Nếu nói rằng tán dương là ánh mặt trời vỗ về linh hồn con người thì phê bình chính là chiếc gương lớn để soi chiếu vào linh hồn ấy. Nó làm con người có thể nhận thức rõ ràng hơn về bản thân.
Thánh nhân đã từng dạy chúng ta “nghe rồi thì nên vui”. Phát hiện ra nhược điểm của bản thân cũng có nghĩa là sẽ có tiến bộ mới, đây là điều thực sự nên vui mừng, người thực sự thông minh là người biết rõ về bản thân mình, nhìn nhận ưu nhược điểm của mình một cách khách quan, như thế mới có thể tiến bộ không ngừng, phát huy sở trường, hạn chế sở đoản. Nhưng, con người không phải là thánh hiền, nếu xét từ bản tính, con người chẳng phải là có nhu cầu tôn trọng sao? Vậy thì tất nhiên sẽ luôn tiềm ẩn sự chống đối với sự phê bình, không thể nhìn thấy một cách thành thực khiếm khuyết của bản thân. Đây chính là thói xấu cố hữu của con người, là trở ngại lớn nhất cho sự phát triển và tiến bộ của loài người.
Để hiểu rõ về điểm này, chúng ta phải chú ý tới hai phương diện. Một: bản thân phải cố gắng nâng cao sự tu dưỡng bản thân, duy trì được tâm lý vui vẻ khi bị người khác phê bình. Hai: trong khi phê bình người khác phải chú ý tới trường hợp, phương pháp. Dưới đây chúng tôi xin nói tập trung vào phương diện thứ hai.
Trong đời người, bị phê bình là chuyện thường gặp nhưng không gian, mục đích chính của việc phê bình là gì?
Tôi tin chắc có rất ít người trả lời được câu hỏi này.
Mục đích của phê bình chỉ có duy nhất một điều là: giúp người khác tiến bộ.
Nhưng sự phê bình của nhiều người trong số chúng ta thường lại không nhằm giúp đỡ người khác. Đôi lúc là vì mục đích trút giận, biểu lộ bất mãn, có lúc chỉ là thay cho sự trách móc, oán giận, có lúc thậm chí thông qua trách móc người khác để đề cao bản thân. Kiểu phê bình này chính là một trong những thất bại thường gặp trong quan hệ giao tiếp.
Con người khác với loài vật, con người thích sĩ diện và bảo vệ quyền lợi làm người của mình, đều cần phải tôn trọng và được người khác tôn trọng. Tự tôn chính là trụ cột cho sự phát triển và sinh tồn của con người, là động lực để con người khắc phục mọi khó khăn và luôn kiên trì để đạt tới thành công. Vậy thì, làm tổn thương lòng tự trọng của con người là một loại phạm tội, còn tệ nạn lớn nhất của sự phê bình chính là dễ làm tổn thương đến lòng tự trọng của người khác.
Tôi vẫn luôn nhớ khuôn mặt của nhân viên làm thủ tục lúc làm hộ khẩu cho học sinh trúng vào đại học. Năm đó, kết quả thi đại học của tôi rất kém, vừa đủ điểm chuẩn, miễn cưỡng được tuyển vào một trường sư phạm vô danh ở một thành phố nhỏ. Bình thường, hay chần chừ do dự như tôi lúc đó lại càng thấy xấu hổ, không còn mặt mũi nhìn người khác, vừa nhắc tới thi đại học đã mụ cả đầu. Lúc làm hộ khẩu, người nhân viên thấy tôi từ thành phố lớn chạy tới thành phố nhỏ để học liền nói giọng mỉa mai: “Anh thi được nhiều điểm gớm”. Lúc đó, khi nghe thấy câu nói ấy, tôi cảm thấy như một phát đạn bắn trúng vào tim mình. Đến nay, điệu bộ khi nói câu đó của người nhân viên trong trí nhớ của tôi dường như vẫn còn như mới.
Sự trách móc của người khác thực sự đã làm tổn thương sâu sắc lòng tự tôn của tôi, kiểm điểm lại bản thân, tôi cũng đã nhiều lần vô tình làm tổn thương lòng tự trọng của người khác. Trong cuộc sống của tôi có nhiều lần có cơ hội hợp tác với người khác, nhưng đều do bản thân thích lấy sự thông minh để chế giễu người khác mà dẫn tới sự mất mát trong sự nghiệp. Khổng Vu nói: “Kỷ sở bất dục, vật thị vu nhân” (cái gì mà mình không thích thì cũng đừng để cho người khác) những phê phán, oán trách không hợp lí đều là căn nguyên của việc đắc tội với người khác.
Đôi lúc làm người phải giống như câu tục ngữ: “Việc bất thành phải tự trách mình”. Tuy đây chỉ là triết học của nơi quyền quý để bảo vệ bản thân nhưng sẽ chắc chắn làm bạn được hoan nghênh: Tôi tham gia hoạt động xã hội rất nhiều nhưng rất ít đồng nghiệp trong cơ quan đố kị và nói xấu tôi. Những người trẻ tuổi đều chịu đầy rẫy khổ cực rồi, vì thế họ bảo tôi thật khôn. Thực ra tôi không khôn, tôi chỉ luôn tâm niệm một tôn chỉ: Cố gắng không trách móc, oán trách phê phán người khác. Điều này giống như thả bồ câu nhà chắc chắn nó sẽ bay trở về.
Mình làm khó người khác thì người khác cũng sẽ làm như vậy với mình. Tôi khoan dung với người khác, người khác tự sẽ phải khoan dung với tôi. Đây là thứ triết học đối nhân xử thế rất đơn giản nhưng lại có nhiều người thường coi nhẹ nó. Suy cho cùng đó chính là bởi vì con người có thói xấu tự phụ và thích khoe khoang bản thân. Đôi lúc sẽ thể hiện tự cho mình là đúng, dương dương tự đại, lúc không kiềm chế được mình sẽ nói xấu người khác, thọc gậy bánh xe. Điều này đòi hỏi chúng ta phải cố gắng hơn nữa để sửa chữa, tránh mắc phải.