Nhà tâm lí học Stina đã làm một thực nghiệm nổi tiếng đã phát hiện ra rằng:
Việc thưởng cho con vật khi nó có cử chỉ tốt trong khi học, sẽ học nhanh hơn những con vật có hành vi, cử chỉ xấu mà bị phạt. Hơn nữa lại càng làm cho chúng nhớ được những gì đã học. Con người cũng giống như thế. Vì vậy, khi chúng ta khích lệ người khác tiến bộ, nên dùng cách động viên nhiều và ít trách mắng.
Nhưng phê bình lại chính là chiếc gương soi cho linh hồn con người, vì thế đôi lúc cũng cần phải phê bình, ví dụ, muốn thể hiện tài năng trước mặt lãnh đạo, chỉ có nịnh nọt, tán dương lãnh đạo thôi thì lãnh đạo thường không thích, ngược lại nếu bạn có thể đưa ra những ý kiến khác nhau trong những thời điểm thích hợp một cách khéo léo, lãnh đạo có thể sẽ để mắt tới bạn. Nếu thật sự muốn giúp một người thì không thể không phê bình nhưng nếu phê bình thường xuyên dễ làm tổn thương đến sự tự tôn của người khác, tạo cho họ có ác cảm với bạn, vậy chúng ta phải làm sao để có thể vẹn cả đôi đường?
Trên thế giới này người bị phê bình, chê trách nhiều nhất là phi công lái máy bay. Lúc họ vào sân bay, đài quan sát liên tục chỉnh đổi họ, bay cao, bay thấp, bay sang trái, sang phải, họ đều thành tâm thành ý tiếp thu, không có một chút kháng cự nào. Tại sao vậy? Bởi vì họ biết đài quan sát muốn tốt cho họ, vì sự an toàn khi hạ cánh của họ. Thực ra, biện pháp hữu hiệu nhất khi phê bình mà không gây ra ác cảm chính là: làm cho người bị phê bình cảm thấy sự phê bình của chúng ta là vì muốn tốt cho bản thân họ. Giữa những bạn bè tốt với nhau, để giúp đỡ anh ta, chúng ta sẽ thường xuyên lớn tiếng trách mắng, đôi lúc thậm chí sẽ mắng nhiếc nhưng anh ta lại không tức giận, bởi vì anh ta biết chúng ta làm như thế là muốn điều tốt cho anh ta. Chỉ cần làm cho người ta cảm thấy rằng: “Những điều tôi nói với anh chẳng qua là vì muốn tốt cho anh thôi” thì sẽ giải tỏa, loại bỏ được sự chống đối của đối tượng.
Một lần giảng bài, có học sinh ngồi nói chuyện, tôi mắng chúng một trận, thằng bé đó trong thâm tâm rất hận tôi. Sau khi tan học, tôi gọi nó lên văn phòng và hỏi: “Em nói chuyện trong giờ học nếu tôi không mắng thì trường học có trừ lương tôi không?”.
Nó trả lời: “Không”.
“Thế em nói chuyện trong giờ học, tôi nhắc nhở em, em cãi lại tôi, tôi tức giận nên chết mất rất nhiều tế bào, tôi không để ý, chắc em sẽ càng vui hơn? Đối với tôi lại chẳng tổn hại gì, tôi việc gì phải phê bình để em hận tôi? Em nói xem là tại sao?”.
“Vì muốn tốt cho em”.
Thế là đủ, cuộc đối thoại đó đã nhanh chóng xoá tan sự thù hận của học sinh đó. Lý luận tâm lý học nói với chúng ta rằng: Phê bình và tán dương mỗi một bộ phận sẽ có được cảm giác đánh giá toàn bộ. Ví dụ: Tán dương một cô gái nào đó: “Mắt của em thật đẹp”. Cô ta sẽ cảm thấy bạn nói rằng cô ấy rất đẹp. Chê một cô gái nào đó rằng miệng cô xấu thì cô ta sẽ cho rằng bạn nói cô ấy xấu. Phê bình luôn luôn bị vượt quá, dễ bị đối phương hiểu lầm là mình đang công kích toàn bộ con người anh ta. Do vậy, phê bình cần phải chú ý tới cách phê bình.
Có một lần, nhận lời mời tới giảng bài cho một ngôi trường, trước khi lên lớp, người dẫn chương trình đã tâng bốc tôi, cho rằng mời được một người như tôi đến giảng bài là một vinh hạnh quá lớn cho học sinh. Đợi tới khi tôi lên lớp bước lên bục giảng, một học viên không hề khách khí nói rằng “thì ra là một đứa trẻ con”.
Câu nói rõ ràng là một lời tuyên chiến với tôi, nếu như không chấp sẽ làm giảm uy tín của tôi, do đó sẽ ảnh hưởng tới hiệu quả giảng dạy, nếu như phê bình không đúng lúc thì lại ảnh hưởng tới quan hệ thầy trò, vậy phải làm sao đây? Sau khi bước lên bục giảng tôi nói: “Vừa nãy khi tôi bước lên bục giảng, mọi người đều nghe thấy, có một học viên nói: thì ra là một đứa trẻ con. Tôi rất thích câu nói đó, ý nghĩa của câu nói đó là tôi chẳng có gì là cao siêu cả, trong tương lai, bạn học viên đó sẽ còn giỏi hơn tôi nhiều, để lần sau bạn lên giảng bài còn tôi ngồi dưới nghe bạn giảng”. Bạn học viên đó sau khi tôi kết thúc việc diễn thuyết, liền nắm chặt nắm đấm tay và nói: Làm người phải như thế chứ!
Đúng vậy, làm người rất cần phải có sự khí khái đó, tôi thích những người khí khái, nhưng càng thích hơn là một câu nói của Từ Bi Hồng: Làm người phải có cái cốt cách, không được kiêu ngạo. Nếu như anh ta hiểu được câu nói này thì sẽ không nói câu thiếu khôn khéo đó khiến tôi không vui, nếu tôi là cấp trên của anh ta, tôi sẽ sa thải anh ta.
Sau khi phê bình xong, tôi liền gọi anh ta phát biểu cảm tưởng. Anh ta xin lỗi, nói anh ta là kiểu người như thế, thường thích tuỳ tiện, nhưng hoàn toàn không có ác ý gì. Cách phê bình của tôi như thế đã đạt được hiệu quả. Phê bình muốn đạt tới hiệu quả thì phải cần có cách phê bình, dưới đây giới thiệu mẹo phê bình:
Một người bạn thời PTTH của tôi là tổ trưởng của xưởng dệt, quản một cô gái bướng bỉnh, xưởng dệt thì lương thấp, công việc lại vất vả, ai mà chẳng “Thân bên trại Tào, tim bên Hán” (Người thì ở trong xưởng dệt mà lòng lại muốn sang chỗ khác). Muốn đổi công việc, lúc làm việc thì bất cần, rất khó quản lý. Nhưng cách luân phiên quản lý của bạn đã làm cho tỉ lệ công nhân đi làm cao nhất và đạt được hiệu quả công việc cao. Xưởng trưởng muốn anh ta truyền kinh nghiệm, anh cho rằng không có gì to tát cả, tôi bèn hỏi anh ta, anh nói thực ra rất đơn giản. Mỗi khi cô gái kia đến muộn hoặc hiệu quả công việc không cao cần nhắc nhở, thì trước tiên phải tán dương trước như: Kiểu tóc của cô thật phù hợp với khuôn mặt cô chỉ có điều lần sau trang điểm thì cô rút bớt thời gian đi nếu không đến muộn sẽ ảnh hưởng không tốt. Chiếc áo này của cô thật đẹp, áo đẹp như thế này mặc khi làm việc sẽ vướng chân vướng tay, làm giảm hiệu suất, sự phê bình này sẽ làm cô gái kia dễ tiếp thu lại không làm ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa hai bên.
Nếu bạn phải nhổ răng, nhổ răng vốn dĩ rất đau. Vậy thì bác sĩ sẽ tìm thuốc tê cho bạn, răng thì vẫn phải nhổ mà thuốc tê lại có thể làm giảm đau. Cũng như vậy, phê bình là một việc làm người khác đau đớn mà tán dương chính là liều thuốc tê, tán dương có lợi cho việc xây dựng mối giao lưu trong không khí hữu hảo để làm cho đối phương nhận thức rằng chúng ta không phải đang công kích vào tính tự ái của anh ta, làm cho anh ta cảm thấy càng bị trói buộc, xét nét.
Thông thường sau khi người ta nghe thấy người khác tán thưởng ưu điểm của mình trước, rồi mới nghe một số điều phê bình không vui thì vẫn cảm thấy rất dễ chịu.
Shikaobo - nhân viên quản lý nổi tiếng của Mỹ có một lần đi ngang qua nhà máy gang thép của mình, nhìn thấy vài công nhân đang hút thuốc. Trên đầu ông ta vừa hay có tấm biển “cấm hút thuốc lá”. Shikaobo có vội vàng chỉ tấm bảng kia và nói rằng: “Các anh không biết chữ sao?” không? Không, Shikaobo không làm như vậy. Ông đi về phía mấy người công nhân kia, đưa cho họ một bao xì gà và nói rằng: “Nếu các bạn ra ngoài kia và hút những điếu xì gà này thì tôi thực sự rất cảm ơn”. Những người công nhân đã lập tức nhận ra được rằng mình đã vi phạm quy định.
Cách phê bình của Shikaobo chẳng hề có câu nào là trách cứ công nhân cả, hơn nữa lại còn cho mỗi người công nhân một món quà nhỏ nữa, vừa khiến cho họ tuân thủ theo quy định, lại vừa giúp cho ông ta một việc lớn nữa, người như vậy ai mà không thích chứ? Chỉ trích người khác ngay trước mặt có lúc còn khiến cho người khác phản ứng mạnh mẽ nữa; còn ám thị một cách khéo léo cho người khác chú ý đến lỗi lầm của mình thì lại thường khiến cho chúng ta được yêu mến.
Rất nhiều người trước khi phê bình thường khen ngợi đối phương một cách chân thành, sau đó nhất định sẽ nói câu tiếp theo là: “nhưng mà” để bắt đầu phê bình. Người nghe trước khi nghe thấy từ “nhưng mà” có thể cảm thấy rất vui mừng. Ngay lập tức họ sẽ nghi ngờ độ tin cậy của lời tán dương này. Đối với họ, sự khen ngợi này chỉ là một sự dẫn dắt đã dự tính sẵn để phê bình sự thất bại của họ. Những người lão luyện trên thương trường cũng như vậy, sau những lời lẽ ngọt ngào của đối phương, chỉ cần nghe thấy từ “nhưng mà” của câu trước là tâm trạng lập tức sẽ trở nên căng thẳng, tinh thần tập trung cao độ. Muốn giải quyết vấn đề này, chỉ cần đổi “nhưng mà” thành “hơn nữa” là được. Ví dụ như môn toán của con bạn khi thi đạt được điểm cao, nhưng môn văn thì điểm lại thấp, bạn có thể nói rằng: “Điểm thi môn toán của con rất cao, nhưng môn văn lại thấp”. Ban đầu, khi nó nghe bạn khen môn toán của nó được điểm cao có thể nó sẽ rất vui, nhưng lâu dần, nó cũng sẽ biết rằng bạn khen nó là chỉ vì một chữ “nhưng”, phê bình môn văn của nó thì không tốt. Sao chúng ta không thay từ “nhưng mà” thành “hơn nữa”? “Môn toán của con thi đạt điểm rất cao, hơn nữa mẹ còn tin rằng lần sau môn văn của con còn đạt điểm cao hơn nữa kia”. Và như thế, trên thực tế đã biến sự phê bình thành một sự khích lệ.
Tôi có một người đồng nghiệp dạy môn văn, luôn tự cho mình là cao siêu hơn người khác. Có một lần, tôi nhờ anh ta viết một bài quảng cáo, văn phong của anh ta tuy rất hay nhưng quá cao siêu nên không cách nào làm cho đông đảo độc giả chấp nhận được, nên tôi liền nói với anh ta rằng: “Bài quảng cáo mà anh viết quả thực rất bay bổng, những người học Hán văn như tôi không thể nào viết được, hơn nữa tôi nghĩ một cây bút lớn như anh nếu thêm một chút nhuận sắc thì nhất định sẽ được đông đảo độc giả chấp nhận”. Thực chất câu nói của tôi là muốn phê bình anh ta chưa làm được việc khiến cho đông đảo các tầng lớp độc giả chấp nhận, nhưng anh ta vẫn cảm thấy như tôi đang khen ngợi anh ta vậy. Đây chính là hiệu quả của cách phê bình gián tiếp.
Tôi đã từng giảng bài cho lớp bồi dưỡng giám đốc và xưởng trưởng, tôi đã từng hỏi họ như thế này: “Điều gì làm cho các vị đau đầu nhất?”. Có một vị giám đốc nói với tôi rằng: “Khi tôi đang nói chuyện một cách đầy uy phong trước mặt đám đông thì vợ tôi chạy đến và nói rằng: “Anh thật ngốc” là làm tôi đau đầu nhất”. Tiếp đó, ông ta lại hỏi tôi: “Khi đối mặt với tình huống như thế thì làm như thế nào?”.
Đây quả là một vấn đề khiến người ta đau đầu. Có một học viên nói rằng: “Lúc đó tôi sẽ không nói gì, đợi về đến nhà thì tìm cô ta để tính sổ”. Thế thì không được, vợ làm mất uy của bạn ở trước đám đông thì phải lấy lại uy ở trước đám đông, nếu không cấp dưới sẽ chế giễu bạn là người sợ vợ, sẽ ảnh hưởng đến cái uy của bạn.
Nhà triết học cổ Hy Lạp Socrates cũng đã gặp phải tình huống tương tự. Socrates lấy phải một bà vợ nổi tiếng là chua ngoa, người khác hỏi ông ta rằng một người nổi tiếng như ông ta tại sao lại lấy một người vợ chua ngoa như bà ta vậy? Socrates mới hỏi lại rằng: “Người kị sĩ giỏi nên cưỡi con ngựa như thế nào? Đương nhiên là cưỡi con ngựa hung dữ. Nếu tôi có thể chung sống với những người như vậy, vậy thì khi nói chuyện với người khác thì còn có gì đáng ngại đây?”.
Có một lần, Socrates đang giảng bài, đang giảng đến chỗ tâm đắc thì vợ của ông ta đột nhiên chạy đến, mắng té tát vào mặt ông ta, càng mắng càng hăng, cuối cùng là đem cả nước rửa chân hất vào ông ta. Đợi cho vợ đi khỏi, Socrates mới hỏi đám học sinh đang ngạc nhiên, chẳng hiểu ra sao kia: “Sau khi cóc kêu thì trời sẽ như thế nào? Đương nhiên là mưa như trút nước rồi”. Kiểu trả lời này tuy có khéo léo nhưng khó tránh khỏi có đôi chút tinh thần AQ. Vấn đề này khó là khó ở chỗ không làm ảnh hưởng đến quan hệ vợ chồng, không quá đối đầu với vợ. Lúc này phương pháp tốt nhất là dùng cách nói hài hước để phản kháng lại vợ. Ví dụ như: “Anh thật ngốc, nhưng anh phát hiện có một người còn ngốc hơn anh, đó chính là em, tại sao em lại lấy anh?”. Hoặc “Anh thật ngốc, ngay đến việc nhà cũng không biết làm, tất cả đều do em làm cả”. Hài hước vừa thể hiện là bạn không ngốc, lại không ảnh hưởng đến quan hệ vợ chồng, đồng thời còn tấn công lại vợ một cách vừa phải. Sự phê bình hài hước là một biện pháp quan trọng trong phê bình gián tiếp, bề ngoài là đùa nhưng thực chất lại ẩn chứa những mục đích khác. Ví dụ như một người nào đó luôn khoác lác trước mặt bạn làm cho bạn cảm thấy chán ngán, thì bạn có thể dùng cách nói lấp lửng, nửa nọ nửa kia trong lúc phê bình hài hước: trong đời tôi, tôi khâm phục nhất là hai người, một là Erpeier, hai là bạn.
Lợi dụng sự khôi hài cũng là sự phê bình hài hước có hiệu quả. Tôi có một người đồng nghiệp, vì tính tình keo kiệt, mỗi lần ra ngoài ăn cơm, đến lúc trả tiền là y như rằng cậu ta đi vệ sinh hoặc đi gọi điện thoại, tóm lại là đều có việc. Một lần, khi đang ăn cơm, tôi cố ý làm ra vẻ ngạc nhiên, nói rằng trên đầu cậu có một sợi tóc bạc, mình giúp cậu nhổ nó nhé. Cậu ta nói là không cần, tôi lập tức nói tiếp: cái cậu này một cái tóc cũng tiếc lại còn muốn làm người (trong tiếng Trung, câu này còn có nghĩa là keo kiệt, bủn xỉn), khiến cho cậu ta vô cùng ngượng, bữa đó cậu ta đã chủ động trả tiền.