Một nhà tâm lý học từng đưa ra một vấn đề như thế này dựa vào một câu chuyện có thật:
Trong một thành phố ở Đài Loan có một tòa nhà, những năm trước nó giống với toà nhà thương mại quốc gia ở Thâm Quyến, là niềm tự hào của thành phố. Nhưng cùng với sự thay đổi của thời gian, toà nhà mang nhiều ý nghĩa này đã cũ nát, chủ tịch hội đồng quản trị đời thứ 2 - con trai của cựu chủ tịch hội đồng quản trị và các thành viên hội đồng quản trị cùng quyết định rất dũng cảm, công khai đấu thầu dỡ bỏ tòa nhà đó, xây dựng một toà nhà mang hơi thở thời đại hơn.
Nếu bạn là người đi đấu thầu, bạn sẽ nói thế nào để thuyết phục ông chủ tịch hội đồng quản trị cho bạn phá bỏ tòa nhà đó?
Người bình thường có thể sẽ khoe khoang, rêu rao rằng cách phá nhà của mình có ưu điểm như thế nào, máy móc hiện đại như thế nào, có thể dỡ bỏ tòa nhà này nhanh chóng và triệt để. Nhưng nói như vậy không hợp thời vào lúc đó.
Một nhà đấu thầu thông minh đã thuyết phục chủ tịch hội đồng quản trị như sau:
“Có thật phải dỡ bỏ nó không? Đáng tiếc quá! Khi còn nhỏ, tôi đã chụp nhiều ảnh trước tòa nhà này, tôi thường khoe với các bạn tôi ở xa rằng, tòa lâu xinh đẹp này là niềm tự hào của thành phố chúng ta, mỗi lần nhìn thấy nó, tôi liền nhớ lại nhiều kỷ niệm ngọt ngào thời thơ bé”.
Chủ tịch hội đồng quản trị trả lời: “Nhưng nó đã quá cũ rồi, vả lại hội đồng quản trị đã quyết định rồi”.
“Vậy liệu có thể vào lúc xây toà nhà mới, mở một gian phòng làm phòng trưng bày, trưng bày ở đó mô hình của toà nhà có ý nghĩa lịch sử đó, vừa là nhân chứng cho quá trình phát triển của gia đình ông, vừa là nhân chứng cho sự phát triển của thành phố chúng ta”.
Chủ tịch hội đồng quản trị rất có cảm tình với những lời nói này. Cuối cùng, ông không chỉ quyết định giao việc phá bỏ tòa nhà cho nhà đấu thầu đó, mà còn giao cả việc xây dựng công trình cho ông ta.
Nhà đấu thầu thông minh này mong muốn có thể nhận được công việc phá bỏ tòa nhà, nhưng ông lại nhiều lần nhấn mạnh rằng không thể dễ dàng phá bỏ nó. Ông làm như vậy là đánh trúng tâm lý hãy còn lưu luyến của chủ tịch hội đồng quản trị nên đã tìm được sự cộng hưởng về tâm lý. Chỉ có những người không hiểu tâm tư của người khác mới nói mãi về máy móc hiện đại, có thể dễ bỏ toà nhà sạch sẽ trong thời gian ngắn. Nói như vậy chỉ khiến cho chủ tịch hội đồng quản trị có ác cảm mà thôi.
Trong binh pháp có nói rằng: Đánh thành là thứ yếu, đánh vào tâm mới là quan trọng. Cách thuyết phục có hiệu quả nhất cũng phải là cách đánh vào tâm của người khác. Vậy thì làm thế nào để đánh vào tâm người ta đây? Muốn vậy trước tiên phải hiểu tâm lý con người.
Theo lí luận tâm lý, hoạt động tâm lý của con người có thể chia làm hai tầng thứ: Thứ nhất là tâm lý bề ngoài, tức là hoạt động tâm lý lúc nào cũng có thể bộc lộ ra ngoài cho mọi người biết. Thứ hai là tâm lý bên trong, hoạt động của lớp tâm lý này con người thường không muốn cho người khác biết thường được che đậy và ngụy trang rất kĩ.
Nước Đức có một nhà máy sản xuất bia, ở đó sản xuất 2 loại bia, một loại bia với nhãn hiệu nổi tiếng và cao cấp, một loại bia bình dân giá rẻ. Một năm, nhà máy muốn tăng sản lượng một loại bia, vì vậy đã mở một cuộc điều tra bằng phiếu thăm dò để tìm hiểu mọi người thường uống loại bia nào, sau khi thu lại phiếu thấy rằng hầu hết mọi người đều đánh dấu bia nổi tiếng, cao cấp. Vì vậy nhà máy dốc sức tăng sản lượng bia loại này nhưng kết quả là không bán được. Tại sao vậy? Đó là do tâm lý bên trong của mọi người nổi dậy. Bình thường rõ ràng uống bia loại rẻ nhưng khi điền vào phiếu thì xấu hổ, thế là họ điền vào loại bia cao cấp.
Tôi còn nhớ hồi học đại học cũng từng có cuộc điều tra bằng phiếu tìm hiểu mọi người thường đọc loại tiểu thuyết gì, kết quả là phần lớn mọi người đều chọn các tác phẩm nổi tiếng thế giới, nam giới thì chọn “Đỏ và đen”, phụ nữ thì chọn “Tình yêu giản đơn”. Sau khi về đến ký túc xá mọi người đều cười bò ra, các anh con trai ai mà chẳng ôm tiểu thuyết võ hiệp đọc mê mệt, còn các chị thì đều ôm tiểu thuyết của Quỳnh Dao mà thở vắn than dài. Nhưng khi điền vào phiếu lại sợ người ta cười mình trình độ thấp.
Cho dù là thành thật và thoải mái bao nhiêu đi chăng nữa thì cũng có tâm lý bên trong. Không chú ý điều này thì sẽ phải chịu thiệt thòi trong cuộc sống. Đặc biệt là đối với người Trung Quốc, tính cách dân tộc là hướng nội, thận trọng nên tâm lý bên trong càng rõ ràng. Ví dụ khi bạn tặng quà cho người ta, người ta nói “Không cần, không cần!”. Nếu bạn mang quà đi thật thì phần lớn những gì bạn nhờ người ta sẽ tan đi theo bong bóng. Có một số người mồm thì nói không cần nhưng mắt thì dán vào những thứ trong tay bạn, ước lượng giá trị. Bạn mời người ta ăn cơm, người ta nói “Không cần bày vẽ đầu, không cần bày vẽ đâu!”, nếu bạn tin như vậy, trong lòng đối phương sẽ cảm thấy thất vọng. Tôi nghe được một câu chuyện cười như thế này, đó là chuyện về giáo viên dạy thể dục cấp II của tôi. Thầy 30 tuổi rồi nhưng vẫn chưa có bạn gái, có người tốt bụng giới thiệu cho thầy, lần đầu khi hai người gặp nhau, họ đi chơi ngoài phố, trên đường đi thầy giáo khát nước, lúc đó 3 xu 1 cây kem, thầy hỏi cô gái “Có ăn kem không, anh khát lắm rồi”. Cô gái trả lời không ăn, thế là thầy mua một cây cho mình. Sau đó đi đến trước một nhà hàng, thầy giáo thấy đói, liền hỏi cô bạn gái đó rằng “Có ăn bánh bao không?”. Cô gái đã nói không ăn, thầy liền mua và ăn một mình. Kể từ hôm đó, cô gái đã bỏ thầy.
Tâm lý bên trong gây ra nhiều khó khăn khi giao tiếp, nhưng bạn có thể lợi dụng được điều đó.
Sau khi đến Thâm Quyến, tôi ghét nhất là những đứa bé bán hoa trong phòng nhạc, đặc biệt khi bạn đi cùng một cô gái không mấy thân thiết, “Chú mua một bó tặng cô ấy đi ạ!”. Bạn xem mua hay không? Nếu không mua thì sẽ xấu hổ, mua thì mấy chục đồng một bó, về đến nhà lại xót ruột.
Sau này tôi nghĩ ra một cách khi đứa bé bán hoa mời tôi mua hoa tặng các cô, tôi liền hỏi cô đó rằng: “Anh mua hoa tặng em nhé?”. Cô ấy nói: “Không cần”. Tôi liền giả vờ như móc tiền và nói: “Anh sẽ mua cho em một bó hoa!”. Cô ấy nói: “Thực sự không cần đâu!”.
Nếu đã không cần thật coi như là thôi.
Khi mời khách đến nhà, ông chủ nhà hàng vì muốn kiếm tiền luôn giới thiệu cho bạn những món ăn rất đắt, bạn mời khách tất nhiên là ngại từ chối. Lúc đó cách tốt nhất là hỏi những người khách: “Các anh muốn ăn món gì?”. Đã là người quen của bạn tất nhiên họ sẽ không lãng phí tiền của bạn, sẽ giúp bạn từ chối. Cách này không phải vẹn cả đôi đường sao?
“Đánh đòn tâm lý” mà chúng ta thường nói là phải nhằm vào tâm lý thầm kín của đối phương. Không được để những lời nói, thái độ biểu hiện ra bên ngoài của họ đánh lừa. Nhưng tâm lý của họ còn cách một lớp da, chúng ta làm sao mà nhìn thấu đây?
Tuy đoán định tâm lý của con người, nhưng cử chỉ ngôn ngữ của anh ta luôn bị chi phối bởi nội tâm, qua phân tích suy đoán bạn có thể xuyên qua được những vỏ bọc bên ngoài và đi sâu tìm hiểu ý thức nội tâm của người đó.
Có nhiều cách để tìm hiểu nội tâm của con người “Giải thích về giấc mơ” của Florida đã tìm hiểu nội tâm của con người thông qua sự phân tích tâm lý sâu sắc, nhưng nó quá phức tạp, thâm thuý. Sau đây tôi chỉ muốn giới thiệu vài cách đơn giản mà hiệu quả.
A. Phá vỡ ý nghĩ thực của con người
Quan hệ giữa tôi và một đồng nghiệp rất xấu, hai chúng tôi thường tránh đụng độ nhau. Tôi nhìn thấy anh ta từ xa liền đi đường vòng, anh ta nhìn thấy tôi từ xa cũng vờ như có chuyện và tránh đi. Có lần anh ta có việc bắt buộc phải tìm đến tôi. Tôi đoán rằng anh ta đi đi lại lại rất lâu bên ngoài, cuối cùng dồn hết dũng khí gõ cửa nhà tôi. Tôi vừa nhìn thấy anh ta, vì đều là người lớn nên cũng giả vờ bắt tay hỏi thăm. Khi tôi bắt tay anh ta và nói: “Xin chào”, anh ta đột nhiên lại buột ra câu “Tạm biệt”. Làm gì có chuyện vừa gặp đã nói tạm biệt, đây rõ ràng là một lời nói sai. Lẽ ra anh ấy phải vui vẻ mà nói “Xin chào”, nhưng do căng thẳng mà nói thành “Tạm biệt”, câu nói đó phản ánh suy nghĩ thật trong lòng anh ấy: thực sự không muốn gặp tôi. Sai sót trong lời nói là biểu hiện mâu thuẫn giữa nguyện vọng trong tiềm thức và ý thức mạnh mẽ muốn khắc phục nguyện vọng đó. Phân tích tỉ mỉ sai sót trong lời nói của một người luôn luôn có thể nhìn rõ tình cảm thật được giấu kín ở nơi tận cùng tâm hồn.
Sai sót trong lời nói đã từng khiến tôi để lộ ra bí mật nội tâm. Đó vẫn là chuyện hợp tác để mở lớp. Lúc đó, tôi hợp tác với phòng đào tạo cán bộ quản lý, ăn chia 5:5. Tôi cảm thấy không hợp lý và muốn hợp tác với trung tâm văn hoá. Khi gặp giám đốc trung tâm, tôi tất nhiên không thể nói thẳng rằng ăn chia 5:5 với bên giáo dục, tôi liền giới thiệu với ông ấy những ưu điểm của lớp này, và trước kia hợp tác với phòng đào tạo cũng rất thành công, hai bên đều rất vừa lòng, nhưng hiện nay tôi cho rằng trung tâm có ưu thế đặc biệt. Tôi hợp tác ăn chia 7:3 với phòng đào tạo, nay muốn hợp tác với trung tâm, vẫn ăn chia theo tỷ lệ 7:3.
Ông giám đốc nghe xong hơi cảm động, hỏi tôi một lần hợp tác kiếm được bao nhiêu tiền. Do trong đầu chỉ nghĩ đến việc ăn chia 5:5 thành 7:3 mà không nghĩ đến chuyện kiếm được bao nhiêu nên tôi buột miệng nói số tiền mà bên giáo dục kiếm được. Khi nói ra tôi hối hận lắm, số tiền này tính theo tỷ lệ 5:5, tôi vội vàng mượn cớ nói rằng có một số chi phí chưa trừ đi, con số thực tế ít hơn một chút, lúc đó ông giám đốc nói với tôi: “Anh ăn chia 5:5 với bên giáo dục, anh đã để lộ ra của mình là muốn ăn chia 7:3 với chúng tôi”.
Sai sót trong lời nói thực sự là cửa sổ để tìm hiểu bí mật trong lời nói, tôi có một người học viên, không biết là đùa hay thật đã kể một câu chuyện về những sai sót trong lời nói đã khiến anh ta mất công toi. Anh ta kể lại: Khi yêu, để có sự lựa chọn tốt nhất, em đã bước lên hai con thuyền, cùng một lúc tiếp xúc với hai cô, sau một thời gian dài, đầu óc em không minh mẫn lắm, có hôm em gọi cô A thành cô B. Cô A nghe thấy tức giận nói: “Đã yêu tôi sao còn gọi tên cô gái khác, nếu không nhớ tới cô ta thì sao lại gọi sai như vậy được”. Cô A lập tức phát hiện ra mối quan hệ không bình thường giữa em và cô B vì vậy đã mắng em một trận rồi dứt khoát chia tay. Chúng ta thường nói: “Ngày ra sao đêm chiêm bao là vậy”. Sai sót trong lời nói cũng chính là những thứ trong lòng ta nghĩ tới đột nhiên lộ ra trong khoảnh khắc sự cảnh giác được buông lỏng, vì vậy nó cũng chính là những gì thật nhất ở trong lòng.
B. Làm cho người khác thổ lộ ý nghĩ ra thực tế
Làm cho người khác nói ra ý nghĩ thực của họ là một việc khó, chúng ta có thể dùng cách đánh “khi họ chưa phòng bị” bỗng nhiên đưa ra một vấn đề mơ hồ, khiến đối phương trong lúc chưa có sự chuẩn bị về mặt tinh thần sẽ để lộ bộ mặt thật của mình.
Tôi còn nhớ khi còn nhỏ, bố tôi không cho phép tôi đi bơi sông Trường Giang, nhưng tôi thường xuyên đi lén, có một hôm, cả nhà ngồi nói chuyện, đến cao trào, bố tôi đột nhiên hỏi một câu: “Bơi ở Trường Giang chắc chắn rất thích”.
“Thích lắm”. Tôi buột miệng nói ra, hối hận đã muộn, tự nhiên lại để lộ mình. Có khi những lời nói, âm thanh, hình ảnh mơ hồ vô hình chung cũng có tác dụng dẫn dắt tâm lý.
Trong đợt thực tập lúc sắp tốt nghiệp đại học tôi từng vận dụng phương pháp này. Lúc đó, với vai trò là giáo viên lần đầu tiên, tôi hướng dẫn học sinh làm thí nghiệm về điện, nhưng sau giờ thí nghiệm nhân viên phòng thí nghiệm báo với tôi rằng thiếu hơn 30 cục pin, lần đầu tiên lớp hướng dẫn thí nghiệm lại bị học sinh ăn cắp pin, tất nhiên không dễ làm rõ, còn ảnh hưởng đến thành tích thực tập của tôi, vì vậy tôi rất muốn điều tra về lô pin này. Nhưng lũ học sinh này, không ngoan ngoãn gì, ăn trộm pin xong không đứa nào nhận. Làm sao bây giờ? Sau khi suy nghĩ kỹ càng, tôi liền dùng cách này.
Tôi đã có cách để đối phó với lũ học sinh nghịch ngợm này, ngày hôm sau, tôi liền gọi một tên mà tôi đoán có thể tham gia vào việc đánh cắp pin lên văn phòng, làm mặt nghiêm túc và nói với học sinh đó rằng: “Hôm qua giờ thí nghiệm có người vạch tội em”.
Cậu học sinh đó nói: “Em có gì sai nào?”.
Tôi nói: “Không phải một bạn mà có mấy bạn vạch tội em”.
Cậu ta phẫn nộ nói: “Em không lấy pin, thằng đểu nào nói em lấy?”.
Tôi nghe mà trong lòng mừng thầm, đúng là không đánh mà tự khai? Tôi lập tức nói tiếp: “Tôi không nói em lấy pin, sao em biết phòng thí nghiệm bị mất pin? Chỉ có hai khả năng, thứ nhất là em lấy, thứ hai là em nhìn thấy người khác lấy. Trong cả hai trường hợp trên tôi đều phải tìm em, như thế này nhé, pin cũng không đáng bao nhiêu tiền, các bạn lấy pin cũng để chơi thôi, đây là lần đầu tiên, em chịu trách nhiệm thu pin lại cho thầy, thầy cũng không truy cứu xem ai lấy, coi như xong. Lần sau tuyệt đối không cho phép xảy ra tình trạng này”.
Cậu ta chẳng có cách nào khác, về trước lớp nói: “Thầy đã bắt được tớ rồi. Mọi người nộp pin ra là xong”.
Tôi đã thành công trong việc thu hồi lại số pin bị mất như vậy. Mọi người thường dựa vào kinh nghiệm và trạng thái tâm lý của mình để giải thích về những hình ảnh, ngôn ngữ, âm thanh mơ hồ. Vận dụng nguyên lý này có thể tìm hiểu được ý nghĩ thực của người khác, làm cho họ thổ lộ ra tình cảm thật của mình.
Ví dụ: đối với những can phạm tình nghi giết người nhưng không chịu khai gì cả thì đưa ra một tấm ảnh mờ mờ cho anh ta xem, hỏi anh ta: “Đây là ai?”. Nếu như anh ta đúng là thủ phạm rất có khả năng tưởng tượng rằng người trong bức ảnh là người mình đã giết, thế là mắt đảo liên láo, lộ ra vẻ kinh hoàng, lộ rõ sự dao động tâm lý.
Ví dụ khi chưa rõ về hiện trường phạm tội, nói với thủ phạm bằng giọng rất chắc chắn: hiện trường vụ án xảy ra ở phố… Cố ý nói không rõ ràng tên phố đó, thế là tội phạm dựa vào những gì mình đã trải qua sẽ nghe tên phố nơi mình phạm tội, và sẽ tự nói ra trong cuộc hỏi cung.
C. Chuyện nhỏ sẽ khiến bạn tự lộ mình.
Tôi tin vào quy luật này, chuyện nhỏ sẽ khiến bạn tự lộ mình.
Tuy chúng ta không thể chui vào đầu người khác để điều tra xem anh ta thật ra là người như thế nào, nhưng tôi có thể biết chính xác về anh ta thông qua những “dấu vết”, “manh mối” nhỏ mà anh ta không chú ý để lộ ra. Con người luôn coi trọng những việc lớn, sẽ che đậy và ngụy trang rất kỹ. Do anh ta không chú ý đến những “dấu vết”, “manh mối” nhỏ này nên thông thường đó chính là sự bộc lộ mình một cách chân thực.
Tôi có một đồng nghiệp rất thân, anh ấy khi yêu đã từng hỏi ý kiến nhận xét của tôi về cô người yêu. Tôi nói với anh ấy, tính cách cô ấy khá nóng, rất dễ cãi lộn, nghe xong anh ấy không tin và nói với tôi, anh và cô ấy yêu nhau một thời gian dài nhưng chưa từng cãi nhau, cô ấy không có tính nóng. Tôi nói với anh ấy: hiện nay đang trong giai đoạn yêu nhau, hai bên tất nhiên sẽ cẩn trọng che đậy những khuyết điểm của mình, khi lấy nhau thì mới xảy ra vấn đề. Quả nhiên họ lấy nhau không bao lâu thì bắt đầu thường xuyên cãi nhau. Có phải tôi có tài tiên đoán? Không phải, bởi vì tôi đã hiểu được cô ấy từ một việc nhỏ.
Trong thời gian họ yêu nhau, chúng tôi đều sống trong một căn nhà, một tầng đơn giản ở gần sân vận động. Có lần cô ấy vào bếp nấu nướng, học sinh đang chơi bóng chuyền, không cẩn thận đã làm bay quả bóng lên trên nóc nhà, cô ấy ngay lập tức từ trong nhà chạy ra, chửi học sinh một trận. Nhìn dáng vẻ dữ dằn của cô ấy, tôi nghĩ thầm: học sinh chơi bóng ở sân vận động là việc chính đáng, vô tình để bóng bay lên nóc nhà đó là chuyện bình thường. Cho dù tôi đang nấu cơm cũng chỉ nói với học sinh rằng ra xa hơn một chút mà chơi, nếu không khi bóng đập vào mái nhà sẽ khiến bụi bay vào cơm canh, chứ tuyệt đối không mắng các em.
Đó chỉ là một chuyện nhỏ, nhưng chuyện nhỏ này lại khiến tôi nhận ra một điểm trong tính cách của cô ấy: nóng nảy, dễ tức giận.
Phán đoán người khác thông qua một chuyện nhỏ đó là cách có hiệu quả để hiểu thấu người khác.
D. Dùng khoảng cách thực tế để trắc định khoảng cách tâm lý.
Khi bạn tham gia hội nghị, tình cờ gặp một người bạn ghét ở đó, lúc đó rất tự nhiên bạn sẽ chọn chỗ ngồi xa cách anh ta, ngược lại nếu bạn nhìn thấy một người bạn thân, lập tức bạn sẽ ngồi cạnh người đó.
Hiện tượng tâm lý này chứng tỏ, mọi người thường dùng khoảng cách thực tế để biểu thị sự mâu thuẫn về mặt tâm lý với đối phương. Ngồi càng gần chứng tỏ càng hoà hợp về tâm lý, ngồi càng xa chứng tỏ càng khá mâu thuẫn về tâm lý.
Khoảng cách thực tế không chỉ phản ánh khoảng cách tâm lý giữa hai người, nó còn gây ra ảnh hưởng xấu đối với quan hệ giữa hai bên.
Trước kia khi đơn vị họp, tôi rất sợ người khác nói là tôi nịnh nọt lãnh đạo, thường ngồi rất xa lãnh đạo, sau một thời gian dài, tôi thấy rằng khoảng cách giữa tôi và lãnh đạo cũng ngày một xa thật. Luôn chọn chỗ ngồi cách xa lãnh đạo, lâu ngày sẽ phát sinh khoảng cách tâm lý giữa hai bên. Khoảng cách về tâm lý xa, tình cảm cũng tự nhiên mờ nhạt. Những buổi họp sau đó, nếu không có sự sắp xếp chỗ ngồi đặc biệt thì tôi thường cố gắng ngồi bên cạnh lãnh đạo, cho dù hai bên không trò chuyện gì, nhưng tôi thấy tình cảm cũng hoà hợp với nhau hơn trước kia rất nhiều, đồng thời thông qua việc chủ định lựa chọn chỗ ngồi gần lãnh đạo, cũng khiến cho mình rèn luyện được sự can đảm, bồi dưỡng cho mình tính chủ động tiến thủ.
Khoảng cách về tâm lý là nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến tình cảm trong mối quan hệ giữa hai bên. Tôi có một người họ hàng xa, hai bên cùng sống trong một thành phố, mỗi dịp lễ tết đến thăm nhau, bình thường cũng hay qua lại, kết quả là quan hệ giữa chúng tôi thân mật hơn rất nhiều quan hệ với những người họ hàng gần nhưng ở xa. Con người kết bạn cũng như vậy, thường xuyên qua lại liên lạc, tình cảm sẽ thân thiết, lâu ngày không qua lại, không liên lạc, hai bên sẽ lạnh nhạt với nhau. Số lần qua lại có ảnh hưởng quan trọng đến tình cảm giữa hai bên.