt mùa thu — ông Francisque Sarcey từng viết một bài báo đăng trên tờ nhật báo Temps số ra ngày 15 tháng 8 năm 1881, tràn đầy sự thấu hiểu chính xác và sống động.

Bất chấp rủi ro có vẻ ngớ ngẩn mang tính “hiện đại,” tôi xin trích dẫn từ bài báo này một số đoạn nổi bật nhất.

“Hồi thứ ba và thứ tư này, những hồi kịch gây xúc động mạnh mẽ nhất từng xuất hiện trên bất kỳ sân khấu nào, bao gồm một chuỗi các lời tường thuật nối tiếp nhau giáng thẳng vào trái tim của Oedipus, đồng thời dội những tiếng vang ngược lại vào tâm hồn của khán giả.

Tôi chỉ biết duy nhất một vở kịch trên thế giới được cấu trúc theo lối đó, chính là Trường phái làm vợ (L’École des Femmes).

Sự so sánh này có lẽ sẽ khiến bạn cảm thấy kỳ lạ, không thể nghi ngờ gì nữa... Nhưng... nó xuất hiện trong vở kịch cổ đại Hy Lạp cũng hệt như trong tác phẩm hài kịch của bậc thầy người Pháp, là một phát kiến thiên tài....

Sophocles đã muốn, sau những cảm xúc vô cùng khủng khiếp ấy, sau những nỗi thống khổ khô khốc ấy, khơi nguồn dòng suối nước mắt: ông đã viết hồi thứ năm....

Đôi mắt bị móc mù của Oedipus chỉ là một tai nạn, hoặc nếu bạn thích gọi như thế, chỉ là một phụ kiện.

Nhà thơ, không dừng lại ở chi tiết đó, đã đặt lên môi nhân vật chính của mình toàn bộ các cung bậc cảm xúc đau đớn được kích hoạt bởi một tai ương quá đỗi phi thường....

Khi đọc trên trang giấy, cảnh than khóc ấy có vẻ hơi dài dòng.

Khi ở nhà hát, người ta không có thời gian để cảm thấy nó dài dòng: người ta khóc bằng cả tâm hồn và bằng tất cả đôi mắt của mình.

Đó là vì sau khi giữ chặt trái tim trong lồng ngực tựa như trong một chiếc ê-tô suốt một khoảng thời gian dài như thế, người ta trải nghiệm cảm giác nhẹ nhõm tựa như cảm nhận được dòng suối nước mắt tuôn trào trong lồng ngực.

Sophocles — kẻ có vẻ là nhà soạn kịch ranh mãnh nhất, đồng thời là nhà văn kịch hoàn hảo nhất — đã tìm kiếm ở đó một hiệu ứng tương phản với kết quả chắc chắn sẽ tác động lên công chúng.”

Những nhận định này cùng nhiều lời khác tương tự từ một trong những nhà phê bình nổi tiếng nhất của sân khấu Paris cho thấy nghệ thuật kịch của Sophocles vẫn là một sức mạnh sinh động cho đến tận hôm nay.

Tôi hoàn toàn ý thức được rằng nỗ lực tái tạo được thực hiện ở đây sẽ trở nên nghèo nàn và thiếu sót biết bao trong mắt bất kỳ độc giả nào am hiểu bản gốc tiếng Hy Lạp.

Có rất nhiều điều để nói về quan điểm của một học giả lỗi lạc từng tuyên bố rằng ông sẽ không bao giờ nghĩ đến việc dịch một nhà thơ Hy Lạp.

Nhưng mục đích của việc dịch thuật không phải để làm hài lòng những học giả khó tính, mà là để làm cho các tác phẩm kinh điển trở nên dễ tiếp cận phần nào đối với những ai mà sự hiểu biết về chúng sẽ còn thiếu sót hơn nhiều nếu không có bản dịch.

Một phần của bản dịch tác phẩm Sophocles này từng được in từ nhiều năm trước dưới dạng chưa hoàn thiện.

Tập sách hiện tại bao gồm trọn vẹn bảy vở kịch còn sót lại.

Vì mục đích là mang lại hiệu ứng của từng vở kịch như một thể thống nhất, thay vì xoáy sâu vào những “vẻ đẹp” cụ thể (thứ mà chỉ một nhà thơ mới có thể truyền tải), các mảnh vỡ văn bản đã không được đưa vào.

Nhưng độc giả nên ghi nhớ rằng bảy vở kịch này chưa bằng một phần mười khối lượng tác phẩm do nhà thơ sáng tác trong suốt cuộc đời ông.

Rất có thể sẽ có câu hỏi được đặt ra vì sao thể thơ lại được sử dụng thay vì văn xuôi.

Tại sao lại không lắng nghe yêu cầu thô thiển của Carlyle: “Hãy kể cho chúng tôi nghe họ đã nghĩ gì; dẹp ngay mấy cái thể thơ ngớ ngẩn của các anh đi”?

Dịch giả hiện tại chỉ có thể đáp lại rằng ông bắt đầu bằng văn xuôi, nhưng nhanh chóng nhận ra rằng, đối với các đoạn đối thoại bi kịch bằng tiếng Anh, thơ không vần (blank verse) tỏ ra là một phương tiện tự nhiên và hiệu quả hơn bất kỳ phong cách văn xuôi nào mà ông có thể hy vọng tạo dựng.

Và một khi các đoạn đối thoại đã được thể hiện bằng thơ, việc để các phần trữ tình dưới bất kỳ hình thức văn xuôi nào trở thành điều bất khả thi, đơn giản bởi vì khi ấy độc giả sẽ cảm nhận được sự chênh vênh không thể dung nổi.

Do đó, những phần này đã được chuyển hóa thành các thể thơ trữ tình quen thuộc sao cho vừa có vẻ khả thi vừa không mang lại cảm giác lạc lõng.

Và nơi nào phương pháp này tỏ ra không thể áp dụng được, chẳng hạn như đôi khi ở các đoạn Commoi, các nhịp thơ không vần lại tiếp tục được sử dụng — với những sự uyển chuyển được cho là phù hợp với mục đích đặc thù.

Hy vọng của người viết xuyên suốt tác phẩm không phải là chuyển tải trọn vẹn thơ ca của Sophocles sang một ngôn ngữ khác, mà là làm cho ý định kịch tính của nhà thơ được độc giả tiếng Anh thấu hiểu và cảm nhận.

Thêm một nỗ lực như thế có lẽ sẽ được đón nhận vào thời điểm mà nhiều nguyên nhân đang kết hợp lại để khơi dậy một nguồn cảm hứng tươi mới đối với cả văn học kịch lẫn các nghiên cứu về Hy Lạp.

Độc giả nào cho đến nay vẫn chưa làm quen với kịch nghệ Hy Lạp nên được cảnh báo rằng các phần được giao cho “Đội đồng ca” thường được phân chia cho các thành viên trong đó, những người sẽ cất lời hoặc ngâm vịnh, đơn độc hoặc theo nhóm, lần lượt hoặc nối tiếp nhau.

Trong một số trường hợp, nhưng không phải tất cả, các ký hiệu như Ch. 1, Ch. 2, v.v., đã được đặt ở phần đầu để chỉ định một sự sắp xếp như thế.

Nguồn: Việt Nam Thư Quán dịch từ Project Gutenberg
Được bạn: Mọt Sách đưa lên
vào ngày: 18 tháng 11 năm 2026

« Lùi Tiến »

💬 Thảo luận

Chưa có bình luận nào — hãy là người đầu tiên chia sẻ cảm nhận của bạn!

Đăng nhập để tham gia bình luận.