BÀI PHÁT BIỂU TẠI BỮA TIỆC DO ĐẠI TÁ GEORGE HARVEY TỔ CHỨC TẠI DELMONICO’S, NGÀY 5 THÁNG 12 NĂM 1905, ĐỂ KỶ NIỆM LẦN SINH NHẬT THỨ BẢY MƯƠI CỦA ÔNG CLEMENS

Ông Howells giới thiệu ông Clemens:

“Thưa các quý bà, quý ông và Đại tá Harvey, tôi sẽ cố gắng không tỏ ra tham lam thay mặt quý vị khi cầu chúc sức khỏe cho vị khách quý, người mà xét đến độ tuổi cao cả của ông, chúng ta đều vô cùng kính trọng. Tôi sẽ không nói rằng, 'Tâu Đức Vua, xin Người hãy sống muôn đời!' mà sẽ nói: 'Tâu Đức Vua, xin Người hãy sống bao lâu tùy ý!'” [Giữa những tràng pháo tay nồng nhiệt và tiếng vẫy khăn rộn rã, tất cả đứng dậy nâng ly chúc mừng Mark Twain.]

Chà, nếu đó là trò đùa của tôi, thì quả là trò đùa hay nhất tôi từng nghĩ ra, lại còn được diễn đạt bằng ngôn từ đẹp đẽ nhất nữa chứ.—Tôi chẳng bao giờ đạt tới tầm đó cả. Nhưng tôi đánh giá cao trò đùa ấy, và tôi sẽ ghi nhớ nó—tôi sẽ dùng đến nó khi có dịp.

Tôi đã trải qua rất nhiều ngày sinh nhật trong đời. Tôi nhớ rất rõ cái sinh nhật đầu tiên ấy, và tôi luôn nghĩ về nó với sự phẫn nộ; mọi thứ thật thô sơ, thiếu thẩm mỹ, nguyên thủy. Chẳng giống thế này chút nào. Chẳng có sự chuẩn bị nào ra hồn; chẳng có gì thực sự sẵn sàng cả. Thử nghĩ xem, một người sinh ra với bản năng cao quý và nhạy cảm—chà, đến cái nôi còn chẳng được phết vôi trắng nữa là—chẳng có gì sẵn sàng cả. Tôi chẳng có tóc, chẳng có răng, chẳng có quần áo, tôi phải bước vào bữa tiệc đầu đời của mình như thế đó. Chà, mọi người lũ lượt kéo đến. Đó chỉ là một ngôi làng bé tí tẹo—thậm chí còn chẳng phải, chỉ là một cái xóm nhỏ nơi rừng thiêng nước độc vùng Missouri, nơi chẳng bao giờ có chuyện gì xảy ra, và mọi người đều thấy tò mò, thế là họ kéo đến hết; họ soi xét tôi xem liệu có gì mới mẻ ở nhân vật này không. Chà, chẳng bao giờ có chuyện gì xảy ra ở cái làng đó—tôi—chà, tôi là thứ duy nhất thực sự xảy ra ở đó trong suốt nhiều tháng, nhiều tháng và nhiều tháng trời; và dù chính tôi tự nói ra điều này nghe có vẻ không phải phép, nhưng tôi là sự kiện có thật nhất từng xảy ra ở cái làng đó trong hơn hai năm trời. Chà, đám người đó kéo đến, họ đến với cái sự tò mò đậm chất tỉnh lẻ ấy, với cái sự thẳng thừng cũng đậm chất tỉnh lẻ ấy, và họ khám xét tôi khắp lượt rồi đưa ra nhận xét. Chẳng ai hỏi ý kiến họ, và tôi cũng chẳng bận tâm nếu có ai đó khen tôi một câu, nhưng chẳng ai làm thế cả. Những ý kiến của họ đều xanh lè vì định kiến, và tôi vẫn cảm nhận được những ý kiến đó cho đến tận ngày nay. Chà, tôi chịu đựng điều đó lâu chừng nào—chà, quý vị biết đấy, tôi sinh ra đã là người lịch thiệp, và tôi đã chịu đựng đến giới hạn cuối cùng. Tôi chịu đựng được một giờ, rồi con giun xéo lắm cũng phải quằn. Tôi chính là con giun đó; đã đến lượt tôi quằn, và tôi quằn thật. Tôi biết rất rõ vị thế của mình; tôi biết rằng mình là người tinh khiết và ngây thơ không tì vết duy nhất trong cả cái thị trấn ấy, và tôi đã đứng ra nói thẳng như vậy: Và họ không thể nói được lời nào. Sự thật rành rành ra đó: Họ đỏ mặt; họ thấy bẽ bàng. Chà, đó là bài diễn văn sau bữa tiệc đầu tiên mà tôi từng thực hiện: Tôi nghĩ lúc đó là sau bữa tiệc.

Chặng đường giữa cái lời phát biểu sinh nhật đầu tiên và lần này thật dài. Đó là khúc hát ru nôi của tôi; còn đây, tôi cho rằng, là khúc ca thiên nga của tôi. Tôi đã quen với những khúc ca thiên nga rồi; tôi đã hát chúng vài lần.

Đây là sinh nhật lần thứ bảy mươi của tôi, và tôi tự hỏi liệu tất cả quý vị có thấu hiểu được tầm vóc của mệnh đề ấy, có nhận ra hết ý nghĩa của cụm từ, sinh nhật lần thứ bảy mươi hay không.

Sinh nhật lần thứ bảy mươi! Đó là thời điểm của cuộc đời khi ta đạt đến một phẩm giá mới đầy uy nghiêm; khi ta có thể vứt bỏ những dè dặt mực thước đã đè nặng lên mình suốt cả một thế hệ, để đứng thẳng không sợ hãi, chẳng chút bối rối trên đỉnh núi bảy tầng của mình mà nhìn xuống và dạy bảo—không chút e dè. Bạn có thể kể cho thế giới nghe làm thế nào bạn đạt được vị trí đó. Ai cũng làm thế cả. Bạn sẽ chẳng bao giờ thấy chán khi kể lại bằng những nghệ thuật tinh tế và những bài học đạo đức sâu sắc nào mà bạn đã leo lên được cái vị trí tuyệt vời đó. Bạn sẽ giải thích quy trình và sa đà vào các chi tiết với sự say sưa của tuổi già. Tôi đã rất mong muốn được giải thích hệ thống của riêng mình từ lâu lắm rồi, và cuối cùng bây giờ tôi đã có cái quyền đó.

Tôi đã đạt đến bảy mươi tuổi theo cách thông thường: bằng cách tuân thủ nghiêm ngặt một lối sống mà sẽ giết chết bất kỳ ai khác. Nghe có vẻ cường điệu, nhưng đó thực sự là quy tắc chung để đạt đến tuổi già. Khi chúng ta kiểm tra chương trình sinh hoạt của bất kỳ người già lẩm cẩm nào, chúng ta luôn thấy rằng những thói quen giúp họ sống sót lại chính là thứ sẽ hủy hoại chúng ta; rằng lối sống giúp họ tiêu xài vào tài sản của những người thừa kế lâu đến vậy, như lời ông Choate nói, sẽ khiến chúng ta gục ngã từ sớm. Tôi xin đưa ra đây, như một phương châm đúng đắn, rằng: Chúng ta không thể đạt đến tuổi già bằng con đường của người khác.

Giờ đây tôi sẽ dạy bảo, hiến kế lối sống của mình cho bất cứ ai muốn tự sát bằng chính cái quy trình đã giúp tôi đánh bại bác sĩ và tử thần suốt bảy mươi năm qua. Một vài chi tiết nghe có vẻ không thật, nhưng chúng hoàn toàn có thật. Tôi ở đây không phải để lừa dối; tôi ở đây để dạy bảo.

Chúng ta chưa có thói quen cố định cho đến khi bốn mươi tuổi. Sau đó chúng bắt đầu cứng lại, chẳng mấy chốc sẽ hóa đá, rồi công việc mới bắt đầu. Kể từ năm bốn mươi, tôi đã rất đều đặn về giờ giấc đi ngủ và thức dậy—và đó là một trong những điều chính yếu. Tôi đã đặt ra quy tắc là đi ngủ khi chẳng còn ai ở lại để thức cùng; và tôi đặt ra quy tắc thức dậy khi bắt buộc phải dậy. Điều này dẫn đến một sự đều đặn không lay chuyển của sự không đều đặn. Nó giữ tôi khỏe mạnh, nhưng nó sẽ làm hại người khác.

Về vấn đề ăn uống—một điều chính yếu khác—tôi luôn kiên trì một cách nghiêm ngặt trong việc ăn những thứ không hợp với mình cho đến khi một trong hai chúng tôi giành phần thắng. Cho đến tận gần đây tôi vẫn tự mình giành phần thắng. Nhưng mùa xuân năm ngoái tôi đã ngừng vui chơi với món bánh nhân thịt sau nửa đêm; cho đến lúc đó tôi vẫn luôn tin rằng nó không có gì đáng ngại. Trong ba mươi năm, tôi chỉ dùng cà phê và bánh mì vào tám giờ sáng, và không ăn uống thêm bất cứ thứ gì cho đến bảy giờ ba mươi phút tối. Mười một giờ đồng hồ. Điều đó ổn với tôi, và rất lành mạnh, vì tôi chưa bao giờ bị đau đầu trong đời, nhưng những người hay đau đầu sẽ không đạt đến bảy mươi tuổi một cách thoải mái bằng con đường đó, và họ sẽ thật dại dột nếu thử làm vậy. Và tôi muốn thúc giục quý vị điều này—điều mà tôi nghĩ là khôn ngoan—rằng nếu quý vị thấy mình không thể đạt đến bảy mươi tuổi bằng bất kỳ con đường nào khác ngoài một con đường không thoải mái, thì đừng đi nữa. Khi họ tháo toa Pullman và chuyển quý vị sang toa hút thuốc nồng nặc, hãy mặc đồ vào, đếm hành lý của mình, và xuống ở ga đầu tiên nơi có một nghĩa trang.

Tôi đã đặt ra quy tắc không bao giờ hút quá một điếu xì gà cùng một lúc. Tôi không có hạn chế nào khác liên quan đến việc hút thuốc. Tôi không biết chính xác mình bắt đầu hút thuốc từ khi nào, tôi chỉ biết rằng đó là vào thời cha tôi còn sống, và tôi rất kín đáo. Ông qua đời đầu năm 1847, khi tôi vừa hơn mười một tuổi; kể từ đó tôi hút thuốc công khai. Như một tấm gương cho người khác, và—không phải tôi quan tâm đến sự chừng mực, quy tắc của tôi luôn là không bao giờ hút thuốc khi đang ngủ, và không bao giờ kiêng cữ khi đang thức. Đó là một quy tắc hay. Ý tôi là, đối với tôi; nhưng một số quý vị biết rõ rằng nó sẽ không phù hợp với tất cả những ai đang cố gắng sống đến bảy mươi tuổi.

Tôi hút thuốc trên giường cho đến khi phải đi ngủ; tôi thức dậy vào ban đêm, đôi khi một lần, đôi khi hai lần; đôi khi ba lần, và tôi không bao giờ lãng phí bất kỳ cơ hội nào trong số đó để hút thuốc. Thói quen này đã quá cũ kỹ, thân thương và quý giá với tôi đến nỗi tôi sẽ cảm thấy như ông, thưa ngài, sẽ cảm thấy nếu ông đánh mất giá trị đạo đức duy nhất mà mình có—ý tôi là ngài chủ tịch—nếu ông có một cái: Tôi không cáo buộc ai cả: Ở đây, tôi xin thừa nhận rằng tôi đã ngừng hút thuốc đôi chút, mỗi lần vài tháng, nhưng không phải vì nguyên tắc, mà chỉ để khoe khoang; đó là để đập tan những kẻ chỉ trích nói rằng tôi là nô lệ cho thói quen của mình và không thể phá vỡ xiềng xích.

Hôm nay đã tròn sáu mươi năm kể từ khi tôi bắt đầu hút thuốc đến mức giới hạn. Tôi chưa bao giờ mua những loại xì gà có thắt đai an toàn. Tôi sớm nhận ra những loại đó quá đắt đỏ đối với mình: Tôi luôn mua những loại xì gà rẻ tiền—ít nhất thì cũng rẻ một cách hợp lý. Sáu mươi năm trước chúng có giá bốn đô la một thùng, nhưng khẩu vị của tôi đã cải thiện, gần đây, và bây giờ tôi trả bảy đô la. Sáu hoặc bảy. Tôi nghĩ là bảy. Phải; là bảy. Nhưng cái giá đó bao gồm cả cái thùng. Tôi thường mở tiệc hút thuốc tại nhà mình; nhưng những người đến dự luôn là những người vừa mới cai thuốc. Tôi tự hỏi tại sao lại như vậy?

Về việc uống rượu, tôi không có quy tắc nào cả. Khi người khác uống, tôi thích góp vui; còn không thì tôi vẫn khô khan, theo thói quen và sở thích. Sự khô khan này không làm hại tôi, nhưng nó có thể dễ dàng làm hại quý vị, vì quý vị khác tôi. Quý vị hãy để nó yên đi.

Từ khi bảy tuổi, tôi hiếm khi uống một liều thuốc nào, và càng hiếm khi cần đến nó. Nhưng cho đến bảy tuổi, tôi sống hoàn toàn nhờ các loại thuốc tây y. Không phải vì tôi cần chúng, vì tôi không nghĩ vậy; đó là vì tiết kiệm; cha tôi nhận một hiệu thuốc để trừ nợ, và điều đó làm cho dầu gan cá tuyết rẻ hơn các loại thực phẩm ăn sáng khác. Chúng tôi có chín thùng dầu, và nó đủ dùng cho tôi trong bảy năm. Sau đó tôi cai sữa. Những người còn lại trong gia đình phải xoay xở với cây đại hoàng, ipecac và những thứ đại loại thế, vì tôi là cưng. Tôi là Standard Oil Trust đầu tiên. Tôi thâu tóm tất cả. Đến lúc hiệu thuốc cạn kiệt thì sức khỏe của tôi đã được thiết lập, và kể từ đó chẳng có vấn đề gì lớn xảy ra với tôi cả. Nhưng quý vị biết rất rõ rằng thật dại dột nếu một đứa trẻ bình thường bắt đầu hành trình đến bảy mươi tuổi dựa trên cơ sở đó. Tình cờ đó lại là thứ hoàn hảo cho tôi, nhưng đó chỉ là một sự tình cờ; một thế kỷ mới có một lần.

Tôi chưa bao giờ tập thể dục, ngoại trừ việc ngủ và nghỉ ngơi, và tôi không bao giờ có ý định tập. Tập thể dục thật ghê tởm. Và nó chẳng đem lại lợi ích gì khi bạn đang mệt mỏi; mà tôi thì lúc nào cũng mệt mỏi. Nhưng cứ để người khác thử cách của tôi xem, rồi xem họ sẽ đi đến đâu. Giờ đây tôi muốn nhắc lại và nhấn mạnh phương châm đó: Chúng ta không thể đạt đến tuổi già bằng con đường của người khác. Thói quen của tôi bảo vệ mạng sống của tôi, nhưng chúng sẽ ám sát quý vị.

Tôi đã sống một cuộc đời đạo đức nghiêm ngặt. Nhưng sẽ là một sai lầm nếu người khác cố gắng làm theo, hay nếu tôi khuyên họ làm vậy. Rất ít người sẽ thành công: bạn phải có một kho đạo đức đồ sộ; và bạn không thể kiếm chúng theo kiểu mua chịu; bạn phải có toàn bộ số đó, và cất vào hộp của mình. Đạo đức là thứ ta học được—giống như âm nhạc, giống như ngoại ngữ, giống như lòng mộ đạo, bài poker, bệnh liệt—chẳng ai sinh ra đã có sẵn chúng. Bản thân tôi cũng vậy, tôi bắt đầu với hai bàn tay trắng. Tôi chẳng có lấy một chút đạo đức nào. Hẳn chẳng có người đàn ông nào trong căn phòng này nghèo hơn tôi lúc đó đâu. Đúng vậy, tôi đã khởi đầu như thế đó—cả thế giới trước mắt tôi, mà chẳng có lấy một chút đạo đức nào để trong túi. Thậm chí không có cả đạo đức bảo hiểm. Tôi có thể nhớ cái đầu tiên tôi có được. Tôi có thể nhớ phong cảnh, thời tiết, cái—tôi có thể nhớ mọi thứ trông như thế nào. Đó là một đạo đức cũ kỹ, một đạo đức hàng thùng đã qua sử dụng, hỏng hóc hết cả, và đằng nào thì cũng chẳng vừa vặn. Nhưng nếu bạn cẩn thận với một thứ như thế, và giữ nó ở nơi khô ráo, và dành dụm nó cho các buổi diễu hành, các buổi Chautauqua, các Hội chợ Thế giới, vân vân, và thỉnh thoảng khử trùng nó, và phết cho nó một lớp vôi trắng mới, bạn sẽ ngạc nhiên khi thấy nó bền đến thế nào và giữ được sự ngọt ngào, hoặc ít nhất là không gây khó chịu, trong bao lâu. Khi tôi có được cái đạo đức cũ kỹ mốc meo đó, nó đã ngừng phát triển vì chẳng được tập luyện gì; nhưng tôi bắt nó làm việc cật lực, tôi bắt nó làm cả ngày Chủ nhật. Dưới sự vun vén này, nó đã phát triển mạnh mẽ về sức mạnh và tầm vóc đến khó tin, và phục vụ tôi rất tốt, là niềm tự hào và niềm vui của tôi trong suốt sáu mươi ba năm; rồi nó lại kết giao với mấy gã giám đốc công ty bảo hiểm, và mất đi da thịt cùng nhân phẩm, trông thật thảm hại và không còn đủ năng lực làm việc nữa. Đó là một mất mát lớn đối với tôi. Nhưng không phải mất mát tất cả. Tôi đã bán nó—ôi, cái bộ xương thảm hại như nó vốn là—tôi đã bán nó cho Leopold, gã Vua cướp biển của Bỉ; hắn bán nó cho Bảo tàng Metropolitan của chúng ta, và họ rất vui mừng khi có được nó, vì dù không còn mảnh vải che thân, nó vẫn cao 16 feet và dài 57 feet, và họ nghĩ đó là con khủng long brontosaur. Chà, trông nó đúng là như vậy. Họ tin rằng sẽ mất mười chín kỷ địa chất mới có thể nhân giống được một con tương tự.

Đạo đức có giá trị vô kể, vì mỗi người sinh ra đều chứa đầy những vi trùng tội lỗi, và thứ duy nhất có thể tiêu diệt những vi trùng tội lỗi này chính là đạo đức. Giờ đây, quý vị hãy nhìn vào một tín đồ Cơ đốc giáo đã được tiệt trùng—ý tôi là, quý vị hãy nhìn vào vị tín đồ Cơ đốc giáo được tiệt trùng đó, vì chỉ có một người duy nhất thôi. Thưa ngài, tôi ước gì ngài đừng nhìn tôi như thế.

Bảy mươi tuổi!

Đó là giới hạn thời gian theo Kinh Thánh. Sau độ tuổi đó, bạn không còn nợ nần nghĩa vụ tích cực nào nữa; đối với bạn, cuộc sống gian khổ đã kết thúc. Bạn là một người đã hết hạn sử dụng, dùng theo cách nói quân sự của Kipling: Bạn đã hoàn thành thời hạn phục vụ của mình, dù tốt hay ít tốt hơn, và bạn được giải ngũ. Bạn trở thành một thành viên danh dự của nước cộng hòa, bạn được giải phóng, những sự cưỡng bách không còn dành cho bạn, cũng chẳng còn tiếng kèn nào ngoài tiếng "tắt đèn". Bạn chi trả những hóa đơn nghĩa vụ cũ kỹ nếu bạn muốn, hoặc từ chối nếu bạn thích—và không bị định kiến gì cả—vì chúng không còn giá trị thu nợ hợp pháp.

Cái lý do xin lỗi vì "đã có hẹn trước", thứ đã khiến bạn bao lần đau nhói trong bốn mươi năm qua, bạn có thể vứt bỏ mãi mãi; ở bên kia nấm mồ này bạn sẽ không bao giờ cần đến nó nữa. Nếu bạn co rúm trước ý nghĩ về đêm tối, và mùa đông, và việc đi về muộn từ bữa tiệc với ánh đèn và tiếng cười vang vọng qua những con phố vắng—một sự hoang vắng mà giờ đây sẽ không nhắc nhở bạn, như suốt một thế hệ nó đã từng, rằng bạn bè bạn đang ngủ, và bạn phải rón rén bước vào để không làm phiền họ, mà chỉ nhắc nhở bạn rằng bạn không cần phải rón rén nữa, bạn không bao giờ có thể làm phiền họ thêm nữa—nếu bạn co rúm trước ý nghĩ về những điều này, bạn chỉ cần trả lời rằng: "Lời mời của ngài khiến tôi thấy vinh dự, và vui mừng vì ngài vẫn còn nhớ đến tôi, nhưng tôi đã bảy mươi tuổi rồi; bảy mươi, và tôi muốn cuộn mình trong góc lò sưởi, hút tẩu thuốc, đọc cuốn sách của mình, và nghỉ ngơi, chúc ngài mọi điều tốt đẹp với tất cả sự trìu mến; và mong rằng khi đến lượt ngài cập bến tàu số 70, ngài có thể bước lên con tàu đang chờ đợi với một tâm hồn hòa giải, và hướng lộ trình về phía mặt trời lặn với một trái tim mãn nguyện."