Họ kể rằng Sphinx là một con quái vật với hình hài kỳ dị, có khuôn mặt và giọng nói của một người trinh nữ, đôi cánh của loài chim, và bộ vuốt của loài sư tử điểu. Nó ngự trị trên đỉnh một ngọn núi gần thành Thebes và thường mai phục ở các ngã đường. Thói quen của nó là rình rập và bắt giữ những lữ khách, rồi khi đã nắm họ trong tay, nó liền ra những câu đố hóc búa và rắc rối mà người ta cho là nó nhận được từ các nàng Muse. Nếu những nạn nhân khốn khổ ấy không thể giải và cắt nghĩa được các câu đố, nó liền tàn nhẫn lao vào họ trong lúc họ còn đang lưỡng lự và bối rối, rồi xé xác họ ra thành từng mảnh. Sau khi hiểm họa này hoành hành đã lâu, người Thebes cuối cùng đành hứa trao vương quốc của mình cho kẻ nào giải được các câu đố của con quái vật, bởi chẳng còn cách nào khác để khuất phục nó. Œdipus, một con người sắc sảo và thận trọng dẫu đôi chân bị què quặt, bị kích thích bởi phần thưởng lớn lao ấy, đã nhận lời thách thức. Với một tâm thế vững vàng, chàng vui vẻ tiến bước trước con quái vật, và nó liền hỏi thẳng chàng: “Sinh vật nào khi sinh ra đi bằng bốn chân, sau đó thành hai chân, rồi ba chân, và cuối cùng lại thành bốn chân?” Với sự bình tĩnh đến kinh ngạc, Œdipus đáp rằng đó chính là con người: kẻ khi mới sinh ra và ở tuổi ấu thơ thì bò bằng cả tay lẫn chân trong lúc tập đi; chẳng bao lâu sau thì đứng thẳng bằng hai chân tự nhiên của mình; rồi đến tuổi già lại đi bằng ba chân, chống theo một cây gậy; và cuối cùng, khi trở nên lụ khụ, phải nằm liệt giường với bốn “chân”; nhờ lời giải chính xác này mà chàng đã giành chiến thắng, tiêu diệt con quái vật, đặt xác nó lên lưng một con lừa rồi hiên ngang dẫn đi trong khúc khải hoàn; và nhờ vậy, đúng như thỏa thuận, chàng được suy tôn làm vua của thành Thebes.

Giải nghĩa.—Đây là một ngụ ngôn tao nhã, đầy tính giáo dục, và dường như được tạo ra để biểu trưng cho khoa học, đặc biệt khi đi đôi với thực tiễn. Khoa học, xét cho cùng, hoàn toàn có thể được gọi là một con quái vật, bởi những kẻ ngu dốt và kém cỏi thường ngước nhìn nó với vẻ kinh ngạc và thán phục lạ lùng. Hình dáng và thể chất của khoa học vô cùng đa dạng, xuất phát từ vô vàn đối tượng mà khoa học nghiên cứu; giọng nói và dung mạo của nàng mang nữ tính, bởi vẻ ngoài rực rỡ cùng sự lưu loát trong ngôn từ; đôi cánh được thêm vào là vì các ngành khoa học và phát minh của chúng chạy và bay đi trong chớp mắt; bởi tri thức cũng giống như ánh sáng được truyền từ ngọn đuốc này sang ngọn đuốc khác, nhanh chóng được bắt lấy và lan tỏa dồi dào; bộ vuốt sắc nhọn và cong quắp được gán cho nàng một cách đầy tinh tế, bởi các định đề và lập luận của khoa học đi vào tâm trí, nắm giữ lấy nó, ghim chặt nó lại và ngăn không cho nó dao động hay trượt đi. Triết gia thánh thiện từng quan sát điều này khi ông nói: “Lời của người khôn ngoan giống như cây cọc nhọn hoặc chiếc đinh được đóng sâu vào.” Hơn nữa, toàn bộ khoa học dường như được đặt ở nơi cao vời vợi, tựa như trên đỉnh những ngọn núi khó trèo; bởi khoa học một cách chính đáng được hình dung là một điều gì đó siêu việt và cao cả, từ đỉnh cao nhìn xuống sự dốt nát, đồng thời bao quát một tầm nhìn rộng lớn về mọi phía, như thường thấy trên đỉnh núi cao. Người ta nói rằng khoa học mai phục dọc các ngã đường, bởi trong suốt cuộc hành trình và chuyến lữ hành của đời người, luôn có chất liệu và cơ hội được hiến dâng cho việc chiêm nghiệm.

Người ta kể rằng Sphinx đưa ra cho con người những câu hỏi và câu đố hóc búa muôn hình vạn trạng nhận từ các nàng Muse; và những câu hỏi ấy, chừng nào còn lưu lại nơi các nàng Muse, thì hoàn toàn có thể không đi kèm với sự khắc nghiệt. Bởi chừng nào mục đích duy nhất của việc chiêm nghiệm và truy vấn chỉ là tri thức thuần túy, thì trí tuệ không hề bị áp bức hay dồn vào bước đường cùng và khốn đốn, mà thay vào đó được thỏa sức bay bổng, dung dưỡng trên diện rộng, thậm chí còn thu nhận được một mức độ khoái cảm từ sự hoài nghi và đa dạng; nhưng một khi các nàng Muse đã giao phó các câu đố của mình cho Sphinx—nghĩa là cho thực tiễn, thứ luôn giục giã và thôi thúc hành động, sự lựa chọn và quyết định—thì lúc ấy chúng mới trở nên tra tấn, khắc nghiệt và thử thách; và nếu không được giải đáp hay cắt nghĩa, chúng sẽ làm tâm trí con người rối bời và khốn khổ một cách kỳ lạ, giằng xé nó theo mọi hướng và xé nát nó ra thành từng mảnh. Do đó, tất cả các câu đố của Sphinx đều đi kèm hai điều kiện: sự xé xác đối với những kẻ không giải được, và vương quyền đối với những ai giải được. Bởi kẻ nào thấu hiểu được vấn đề được đặt ra, kẻ ấy đạt được mục đích của mình, và mọi người thợ đều cai quản công trình do tay mình làm ra.

Sphinx chỉ có hai loại câu đố: một loại liên quan đến bản chất của vạn vật, loại kia liên quan đến bản chất của con người; và tương ứng với chúng, phần thưởng cho việc giải đố cũng có hai loại vương quyền—vương quyền đối với tự nhiên, và vương quyền đối với con người. Bởi mục đích thực sự và tối hậu của triết học tự nhiên chính là quyền thống trị đối với các sự vật tự nhiên, các thể tự nhiên, các phương thuốc, máy móc, cùng vô số chi tiết khác, mặc dù các trường phái triết học, vốn thỏa mãn với những gì tự nhiên ban tặng và kiêu căng với những bài diễn thuyết của chính họ, lại phớt lờ và gần như khinh miệt cả sự vật lẫn công trình.

Nhưng câu đố được đặt ra cho Œdipus—lời giải đã mang lại cho chàng vương quốc Thebes—lại liên quan đến bản chất của con người; bởi kẻ nào đã thấu suốt và khảo sát tường tận bản chất con người, kẻ ấy phần nào có thể sai khiến vận mệnh của chính mình, và dường như sinh ra để giành lấy quyền thống trị và cai quản. Cùng quan điểm đó, Virgil một cách vô cùng chuẩn xác đã xem các nghệ thuật quản trị chính quyền chính là nghệ thuật của người La Mã. Do đó, việc Augustus Cæsar sử dụng hình ảnh con Sphinx trên ấn tín của mình là một điều vô cùng thích đáng, dù điều đó xảy ra ngẫu nhiên hay có chủ ý; bởi trong số tất cả mọi người, ông là kẻ uyên thâm về chính trị, và suốt cuộc đời mình đã giải quyết vô cùng tốt đẹp vô số câu đố mới mẻ liên quan đến bản chất con người; và nếu không làm được điều này với sự khéo léo tuyệt vời cùng ứng xử nhạy bén, ông chắc chắn sẽ thường xuyên rơi vào cảnh hiểm nghèo cận kề, nếu không muốn nói là hủy diệt.

Ngụ ngôn còn thêm vào một chi tiết cực kỳ tinh tế rằng khi Sphinx bị chinh phục, xác của nó được đặt trên lưng một con lừa; bởi chẳng có điều gì tinh vi và thâm thúy đến đâu, một khi đã được làm cho rõ ràng, dễ hiểu và phổ biến, lại không thể được tiếp thu bởi cả những bộ óc chậm chạp nhất.

Chúng ta không được bỏ quên chi tiết rằng Sphinx đã bị đánh bại bởi một kẻ què chân và bất lực ở đôi chân; bởi con người thường quá vội vàng trong việc giải những câu đố của Sphinx; từ đó dẫn đến việc con quái vật chiếm ưu thế, khiến tâm trí họ thay vì được trao quyền thống trị qua các công trình và thành quả, thì lại bị dằn vặt và xé nát bởi những cuộc tranh cãi.