Có một cửa hàng khi tuyển nhân viên bán hàng đã từng đưa ra một đề thi như sau: có một người khách đòi đổi lại quần áo và nói rằng: “Chưa từng mặc lần nào”. Là một người bán hàng, bây giờ bạn phát hiện ra là có vết giặt rõ rệt thì bạn sẽ xử lý như thế nào?
Câu trả lời quả là muôn hình vạn trạng, nhưng người trả lời xuất sắc lại không nhiều. Đề này khó là ở chỗ, trước tiên khách hàng là thượng đế, nhất định không được làm phật lòng khách; thứ hai là bộ quần áo này đã từng giặt rồi, lại quyết không thể đổi được, làm thế nào để vẹn cả đôi đường đây? Nếu chúng ta trực tiếp chỉ ra vết giặt rõ ràng ở trên quần áo, khách hàng tuy rằng đuối lý, ngượng không dám đòi đổi áo nữa, nhưng lại làm cho khách hàng thấy khó xử. Bởi vì, cô ta đã từng nói là “chưa từng giặt”. Đáp án đúng nhất nên là: “Tôi nghĩ là người nhà của chị đã từng mang nhầm bộ quần áo này đến tiệm giặt rồi. Tôi còn nhớ trước đây tôi cũng đã từng gặp phải chuyện tương tự. Tôi vừa mua một bộ quần áo, sau khi mặc thử xong liền để chung vào với quần áo của người trong nhà, kết quả là vợ tôi tưởng là quần áo bẩn nên mang nó đến tiệm giặt là. Tôi nghĩ là chị cũng gặp phải trường hợp tương tự. Bởi vì bộ quần áo này có vết giặt rõ rệt”.
Khách hàng nhìn thấy chứng cứ, biết mình sai rồi, mà người bán hàng lại tìm cho cô ta một cái cớ tốt như vậy, mở rộng cánh cửa cho cô ta, thì cô ấy có thể chạy được từ đó rồi.
Tôi thường nhớ đến một câu tục ngữ như thế này: “Cây cần vỏ, người cần thể diện”, hơn nữa đó lại là một biểu hiện bên ngoài của sự tôn nghiêm của con người, bất kì ai cũng không có quyền hạ thấp sự tôn nghiêm của người khác; giữ thể diện cho người khác trong một số tình huống là vô cùng quan trọng. Rất nhiều người đã rất coi thường điểm này, đã tàn hại một cách tàn nhẫn tình cảm của người khác, lại vẫn tự cho rằng mình đúng. Trên thực tế, một hay hai câu thông cảm, một sự cảm thông bằng thái độ khoan dung độ lượng, tất cả những điều này đều có thể làm giảm bớt sự tổn thương đến người khác, giữ được thể diện cho họ.
Giữ thể diện cho người khác, không những là một kiểu nghệ thuật phê bình, mà còn thể hiện là chúng ta biết làm người. Đến nhà người khác ăn cơm, người ta nấu cơm nát, bạn có nói rằng: “Tôi ghét nhất là ăn cơm nát” không? Hà tất gì phải làm cho chủ nhà phải khó xử như vậy? Bạn nên nói với họ rằng: “Con người nhiều lúc cũng dễ quên như vậy, có lúc tôi nấu cơm cũng quên mất, cơm không những nhão mà ngay cả nồi cũng còn bị cháy nữa là”. Và thế là bạn trở thành người khách đến đâu cũng được hoan nghênh.
Sau khi tốt nghiệp đại học, tôi đã từng đi thi nghiên cứu sinh. Sau khi thi xong đồng nghiệp có hỏi tôi là làm bài như thế nào? Tôi trả lời rằng người như tôi còn có chuyện không thi đỗ được sao? Lỡ bốc phét ra rồi, nào ngờ sau khi công bố điểm, tôi lại bị rớt. Đồng nghiệp đều nói rằng tôi thích nói khoác khiến cho tôi cảm thấy rất ngượng. Nhưng có một đồng nghiệp đã giải vây cho tôi, nói rằng: “Anh ấy làm bài rất tốt, chẳng qua là ngoại ngữ kém mấy điểm thôi, ai mà chẳng có lúc mắc phải sai lầm! Tôi lại rất thích niềm tin làm người này của anh ấy”. Câu nói này của anh ấy làm tôi cảm động đến tận bây giờ!
Muốn phê bình người khác, lại muốn giữ được thể diện cho họ thì cần phải chú ý đến mấy điểm sau:
A. Phê bình phải phê bình vào lúc riêng tư.
Muốn việc phê bình đạt được hiệu quả, thì tuyệt đối không được đối đầu với sự tự tôn của họ. Bạn phải luôn luôn nhớ rằng, mục đích phê bình của chúng ta là làm cho đối phương trở về với đúng quỹ đạo, chứ không phải là hạ thấp sự tôn nghiêm của họ. Nhưng cũng cần chú ý đến việc tình cảm của đối phương đang phát huy tác dụng. Còn phê bình khi có mặt người khác, dù cho đó là sự phê bình nhẹ nhàng nhất thì cũng rất dễ xảy ra oán hận vì bị phê bình. Dù cho có giải thích hay không thì anh ta cũng sẽ cảm thấy bị mất thể diện trước mặt đồng nghiệp và bạn bè. Phê bình luôn luôn phải được thực hiện khi không có mặt người khác.
B. Làm cho sự phê bình không liên quan gì đến con người, phê bình hành động chứ không phải là người
Chúng ta có thể thông qua việc phê bình hoạt động hoặc hành vi của đối phương mà không phải là con người họ để tránh làm tổn thương đến sự tự tôn của họ. Ví dụ: có một cô gái đánh sai chữ, cách phê bình đúng là “chữ này đánh sai rồi” còn cách phê bình sai là “cô đúng là một người đánh máy tồi” dù sao chăng nữa cái mà chúng ta muốn phê bình là hành động của cô ta, đừng nên cứ hễ một tí là mở rộng ra đến con người cô ta, phê bình vẫn sẽ chỉ tạo ra sự đối kháng của đối phương, đối phương cũng không hiểu là vì sao bị phê bình, không biết phải sửa đổi cái gì, việc phê bình hành động sẽ làm cho đối phương hiểu được vì sao bị phê bình, phải sửa đổi cái gì, hơn nữa lại không làm tổn thương đến sự tự tôn của đối phương, đây mới chính là mục đích của sự phê bình.
C. Mỗi lỗi lầm thì phê bình một lần
Nếu chúng ta muốn tạo sự chú ý đối với những lỗi lầm đã biết thì chỉ cần một lần nhắc nhở là được rồi, phê bình hai lần là hoàn toàn không cần thiết, còn ba lần lại trở thành lắm lời. Phải nhớ rằng mục tiêu của chúng ta là làm cho công việc được hoàn thành chứ không phải là để giành thắng lợi trong một cuộc đấu tranh. Việc thường xuyên lật lại những lỗi lầm đã qua, lại còn phàn nàn nói đi nói lại nữa đối với chúng ta mà nói thì đó hoàn toàn là sự ngu xuẩn và vô hiệu. Mỗi người đều có một số việc trong quá khứ cần vứt bỏ hoặc chôn vùi, nay lật lại những lỗi lầm và sai sót trong quá khứ thì điều này sẽ không thể giúp cho người ta làm được tốt hơn mà sẽ chỉ làm cho người khác cảm thấy rằng bạn là người nhìn người bằng con mắt cũ, đã hạ thấp họ từ lâu rồi. Điều này càng có thể tạo ra những kết quả hoàn toàn ngược lại.
D. Kết thúc trong phương thức hữu hảo.
Bất cứ sự phê bình nào cũng đều được giải thích trên cơ sở hữu hảo, có như vậy nó mới được coi là thật sự kết thúc. Câu kết thúc đúng đắn của sự phê bình là: “Tôi biết là tôi có thể tin tưởng bạn” còn câu kết thúc sai là: “Thế nhá, tôi đã dạy bảo anh rồi, lần sau không được tái phạm nữa”. Câu kết thúc trước là một sự khích lệ còn câu kết thúc sau lại mang chút trái phải.