Một lần, tôi đến thăm một vị giáo sư hồi học đại học, bắt gặp lúc ông ấy đang lo lắng vì thành tích học tập của con không tốt, tôi bèn hỏi: “Cháu nhà thầy mấy tuổi rồi?”. “Nó học lớp hai”. Tôi giải thích với ông ấy: “Trẻ nhỏ, đặc biệt là con trai, khi nhỏ thành tích học tập không phản ánh điều gì. Trước kia, em học đến lớp hai, thành tích cũng vẫn không tốt, nhưng vẫn có thể thi đỗ vào đại học”. Vị giáo sư nói: “Thực ra thành tích học tập của nó không tốt không quan trọng, hai vợ chồng chúng tôi đều làm nghề giáo, đợi khi học đến cấp ba, học lại sẽ không thành vấn đề. Quan trọng là ở chỗ nó tự cho rằng mình thua kém hơn người khác. Thời gian kéo dài thì nó sẽ có cảm giác tự ti, đây mới là vấn đề lớn”.
Nghe những lời vị giáo sư nói, trong lòng tôi thấy xúc động. Người làm về giáo dục chú ý xoá bỏ tâm lý tự ti của con mình và nuôi dưỡng sự tự tin từ khi đứa trẻ còn nhỏ. Nếu một người luôn yếu kém hơn người khác về mọi mặt, người đó sẽ cảm thấy mình thua kém người khác. Ngược lại, nếu một người luôn hơn người khác về mọi mặt, anh ta sẽ có tâm lý: mình là kẻ mạnh, là người “hạng nhất”. Có thể khẳng định rằng người cho mình là “hạng nhất” thì tương lai không thể trở thành một kẻ tiểu nhân dung tục, khí chất của người đó sẽ càng tốt hơn, tấm lòng sẽ càng rộng mở, càng có sức mạnh, không bao giờ chịu từ bỏ, không bao giờ chịu khuất phục.
Nhớ lại những người bạn hồi còn học đại học, những người có ảnh hưởng, có khả năng kêu gọi người khác thường là những người xuất sắc. Khi còn nhỏ, họ được cha mẹ dạy dỗ chu đáo, được đào tạo chuyên sâu về một lĩnh vực nào đó vì vậy mà xuất sắc hơn người khác một bậc. Trong học tập, sở trường này giúp anh ta luôn dẫn đầu, được mọi người chú ý, từ đó cũng nuôi dưỡng tâm lý “hạng nhất” của anh ta. Những người này sau khi bước ra xã hội rất ít người chịu cam phận mà có chí tiến thủ mạnh mẽ. Còn những người bạn học không có sở trường đặc biệt, trong thời gian học lại không thể bộc lộ hết sở trường của mình, luôn luôn là con vịt ngốc nghếch trong lớp, luôn phải chịu sự giày vò vì tự ti, sự thay đổi về tâm lý, sự ức chế trong cuộc sống, sự buồn khổ, cuối cùng cũng sẽ ảnh hưởng đến cuộc sống cả đời của anh ta. Vì vậy, rèn luyện cho con trẻ có sở trường đặc biệt từ nhỏ, giỏi hơn người khác về một phương diện nào đó thì sẽ có lợi cho việc nuôi dưỡng tâm lý “hạng nhất” của đứa trẻ. Nếu lại có thể để cho đứa trẻ trải qua những khó khăn thất bại trên đời, tiêu diệt sự kiêu ngạo của nó thì sau khi trưởng thành, đứa bé sẽ nhất định trở thành tài năng trụ cột.
Tâm lý “hạng nhất” không chỉ quan trọng đối với việc làm người, cũng là nhân tố quan trọng trong giao tiếp. Từ trước tới nay, tôi tin tưởng rằng con người khi sinh ra là bình đẳng với nhau, đặc biệt trong giao tiếp hai bên đều có vị trí bình đẳng, đều là chủ thể giao tiếp, đều có tính chủ động. Giao tiếp là hoạt động bình đẳng cùng có lợi giữa chúng ta. Nếu một người có sự khiêm tốn thì dễ khiến người khác gần gũi mình. Nhưng nếu một người quá tự ti, điều đó có nghĩa là đánh mất đi tính chủ động trong giao tiếp, có nghĩa là mất đi nhân cách. Và ai lại muốn giao tiếp với một người không có nhân cách?
Tự ti không chỉ làm mất đi sự tôn nghiêm trong nhân cách của bạn, cũng khiến bạn không thể hiểu về mình một cách chính xác. Người tự ti nếu thi không tốt môn toán thì sẽ nói rằng: “Môn toán của tôi không ổn rồi”. Có thể anh ấy không may mắn trong thi cử nhưng học môn toán rất tốt. Kết quả môn toán của rất nhiều nhà toán học lớn cũng không tốt. Có người lại tự ti hơn, kết quả môn toán không tốt, người đó liền cho rằng: “Con người tôi không được rồi”. Nghiêm trọng nhất cũng chỉ là anh ta kém về môn toán, tại sao lại phóng đại rằng mình là người tồi?
Tôi nhớ lại một ngày khi tôi còn học đại học. Hôm đó điểm thi của tôi là 32 điểm, đó là kết quả cực kỳ khó chấp nhận! Từ tiểu học tới trung học, kết quả những môn chuyên ngành của tôi chưa bao giờ thấp hơn 80 điểm, nhưng lần đó tôi chỉ đạt 32 điểm. Tối hôm đó tôi mất ngủ, nhưng tôi vẫn an ủi mình rằng có thể người ta đã cho đề thật khó với những người vừa đặt chân vào đại học, đang hừng hực khí thế như chúng tôi, người khác có lẽ còn kém điểm hơn tôi! Nhưng hôm sau, tôi phát hiện ra rằng rất nhiều bạn có số điểm cao hơn tôi, thậm chí còn có người đạt điểm giỏi, kết quả của tôi đạt loại kém nhất. Tôi đau khổ, bàng hoàng. Nhưng trong những kỳ thi tiếp theo, điểm của tôi cũng chỉ thuộc loại trung bình, điều đó là một sự giày vò tâm hồn đối với một anh sinh viên có nhiều khát vọng như tôi. Nhưng tôi lại nghĩ có lẽ họ không thông minh bằng tôi, tôi nhất định làm bài giỏi hơn họ. Thế là tôi chủ động so tốc độ giải bài khó với các bạn học, tôi thất vọng phát hiện ra rằng thường khi họ làm xong rồi, tôi vẫn chưa làm xong, còn nói gì đến so tốc độ. Tôi ngửa cổ lên trời mà gào rằng: “Đã sinh ra tôi trên đời này, tại sao lại để tôi kém hơn người khác?”. Trong cả thời gian học đại học, tôi trầm lặng ít nói, đau khổ vì không thể hơn được người khác. Bốn năm học đại học là bốn năm tôi phải đau khổ và không thể ngẩng đầu lên vì tự ti.
Khi đi làm, có một lần tôi đi khâu giày, sau mười phút bà lão khâu giày đòi tôi hơn 20 đồng, tôi bất mãn nói: “Thu nhập của bà còn cao hơn của tôi đấy!”. Nhưng bà lão trả lời dứt khoát: “Tại sao tôi lại cứ phải kém anh?”. Tôi nghĩ thấy cũng đúng, tại sao thu nhập của bà lão lại cứ phải kém hơn tôi? Tuy tôi tốt nghiệp đại học, tuy bà ấy chỉ là bà lão không có trình độ văn hoá, nhưng bà ấy biết sửa giày, tôi không biết sửa giày, sửa giày cũng là một cái tài chứ!
Cuối cùng, tôi đã phát hiện ra nguyên nhân tự ti của mình. Có lẽ tôi không giỏi đọc những quyển sách đó và không giỏi trong việc thi cử, nhưng tôi lại dùng những nhược điểm đó để đi so sánh với người khác, vậy đương nhiên sẽ mãi mãi tự ti. Những đau khổ hồi đại học là hoàn toàn do tôi tự chuốc lấy, tôi chỉ luôn nghĩ đến nhược điểm của mình mà không phát huy sở trường của mình. Điều đó khiến tôi rơi vào nỗi đau khổ không thể tự thoát ra được.
Con người có sở trường cũng có sở đoản. Khả năng của con người cũng có nhiều mặt, mặt này không mạnh nhưng mặt kia lại mạnh. Người thành công là người biết tìm ra sở trường của mình và cố gắng phát huy nó. Nếu bạn cứ để ý đến những điểm yếu của mình và so sánh với những điểm mạnh của người khác, tất nhiên sẽ không bì được với họ, như vậy tự nhiên sẽ cảm thấy tự ti. Nếu chạy 100m cũng không vượt được nhà vô địch thế giới Louis, bạn có tự ti không? Không. Bởi vì tôi không so chạy 100m với anh ấy, tuy anh ấy chạy nhanh hơn tôi nhưng tôi biết nói tiếng Trung còn anh ấy thì không.
Sự tự ti rất có thể phát sinh vì bạn so sở đoản của mình với sở trường của người khác. Muốn xoá bỏ cảm giác tự ti thì phải cố gắng phát hiện ra sở trường của mình và phát huy nó thật mạnh.
Nhà tâm lý học Nhật Bản Đa Hồ Huy phát hiện ra một quy luật gọi là cách nuôi dưỡng bù đắp lòng tự tôn. Ông Đa Hồ Huy thường nghe mọi người bàn luận là các nữ thanh niên không học đại học thường xinh hơn các nữ sinh viên. Vì vậy, ông đi sâu vào nghiên cứu. Sau nhiều ngày điều tra nghiên cứu, ông phát hiện ra rằng dung mạo của các cô gái thi đỗ vào đại học hàng năm kém hơn các cô gái khác, đó không phải là hiện tượng ngẫu nhiên. Tại sao lại có tình trạng đó? Hoá ra đó là do lòng tự tôn của con người đã có tác dụng điều tiết quan trọng. Chính bởi vì dung mạo của những sinh viên nữ đó không bằng người khác, nên lòng tự tôn đã thúc đẩy họ cố gắng học tập, từ đó học hành giỏi giang và đỗ vào đại học.
Khi bạn có điểm yếu, lòng tự tôn của bạn sẽ thúc đẩy bạn phải vượt qua người khác bằng thứ khác, từ đó sẽ dần hình thành sở trường, đây là cách bù đắp của lòng tự tôn. Cũng giống như cựu tổng thống Mỹ Reagan đã nói: “Người không có nhược điểm gì nổi bật cũng không có ưu điểm gì nổi bật”. Người không mắc khuyết điểm rõ ràng chắc chắn giải quyết công việc một cách bình thường, có nghĩa là không có đặc sắc, không có cá tính, như vậy cũng sẽ không có ưu điểm nổi bật.
Tôi nhìn thẳng vào những nhược điểm của mình nhưng tôi chú trọng hơn đến sở trường của tôi, bởi vì đó mới là điểm tiêu biểu thực sự của tôi. “Phát huy điểm mạnh, hạn chế điểm yếu khiến tôi cảm thấy mình tự tin hơn, cũng mang lại sự vui vẻ cho cuộc sống của tôi, đó là bí quyết sống của tôi. Liệu nó có thể trở thành bí quyết sống của bạn không?”.
Tự ti là sự quá thận trọng của con người. Quá theo đuổi sự hoàn mỹ, lại quá thận trọng với năng lực của mình, như vậy tất yếu sẽ dẫn đến sự tự ti. Vì vậy, trong cách dùng người, người có nhiều tự ti làm việc rất chăm chỉ và thận trọng, thích hợp với các công việc tỉ mỉ, vụn vặt.
Mặt khác, tự ti là do bạn đòi hỏi mình quá cao. Ví dụ điểm thi của bạn là 80, nhưng bạn đặt ra mức là 90, như vậy bạn tất yếu sẽ cảm thấy tự ti. Người không có lòng tự ti thi được 70 điểm nhưng người đó chỉ đặt ra mức là đạt, như vậy người đó sẽ cảm thấy vui vui. Không được đòi hỏi mình quá khắt khe, không được theo đuổi cái hoàn thiện nhất, đẹp nhất, trên thế giới không có toàn mỹ, cũng không có việc toàn mỹ. Luôn luôn có những điều thiếu sót, chấp nhận nó, chấp nhận bản thân mình, chấp nhận thực tế, đó là cách xoá bỏ sự tự ti.
Trên thực tế, tất cả mọi người trên thế giới này đều có lòng tự ti, người không biết tự ti là người ngốc nghếch không biết trời cao đất dày. Chúng tôi từng tổ chức một cuộc thi cho các nam nữ nhân viên marketing, có một cô gái lọt vào vòng chung kết đang học khoa kinh tế đối ngoại ở một trường đại học nổi tiếng, bố mẹ đều học cao. Cô ấy vào được đến vòng chung kết là vì nhân phẩm và tướng mạo đều khá, ban giám khảo đã cho tôi xem bài thi viết của cô ấy, trong đó có những câu như: “Người khác nói rằng tôi kiêu căng, thực tế từ sâu thẳm trong lòng mình tôi cảm thấy rất tự ti, tôi kiêu căng là vì muốn dùng nó làm vỏ bọc bảo vệ mình, để tránh người khác làm tổn hại đến trái tim yếu đuối của tôi”.
Trước cuộc sống khó khăn phức tạp này, thực sự ai cũng có lúc cảm thấy tự ti. Jackson, nhân vật chính trong bộ phim: “Jackson huy chương vàng” của điện ảnh Mỹ trông rất sung sức, cực kỳ tự tin, trước khi tham gia cuộc thi trượt tuyết tại thế vận hội, phóng viên đã hỏi anh ta rằng: “Anh cho rằng ai sẽ về nhất?”. Jackson trả lời: “Câu hỏi của ông thật ngốc nghếch, ông không nên hỏi: “Ai sẽ đạt danh hiệu quán quân” mà phải hỏi rằng: “Ai sẽ đạt danh hiệu á quân?”, bởi vì chức quán quân đương nhiên thuộc về tôi”. Một Jackson luôn luôn lúc nào cũng tỏ ra tự tin như vậy nhưng khi về nhà đã nói với bạn gái rằng: “Nếu anh không đạt danh hiệu quán quân thì làm thế nào?”. Loại bỏ cảm giác tự ti không phải là không tự ti mà là phải biết vực dậy lòng tự tin của mình vào giây phút bạn bị lòng tự ti đánh ngã.