I

Procopius xứ Caesarea đã viết lại lịch sử những cuộc chiến tranh do Justinian, Hoàng đế của người La Mã, phát động chống lại các bộ tộc man rã ở phương Đông và phương Tây. Ông thuật lại rành mạch từng sự kiện một, nhằm ngăn không cho dòng chảy đằng đẵng của thời gian làm chìm khuất những chiến công vô song vì thiếu đi các sử liệu, từ đó đẩy chúng vào quên lãng và xóa nhòa vĩnh viễn. Ông cho rằng ký ức về những sự kiện này sẽ là một di sản cao cả và hữu ích vô cùng cho người đương thời cũng như cho các thế hệ tương lai, lỡ như thời gian một lần nữa đẩy con người vào cảnh ngặt nghèo tương tự. Bởi những ai mưu tính khởi sự chiến tranh hay chuẩn bị cho mọi cuộc giao tranh đều có thể rút ra ít nhiều bài học từ một hoàn cảnh tương tự trong lịch sử; vì lịch sử phơi bày kết cục cuối cùng mà người xưa từng đạt được trong một cuộc chiến hệt như vậy, và tiên đoán — ít nhất là cho những kẻ cẩn trọng trong mưu lược — về kết cục có khả năng xảy ra của các sự việc hiện tại. Hơn thế nữa, ông tin chắc rằng bản thân mình có năng lực đặc biệt để viết nên lịch sử của những biến cố này, nếu không vì lý do nào khác, thì cũng bởi ông chính là người được chọn làm cố vấn cho danh tướng Belisarius, nhờ đó được mục kích hầu như toàn bộ các sự kiện sẽ được mô tả. Ông đinh ninh rằng, nếu sự khéo léo thuộc về nghệ thuật hùng biện, và óc sáng tạo thuộc về thi ca, thì chỉ có sự thật mới thuộc về sử học. Chiếu theo nguyên tắc này, ông không che giấu những thất bại của cả những người thân cận nhất với mình, mà ghi chép lại với độ chính xác tuyệt đối mọi điều đã giáng xuống những người trong cuộc, dù việc họ làm là hay hay dở.

Sẽ rõ ràng rằng chẳng thể tìm thấy trong lịch sử bất kỳ chiến công nào trọng đại hay lẫy lừng hơn những gì đã diễn ra trong các cuộc chiến này — nếu người ta muốn dựa trên sự thật để đưa ra phán quyết. Bởi ở đó, những kỳ tích phi thường hơn đã được tạo nên so với bất kỳ cuộc chiến nào khác mà chúng ta từng biết; trừ phi, quả thực, bất kỳ độc giả nào của tác phẩm này lại tôn vinh thời cổ đại và coi những thành tựu đương thời là không đáng kể. Chẳng hạn, có những kẻ gọi binh lính ngày nay là "những kẻ bắn cung," trong khi lại muốn gán cho binh lính thời cổ đại những danh xưng cao quý như "những chiến binh giáp lá cà," "những kẻ khiên thuẫn," và những tên gọi đại loại như thế; và họ cho rằng lòng dũng cảm của thời đại ấy hoàn toàn không còn lưu truyền đến ngày nay — một quan điểm vừa hời hợt vừa xa rời thực tế về những vấn đề này. Bởi trong đầu họ chưa từng nảy sinh ý nghĩ rằng, xét về những cung thủ thời Homer — những kẻ kém may mắn từng bị chế giễu bởi danh xưng bắt nguồn từ kỹ năng của họ —, họ không hề được kỵ mã chở che cũng chẳng được bảo vệ bởi giáo mọc hay thuẫn khiên. Thật ra chẳng có sự bảo vệ nào cho thân thể họ cả; họ bước vào trận chiến bằng chân trần, và buộc phải ẩn mình, hoặc nấp sau tấm khiên của một đồng đội nào đó, hoặc tìm kiếm sự an toàn đằng sau một ngôi mộ trên gò đất, từ vị trí đó họ chẳng thể tự cứu lấy mình trong cảnh bại trận, cũng chẳng thể lao vào một kẻ địch đang tháo chạy. Hơn hết thảy, họ chẳng thể tham gia vào một cuộc quyết chiến giữa thanh thiên bạch nhật, mà dường như luôn lén lút ăn cắp thứ gì đó thuộc về những kẻ đang trực tiếp giao tranh. Ngoài ra, họ hời hợt trong việc luyện tập cung tên đến mức chỉ giéo dây cung đến ngực, khiến cho mũi tên bay đi hiển nhiên yếu ớt và vô hại đối với những ai hứng chịu nó. Rõ ràng, thuật bắn cung thời xưa là thế. Nhưng những cung thủ thời nay xông trận với áo giáp ngực và mang theo giáp ống chân kéo dài tận đầu gối. Từ sườn bên phải buông thõng những mũi tên, còn bên kia là thanh gươm. Thậm chí có vài người còn giắt theo một cây giáo và trên vai mang một loại khiên nhỏ không có quai, đủ để che kín vùng mặt và cổ. Họ là những kỵ sĩ cẩn trọng, có thể dễ dàng hướng cung về cả hai phía khi đang phi ngựa hết tốc lực, và bắn hạ đối phương dù đang truy đuổi hay tháo chạy. Họ giéo dây cung sát trán, ngang với tai phải, nhờ đó truyền cho mũi tên một sức mạnh khủng khiếp đủ để tiêu diệt bất kỳ kẻ nào ngáng đường, dẫu khiên giáp dày đến đâu cũng không tài nào ngăn được uy lực ấy. Thế nhưng vẫn có những kẻ phớt lờ tất cả những điều này, tôn kính và sùng bái thời cổ đại mà chẳng chịu thừa nhận những tiến bộ hiện đại. Dù vậy, không một sự xem nhẹ nào có thể ngăn cản kết luận rằng những chiến công vĩ đại và lừng lẫy nhất đã được tạo nên trong các cuộc chiến này. Và lịch sử về chúng sẽ khởi đầu từ một thời điểm lùi xa hơn về quá khứ, kể lại vận mệnh trong chiến tranh của người La Mã và người Medes, những lần thất thế cũng như thuở hiển hách của họ.

II

408 SCN

Khi Hoàng đế La Mã Arcadius hấp hối tại Byzantium, để lại một đứa con trai tên là Theodosius vẫn còn đang bú mớm, ngài vô cùng lo sợ không chỉ cho sinh mệnh của hoàng tử mà còn cho cả vận mệnh triều đình, vì chẳng biết phải làm sao để định liệu khôn ngoan cho cả hai. Bởi ngài nhận thấy rằng, nếu lập một người đồng trị vì với Theodosius, ngài thực chất đang hủy hoại chính con trai mình bằng cách dựng lên một đối thủ mang uy quyền hoàng đế; còn nếu giao cho con một mình ngài trị vì đế quốc, ắt sẽ có kẻ mưu soán ngôi, lợi dụng sự bất lực của đứa trẻ như điều hiển nhiên có thể xảy ra. Những kẻ này sẽ nổi dậy chống lại triều đình, và sau khi trừ khử Theodosius, chúng sẽ dễ dàng trở thành những bạo chúa, bởi hoàng tử bé không có lấy một người họ hàng nào ở Byzantium làm chỗ dựa. Sâu thẳm trong lòng, Arcadius chẳng mảy may hy vọng người bác của hoàng tử là Honorius sẽ đến cứu giúp, bởi tình hình ở Ý lúc bấy giờ đã vô cùng rắc rối. Ngài cũng lo lắng không kém trước thái độ của người Medes, nơm nớp sợ những kẻ man rã này sẽ chà đạp lên vị hoàng đế trẻ tuổi và gây ra những tổn thất khôn lường cho đế quốc La Mã. Lâm vào hoàn cảnh ngặt nghèo này, dẫu trước đó không tỏ ra là kẻ khôn ngoan trong các vấn đề khác, Arcadius lại vạch ra một kế sách có thể bảo toàn trọn vẹn cả đứa con lẫn ngai vàng mà chẳng tốn chút công sức, có lẽ nhờ trao đổi với một số học giả vẫn thường tụ tập đông đúc bên cạnh nhà vua, hoặc do một linh cảm thần thánh nào đó dẫn lối. Trong di chúc vừa soạn thảo, ngài chỉ định đứa con thơ là người kế vị ngai vàng, đồng thời bổ nhiệm Isdigerdes, vua Ba Tư, làm người giám hộ cho hoàng tử, và tha thiết trân trọng dặn dò ông trong di chúc hãy bằng mọi quyền lực và sự trù liệu của mình mà bảo vệ đế quốc cho Theodosius. Cứ thế, Arcadius qua đời sau khi đã dàn xếp ổn thỏa việc nhà lẫn việc nước. Về phần Isdigerdes, vua Ba Tư, khi mục kích bức di chiếu được gửi đến tay mình đúng thủ tục, dẫu bản thân vốn đã là một vị quân vương nổi danh với phẩm giá cao quý, ngài vẫn bày tỏ một đức tính vô cùng kinh ngạc và đáng nể. Lòng trung thành tuân thủ di mệnh của Arcadius đã thôi thúc ông tiếp nhận và duy trì không đứt quãng một chính sách hòa bình sâu sắc với người La Mã, qua đó bảo toàn vẹn nguyên giang sơn cho Theodosius. Quả thực, ông lập tức phái một bức thư gửi viện nguyên lão La Mã, không những không từ chối trọng trách giám hộ Hoàng đế Theodosius, mà còn đe dọa chiến tranh với bất kỳ kẻ nào mưu đồ âm mưu chống lại ngài.

441 SCN

Khi Theodosius đã trưởng thành và đang ở độ tuổi tráng niên, còn Isdigerdes đã qua đời vì bệnh tật, Vararanes, vua Ba Tư, bèn đem một đại quân xâm lược lãnh thổ La Mã; tuy nhiên, hắn chẳng gây ra chút thiệt hại nào mà phải lủi thủi quay về tay không. Sự việc diễn ra theo chiều hướng sau đây. Anatolius, Tổng tư lệnh miền Đông, tình cờ được Hoàng đế Theodosius cử làm sứ thần đến triều đình Ba Tư một mình không tòng nhân. Khi tiến đến gần đại quân của người Medes trong cảnh đơn độc, ông liền nhảy xuống ngựa và đi bộ tiến về phía Vararanes. Trông thấy vậy, Vararanes bèn hỏi những kẻ cận thần xem người đang tiến đến kia là ai. Họ tâu rằng đó chính là tổng tư lệnh của người La Mã. Nhà vua bấy giờ vô cùng kinh ngạc trước mức độ tôn trọng quá đỗi phi thường này, đến nỗi chính ông cũng quay đầu ngựa phóng đi, và toàn bộ đại quân Ba Tư liền rầm rộ rảo bước theo sau. Khi đã trở về lãnh thổ của mình, ông tiếp đón vị sứ thần với niềm ân cận nồng hậu, và ban hành hiệp ước hòa bình theo đúng những điều khoản mà Anatolius mong muốn. Tuy nhiên, ông có thêm vào một điều kiện: không một bên nào được phép xây dựng thêm bất kỳ công trình kiên cố mới nào trên lãnh thổ của mình ở vùng giáp ranh giữa hai nước. Khi hiệp ước đã được ký kết, cả hai vị quân vương tiếp tục cai quản quốc sự của mình theo cách mà họ cho là tốt nhất.

III

Về sau, vua Perozes của Ba Tư vướng vào một cuộc tranh chấp biên giới với tộc Ephthalitae Huns, những kẻ còn được gọi là Bạch Hung (Huns Trắng), liền tập hợp một đại quân hùng tráng và tiến đánh họ. Người Ephthalitae thực chất là dòng dõi người Hung cả về gốc gác lẫn tên gọi; tuy nhiên, họ không hề hòa huyết với bất kỳ tộc người Hung nào mà chúng ta biết, bởi họ chiếm giữ một vùng đất chẳng giáp ranh cũng chẳng lấy gì làm gần gũi với xứ sở của những người kia. Lãnh thổ của họ nằm ngay phía bắc Ba Tư; quả thực, thành phố của họ tên là Gorgo, tọa lạc ngay sát biên giới Ba Tư, và vì thế trở thành tâm điểm của những cuộc tranh chấp biên giới liên miên giữa hai dân tộc. Họ không phải là những bộ tộc du mục giống như các tộc người Hung khác, mà đã định cư lâu đời trên một vùng đất phì nhiêu màu mỡ. Nhờ vậy, họ chưa từng tiến hành bất kỳ cuộc xâm lấn nào vào lãnh thổ La Mã, ngoại trừ khi đi cùng đại quân Ba Tư. Họ là tộc người duy nhất trong số các bộ tộc Hung có thân thể trắng trẻo và dung mạo không chút thô kệch. Thêm vào đó, lối sống của họ cũng khác biệt với họ hàng nhà Hung, không hề mang nét dã man như những kẻ kia; ngược lại, họ được cai trị bởi một vị vua duy nhất, và vì sở hữu một hiến pháp hợp pháp, họ tôn trọng lẽ phải và công lý trong giao dịch với cả đồng tộc lẫn láng giềng, chẳng hề thua kém người La Mã và Ba Tư. Hơn nữa, những công dân giàu có thường kết giao với chừng hai mươi người bạn hoặc hơn thế, những người này trở thành bạn ăn uống tri kỷ của họ suốt đời, được chia sẻ mọi tài sản và tận hưởng một thứ quyền lợi chung nào đó trong vấn đề này. Rồi khi kẻ đã tập hợp được một nhóm như vậy lâm chung, luật lệ buộc tất cả những người bạn ấy phải được chôn sống cùng lăng mộ với hắn.

Tiến đánh người Ephthalitae, Perozes có một sứ thần đi cùng tên là Eusebius, người tình cờ được Hoàng đế Zeno phái đến triều đình của ông. Bấy giờ, người Ephthalitae giả vờ tháo chạy trước kẻ thù như thể hoàn toàn khiếp sợ trước đợt tấn công của họ, rồi vội vã rút lui đến một nơi bị bao vây tứ bề bởi những dãy núi hiểm trở, được che chở rậm rạp bởi một khu rừng rợp bóng những cành cây lan rộng. Khi tiến sâu giữa các khe núi một đoạn đường dài, hiện ra trước mắt là một thung lũng rộng lớn kéo dài hun hút dường như vô tận, nhưng tận cùng của nó lại chẳng có lối thoát, mà khép kín ngay giữa vòng vây của những ngọn núi. Do đó, chẳng mảy may mảy may nghi ngờ mưu kế, lại quên mất rằng mình đang hành quân trên đất địch, Perozes cứ thế tiếp tục cuộc truy đuổi mà chẳng chút cẩn trọng. Một nhúm quân Hung tháo chạy phía trước, trong khi phần lớn lực lượng của chúng núp kỹ ở vùng địa hình hiểm trở đã vòng ra sau lưng đại quân địch; nhưng chúng vẫn chưa muốn bị phát hiện, cốt để nhử quân địch lấn sâu vào cái bẫy, tiến sâu hết mức có thể vào giữa lòng núi để rồi chẳng tài nào quay đầu thoát thân được nữa. Khi người Medes bắt đầu nhận thức được toàn bộ sự việc (bởi bấy giờ họ đã láng máng cảm nhận được mối hiểm nguy), dẫu vì sợ Perozes mà họ không dám trực tiếp mở lời về tình thế nguy ngập, họ vẫn tha thiết nài nỉ Eusebius hãy khuyên can nhà vua — kẻ đang hoàn toàn u mê không biết gì về thảm cảnh của chính mình — nên dừng lại suy tính thay vì liều lĩnh không đúng lúc, đồng thời cân nhắc kỹ xem liệu có còn con đường sống nào đang mở ra cho họ hay không. Thế nên, ông bước yết kiến Perozes, nhưng hoàn toàn không hé lộ thảm họa đang giáng xuống đầu họ; thay vào đó, ông bắt đầu bằng một ngụ ngôn, kể về việc một con sư tử từng bắt gặp một con dê bị trói và đang kêu bê bết trên một gò đất không cao cho lắm; rồi con sư tử ấy, nung nấu ý định thưởng thức một bữa thịt dê, liền lao tới chộp lấy con dê, nhưng lại rơi tỏm xuống một cái mương sâu thăm thẳm chứa một lối đi vòng tròn, hẹp và vô tận (bởi nó chẳng có lối thoát ở bất cứ đâu), thứ mà chính chủ nhân của con dê đã cố tình tạo ra cho mục đích này, và họ đã đặt con dê ở phía trên làm mồi nhử con sư tử. Nghe đến đây, nỗi sợ hãi bất chợt bao trùm lấy Perozes, e rằng lũ người Medes vì mải truy đuổi kẻ thù mà tự chuốc họa vào thân. Vì thế, ông không tiến thêm bước nào nữa, mà dừng lại tại chỗ để nghiền ngẫm tình hình. Đến lúc này, người Hung đã lũ lượt kéo theo chẳng thèm che giấu nữa, họ canh chừng lối vào để kẻ thù không thể nào rút lui về phía sau được nữa. Cuối cùng, người Ba Tư cũng nhìn thấu những khốn cùng mà họ đang vướng vào và cảm thấy tình thế đã vô phương cứu chữa; bởi họ chẳng còn chút hy vọng nào rằng bản thân sẽ thoát khỏi hiểm họa này. Lúc đó, vua của người Ephthalitae phái một vài tùy tùng đến gặp Perozes; hắn mắng nhiếc ông một trận ra trò vì sự liều lĩnh dại dột đến mức dùng dại dột tự tay hủy hoại chính mình cùng thần dân Ba Tư, nhưng hắn cũng thông báo rằng dẫu vậy, người Hung vẫn sẽ ban cho họ con đường sống, nếu Perozes chịu chấp nhận quỳ rạp phủ phục trước hắn như kẻ bề trên, thề nguyền theo đúng các hủ tục của người Ba Tư và đưa ra những cam kết rằng họ sẽ không bao giờ dám dấy binh chống lại tộc Ephthalitae thêm một lần nào nữa. Nghe những lời này, Perozes bèn hội ý với các đạo sĩ (Magi) có mặt ở đó, dò hỏi họ xem liệu mình có bắt buộc phải tuân theo các điều kiện do kẻ thù áp đặt hay không. Các đạo sĩ đáp rằng, về lời thề, ông có thể tự định đoạt theo ý muốn; tuy nhiên, về phần những điều khoản còn lại, ông nên dùng mưu kế để qua mặt kẻ thù. Họ nhắc nhở ông rằng người Ba Tư có tục lệ quỳ rạp cúi lạy trước mặt trời mọc mỗi ngày; do đó, ông hãy canh chừng thời gian thật chuẩn xác để diện kiến thủ lĩnh người Ephthalitae vào lúc rạng sáng, rồi quay mặt về hướng mặt trời mọc mà thực hiện lễ bái. Bằng cách này, họ giải thích, ông sẽ có thể rũ bỏ sự nhục nhã của hành động đó trong tương lai. Theo lời khuyên của các đạo sĩ, Perozes liền đưa ra những cam kết về nền hòa bình, quỳ rạp bái lạy trước kẻ thù hệt như họ đã hiến kế, và thế là, bảo toàn nguyên vẹn toàn bộ đại quân Medes, ông hân hoan quay gót hồi hương.

IV

Chẳng bao lâu sau, phớt lờ lời thề nguyền trước đó, ông nung nấu ý chí trả thù người Hung vì sự lăng mục mà họ đã giáng xuống mình. Vì vậy, ông lập tức triệu tập toàn bộ người Ba Tư và đồng minh từ khắp mọi miền đất nước, dẫn họ tiến đánh người Ephthalitae; trong số tất cả các hoàng tử, ông chỉ để lại duy nhất một người tên là Cabades, người vừa mới qua tuổi thiếu niên; còn ngót nghét ba mươi người con khác, ông đều đem theo bên mình. Hay tin quân địch xâm lược, người Ephthalitae vô cùng bất bình trước sự bội tín mà họ phải chịu đựng từ kẻ thù, và lớn tiếng trách móc nhà vua vì đã bỏ rơi họ cho người Medes. Cười xòa, ngài bèn hỏi họ rốt cuộc ngài đã bỏ rơi thứ gì của họ, là đất đai, vũ khí hay bất kỳ tài sản nào khác. Họ liền đáp trả rằng ngài chẳng bỏ rơi thứ gì cả, ngoại trừ, ôi chao, đúng duy nhất cơ hội mà mọi thứ khác đều nương vào đó để định đoạt. Sục sôi ý chí, người Ephthalitae đòi kéo quân ra nghênh chiến, nhưng nhà vua tìm cách kìm chân họ lại, ít nhất là trong lúc này. Bởi ông quả quyết rằng họ vẫn chưa nhận được bất kỳ thông tin chính xác nào về cuộc xâm lược, vì quân Ba Tư vẫn đang nằm trong biên giới của chính họ. Cứ thế, dừng chân tại chỗ, ông bận rộn với công việc sau. Trên vùng đồng bằng nơi quân Ba Tư sắp sửa đột nhập vào xứ sở Ephthalitae, ông cho khoanh một khoảnh đất vô cùng rộng lớn và đào một cái hào sâu với bề rộng vừa vặn; nhưng ở chính giữa, ông để lại một khoảng đất nhỏ nguyên vẹn, đủ làm lối đi cho mười con ngựa. Phía trên hào, ông cho phủ các sọt sậy, rồi rải đất lên trên để ngụy trang bề mặt thật. Sau đó, ông chỉ thị cho quân Hung rằng, khi đến lúc phải rút lui vào bên trong chiến hào, họ hãy co cụm lại thành một hàng hẹp và di chuyển thật thong thả qua cổ chai đất này, cẩn thận để không ai rơi xuống mương. Ông cũng treo lên đỉnh chiến kỳ hoàng gia thứ muối mà Perozes từng dùng để thề nguyền nhưng rồi lại phớt lờ khi cất binh đánh người Hung. Suốt quãng thời gian nghe ngóng tin tức rằng quân địch vẫn còn nằm trong lãnh thổ của chúng, ông án binh bất động; nhưng khi thám tử báo tin rằng chúng đã tiến đến thành phố Gorgo nằm ở tận cùng biên giới Ba Tư, và từ đó đang rầm rộ tiến đánh đại quân của ông, bản thân ngài cùng phần lớn quân lực vẫn ẩn nấy bên trong chiến hào, trong khi phái trước một đội quân nhỏ với chỉ thị phải để cho kẻ thù trông thấy từ xa trên đồng bằng, rồi một khi đã bị phát hiện, phải lập tức tháo chạy hết tốc lực về phía sau, đồng thời ghi nhớ lệnh về chiếc hào hễ khi nào đến gần nó. Họ làm y như lời dặn, và khi tiệm cận hào, họ co cụm thành hàng hẹp, cùng nhau vượt qua để hội quân với phần còn lại. Về phần người Ba Tư, vì hoàn toàn không nhận ra mưu kế, bị cơn giận dữ tột độ làm cho mờ mắt trước kẻ thù, đã hộc tốc truy đuổi qua một vùng đồng bằng phẳng lì, rồi lao thẳng xuống hào, từng người một, không chỉ tốp đi đầu mà cả những kẻ bám đuổi phía sau. Bởi như tôi đã nói, do lao vào cuộc truy đuổi với cơn thịnh nộ cuồng nhiệt, họ chẳng hề nhận ra thảm họa đã giáng xuống những kẻ dẫn đường, mà cứ thế lao chồng chất lên đầu bọn họ cùng ngựa chiến và giáo mác, để rồi, điều tất yếu xảy ra là họ vừa tiêu diệt đối phương vừa tự chôn vùi chính mình vào thảm cục. Giữa đống hỗn độn ấy có cả Perozes cùng tất cả các hoàng tử của ông. Và ngay khoảnh khắc sắp rơi xuống cái hố sâu thẳm này, người ta kể rằng ông đã nhận thức được hiểm nguy, vội vã tháo chiếc ngọc trai treo ở tai phải — một viên ngọc trắng tuyệt mỹ và vô cùng quý giá nhờ kích thước ngoại cỡ — rồi ném phăng nó đi, với dụng ý rõ ràng là chẳng ai có thể đeo nó sau khi ông chết; bởi đó là một vật phẩm đẹp lộng lẫy đến mức chưa từng có vị vua nào trước ông sở hữu. Tuy nhiên, câu chuyện này đối với tôi có vẻ đáng ngờ, bởi một kẻ đang lâm vào cảnh ngặt nghèo như thế sẽ chẳng còn tâm trí đâu để nghĩ đến chuyện khác; nhưng tôi đoán rằng tai của ông đã bị nghiền nát trong thảm họa ấy, và viên ngọc trai đã biến mất đâu đó trong đống đổ nát. Hoàng đế La Mã sau đó đã tìm mọi cách để mua lại viên ngọc này từ tay người Ephthalitae nhưng hoàn toàn thất bại, bởi lũ man rã dẫu nhọc công tìm kiếm vẫn không tài nào tìm thấy. Tuy nhiên, người ta đồn rằng mãi sau này người Ephthalitae đã tìm thấy nó và bán lại cho Cabades.

Chuyện kể về viên ngọc trai này theo lời người Ba Tư rất đáng để ghi lại, vì đối với một số người, nó có lẽ không hoàn toàn là chuyện hoang đường. Họ kể rằng nó nằm trong con hàu ở vùng biển vỗ bờ biển Ba Tư, và con hàu ấy đang bơi lội không xa bờ; cả hai mảnh vỏ đều mở toang và viên ngọc trai nằm giữa chúng, một cảnh tượng kỳ vĩ và đáng chú ý, bởi không một viên ngọc trai nào trong lịch sử có thể sánh bằng nó, dù là về kích thước hay vẻ đẹp. Một con cá mập khổng lồ với sự hung ác khủng khiếp đã đem lòng say mê cảnh tượng ấy và bám sát theo nó, không rời nửa bước ngày lẫn đêm; ngay cả khi buộc phải bận tâm kiếm ăn, nó cũng chỉ đảo mắt tìm kiếm thứ gì ăn được quanh đó, và hễ chộp được miếng nào là ngấu nghiến nuốt vội; rồi lập tức bơi theo sát con hàu để lại được đắm chìm trong cảnh tượng yêu kiều. Cuối cùng, người ta kể rằng một ngư dân đã nhận ra sự việc, nhưng vì khiếp sợ con quái vật nên hắn lùi bước trước hiểm nguy; tuy nhiên, hắn đã đem toàn bộ câu chuyện tâu lên nhà vua Perozes. Khi Perozes nghe tường tận câu chuyện, ngài vô cùng khao khát có được viên ngọc trai và đã dùng nhiều lời nịnh nọt cùng hứa hẹn ban thưởng để khích lệ người đánh cá này. Không thể cưỡng lại những lời nài nỉ của quân vương, người đánh cá được cho là đã thưa với Perozes rằng: "Tâu bệ hạ, vàng bạc quý giá đối với con người, mạng sống lại càng quý giá hơn, nhưng trân quý nhất thảy chính là những đứa con; và bị ràng buộc bởi tình mẫu tử hay phụ tử thiêng liêng, con người ta có thể liều lĩnh làm bất cứ điều gì. Giờ đây con định thử sức với con quái vật, và hy vọng sẽ dâng lên bệ hạ quyền sở hữu viên ngọc trai. Nếu con thành công trong cuộc chiến này, hiển nhiên từ nay con sẽ được xếp vào hàng những kẻ có phúc. Bởi rất có thể ngài, với tư cách là Vua của các Vua, sẽ ban thưởng cho con muôn vàn bổng lộc; còn đối với con, dẫu chẳng nhận được phần thưởng nào đi chăng nữa, thì việc chứng tỏ mình là người mang ơn đức cho bệ hạ cũng đã là quá đủ rồi. Nhưng nếu số phận định sẵn con phải trở thành mồi ngon cho con quái vật này, thì hỡi Bệ hạ, trách nhiệm của ngài là đền ơn những đứa con mồ côi cha. Nhờ đó, ngay cả sau khi chết, con vẫn là kẻ nhận ơn nghĩa từ những người thân cận nhất, và ngài sẽ giành được tiếng tăm lừng lẫy hơn nhờ sự nhân từ của mình — bởi lòng hào phóng chỉ thực sự thuần khiết khi nó được bày tỏ đối với người đã khuất." Nói xong, hắn quay gót ra đi. Khi đến nơi con hàu vẫn thường bơi lội và con cá mập bám theo sau, hắn ngồi xuống một tảng đá, canh chừng thời cơ để bắt viên ngọc trai lúc nó chỉ có một mình mà không vướng bận kẻ ái mộ. Ngay khoảnh khắc con cá mập tìm được thứ gì đó làm mồi và chần chừ ở lại, người đánh cá liền bỏ lại những kẻ tùy tùng trên bãi biển, dốc toàn lực bơi thẳng về phía con hàu; hắn đã tóm được nó và vội vã bơi hết tốc lực lên bờ thì con cá mập phát hiện ra và lao đến cứu vãn. Trông thấy nó đang lao tới, và khi chỉ còn cách bờ một quãng ngắn sắp bị đuổi kịp, hắn liền tung hết sức ném chiến lợi phẩm lên bờ, còn bản thân thì chẳng mấy chốc bị con quái vật tóm lấy và xé xác. Nhưng những kẻ bỏ lại trên bãi biển đã nhặt lấy viên ngọc trai, mang về dâng lên nhà vua và thuật lại toàn bộ sự việc. Đó chính là câu chuyện mà người Ba Tư truyền tụng, hệt như những gì tôi đã ghi lại, về viên ngọc trai này. Nhưng giờ tôi xin quay lại mạch kể chuyện trước đó.

484 SCN

Cứ thế, Perozes mạng vong cùng toàn bộ đại quân Ba Tư. Bởi những kẻ may mắn không rơi xuống hào đều rơi vào sự thương xót của kẻ thù. Trải qua bài học xương máu này, một bộ luật đã được thiết lập giữa người Ba Tư rằng, khi hành quân trên đất địch, họ tuyệt đối không được truy đuổi kẻ thù, dẫu có tình cờ đẩy lùi được đối phương bằng vũ lực đi chăng nữa. Ngay sau đó, những kẻ không tham gia chiến dịch cùng Perozes và ở lại quê nhà đã tôn vinh Cabades — người con út của Perozes, lúc bấy giờ là người sống sót duy nhất — lên làm vua. Kể từ thời điểm đó, người Ba Tư trở thành chư hầu và phải cống nạp cho người Ephthalitae, cho đến khi Cabades củng cố vững chắc quyền lực của mình và không còn thấy cần thiết phải cống nạp hằng năm cho chúng nữa. Thời gian tộc man rã này thống trị người Ba Tư kéo dài tròn hai năm.

V

Nhưng khi thời gian trôi qua, Cabades bắt đầu hành xử độc đoán hơn trong việc cai trị triều đình và ban hành những cải cách trong hiến pháp, trong đó có một đạo luật do ông công bố quy định rằng người Ba Tư nên có quan hệ chung đụng vợ chồng với nhau — một biện pháp khiến dân chúng vô cùng bất mãn.

486 SCN

Thế là họ nổi dậy chống lại ông, truất phế ngai vàng và tống giam ông vào ngục tối trong xiềng xích. Sau đó, họ tôn Blases, em trai của Perozes, lên làm vua, bởi như đã nói, chẳng còn người con trai nào của Perozes sống sót, và luật lệ Ba Tư không cho phép bất kỳ ai có xuất thân thường dân được bước lên ngai vàng, trừ khi dòng dõi hoàng tộc đã tuyệt diệt hoàn toàn. Khi tiếp nhận uy quyền hoàng gia, Blases liền tập hợp các quý tộc Ba Tư lại để mở hội nghị bàn về số phận của Cabades; bởi phần lớn không muốn tewr khử ông. Sau khi nghe vô vàn ý kiến trái chiều, một quý tộc Ba Tư có tiếng tăm bước lên, tên là Gousanastades, giữ chức vụ "chanaranges" (từ chỉ tổng tư lệnh trong tiếng Ba Tư); vùng lãnh địa cai quản của ông nằm ngay biên giới Ba Tư, giáp ranh với lãnh thổ của người Ephthalitae. Giơ cao con dao — loại dao mà người Ba Tư thường dùng để cắt móng tay, dài chừng một ngón tay nhưng bề rộng chưa bằng một phần ba ngón tay —, ông nói: "Các ngươi thấy đấy, con dao này nhỏ bé biết bao; thế nhưng ngay lúc này đây, nó lại có thể hoàn thành một việc mà hỡi những người Ba Tư thân mến, ta đoan chắc rằng một vạn quân mặc giáp sắt sau này cũng chẳng tài nào làm nổi." Câu nói này ngầm ý rằng nếu họ không xử tử Cabades, hắn sẽ sớm gây họa cho người Ba Tư. Tuy nhiên, họ hoàn toàn không đành lòng tước đoạt mạng sống của một kẻ mang dòng máu hoàng tộc, và quyết định giam cầm ông vào một pháo đài mà họ quen gọi là "Ngục Tối Lãng Quên." Bởi nếu ai bị ném vào đó, luật pháp nghiêm cấm mọi sự nhắc đến kẻ đó về sau, và cái tên nào thốt lên tên hắn sẽ phải chịu án tử hình; chính vì lẽ ấy mà nơi đây mang cái tên đó trong xứ Ba Tư. Tuy nhiên, Lịch sử người Armenia từng ghi lại một dịp mà luật lệ về Ngục Tối Lãng Quên đã bị đình chỉ bởi người Ba Tư theo cách sau.

Từng có một cuộc chiến không khoan nhượng kéo dài ba mươi hai năm giữa người Ba Tư và người Armenia, thời Pacurius làm vua Ba Tư, còn Armenia do Arsaces trị vì, thuộc dòng dõi Arsacidae. Do kéo dài đằng đẵng, cuộc chiến này khiến cả hai bên đều chịu đựng những tổn thất vượt mọi giới hạn, đặc biệt là người Armenia. Nhưng sự hoài nghi lẫn nhau lớn đến mức chẳng bên nào dám chủ động mở lời cầu hòa. Trong khi đó, người Ba Tư tình cờ vướng vào một cuộc chiến với một số bộ tộc man rã khác sống không xa Armenia. Do đó, người Armenia, trong niềm khao khát thể hiện thiện chí và mong muốn hòa bình với người Ba Tư, đã quyết định xâm lược lãnh thổ của những kẻ man rã nọ, sau khi đã mật báo kế hoạch cho người Ba Tư biết. Thế là họ bất ngờ tấn công và tiêu diệt gần như toàn bộ dân số, già trẻ lớn bé không sót một ai. Vô cùng hoan hỉ trước hành động này, Pacurius bèn cử một số thân tín mang theo những cam kết an ninh đến mời Arsaces diện kiến. Khi Arsaces đến nơi, ông đối xử với y hết mực tử tế, coi y như anh em và đặt ở vị thế bình đẳng với chính mình. Sau đó, ông bắt y thề nguyền những lời thề thiêng liêng nhất, và chính bản thân ông cũng thề rằng quả thực từ nay người Ba Tư và người Armenia sẽ là bạn bè, là đồng minh của nhau; đoạn, ông lập tức để Arsaces trở về quê hương.

Chẳng bao lâu sau, có kẻ vu khống Arsaces, nói rằng y đang mưu đồ phản nghịch. Tin theo những lời này, Pacurius lại triệu tập y, ngầm ra hiệu rằng ông rất nóng lòng muốn bàn bạc với y về các vấn đề chung. Chẳng mảy may do dự, y đến diện kiến nhà vua, mang theo một số chiến binh dũng mãnh nhất của Armenia, trong đó có Bassicius — vị tướng kiêm cố vấn của y, một người nổi bật với lòng dũng cảm và trí thông minh phi thường. Ngay lập tức, Pacurius trút những lời lăng mạ và chỉ trích nặng nề lên cả Arsaces lẫn Bassicius, trách họ vì đã phớt lờ hiệp ước thề non hẹn biển mà sớm quay sang mưu đồ phản loạn. Tuy nhiên, họ kịch liệt phủ nhận cáo buộc, kiên quyết thề thốt rằng chưa từng có ý nghĩ đó trong đầu. Ban đầu, Pacurius giam giữ họ lại trong sự ghẻ lạnh, nhưng một thời gian sau, ông hỏi ý các đạo sĩ xem nên xử trí họ ra sao. Các đạo sĩ cho rằng việc kết án những kẻ một mực kêu oan và chưa từng bị phơi bày tội trạng rõ ràng là điều bất công; tuy nhiên, họ hiến một mẹo mực để ép chính Arsaces phải công khai tự tố cáo mình. Họ bảo ông hãy cho trải một lớp đất trên sàn lều hoàng gia, một nửa lấy từ đất Ba Tư, nửa kia từ Armenia. Nhà vua làm y như lời. Sau đó, sau khi yểm bùa toàn bộ căn lều bằng một số nghi thức ma thuật, các đạo sĩ bảo nhà vua hãy đi dạo trong đó cùng Arsaces, đồng thời trách mắng y vì đã vi phạm thỏa thuận thề nguyền. Họ nói thêm rằng họ cũng phải có mặt trong cuộc trò chuyện, bởi nhờ đó mới có nhân chứng cho mọi lời được thốt lên. Thế là Pacurius lập tức triệu Arsaces đến, vừa đi dạo cùng y trong lều dưới sự chứng kiến của các đạo sĩ, vừa chất vấn y lý do tại sao lại phớt lờ lời thề để rồi chuẩn bị gây họa lớn cho người Ba Tư và Armenia một lần nữa. Chừng nào cuộc trò chuyện còn diễn ra trên phần đất phủ đất Ba Tư, Arsaces vẫn tiếp tục chối cãi, thề thốt bằng những lời nguyền rủa ghê rợn nhất rằng mình là một thần dân trung thành của Pacurius. Nhưng khi bước đến chính giữa lều — nơi họ đặt chân lên phần đất Armenia —, bị thúc đẩy bởi một thứ sức mạnh vô hình nào đó, y đột ngột thay đổi giọng điệu thành sự thách thức, từ đó liên tục đe dọa Pacurius cùng người Ba Tư, tuyên bố rằng y sẽ trả thù cho sự lăng nhục này ngay khi tự chủ được bản thân. Những lời lẽ bồng bột tuổi trẻ ấy cứ thế tuôn ra suốt dọc đường đi, cho đến khi quay đầu bước trở lại phần đất Ba Tư. Ngay lập tức, hệt như đang niệm chú chuộc lỗi, y lại trở thành kẻ khép nép, cất lời thanh minh thảm hại với Pacurius. Nhưng hễ bước lại vùng đất Armenia, y lại quay về với những lời đe dọa. Cứ thế, y đổi giọng liên tục hết bên này sang bên khác, chẳng giấu giếm chút bí mật nào. Cuối cùng, các đạo sĩ tuyên án y có tội vì đã vi phạm hiệp ước cùng lời thề. Pacurius bèn lột da Bassicius, dùng tấm da đó làm thành một chiếc túi nhồi đầy rơm rồi treo lên một cái cây cao chót vót. Còn Arsaces, vì Pacurius dứt khoát không đành lòng tước đoạt mạng sống của người mang dòng máu hoàng tộc, nên ông đã tống giam y vào Ngục Tối Lãng Quên.

Một thời gian sau, khi quân Ba Tư tiến đánh một bộ tộc man rã, đi theo họ có một người Armenia từng vô cùng thân thiết với Arsaces và đã theo chân y sang đất Ba Tư. Trong chiến dịch này, người này thể hiện là một chiến binh tài năng như Pacurius đã chứng kiến, và chính là nguyên nhân chính dẫn đến chiến thắng của người Ba Tư. Vì lẽ đó, Pacurius nài nỉ ông hãy đưa ra bất kỳ thỉnh cầu nào mình muốn, cam đoan rằng ông sẽ được đáp ứng mọi điều. Người Armenia chẳng xin gì hơn ngoài việc được một ngày bái kiến Arsaces theo cách mình muốn. Nhà vua vô cùng khó chịu khi buộc phải phá bỏ một bộ luật cổ xưa đến vậy; tuy nhiên, để giữ đúng lời hứa, ông đành chấp thuận thỉnh cầu ấy. Khi được lệnh vua dẫn đến Ngục Tối Lãng Quên, người này cất tiếng chào Arsaces, và cả hai ôm chầm lấy nhau, cùng hòa giọng trong tiếng khóc than nức nở, tiếc thương cho số phận nghiệt ngã đã giáng xuống đầu họ, và phải rất khó khăn họ mới dứt ra khỏi vòng tay nhau. Rồi khi đã thỏa thuê nước mắt, người Armenia tắm rửa cho Arsaces, chải chuốt dung mạo y tươm tất không thiếu thứ gì, mặc cho y bộ hoàng bào và đỡ y ngả mình trên một chiếc giường bện bằng sậy. Sau đó, Arsaces thiết đãi những người có mặt một bữa tiệc hoàng gia hệt như thói quen trước kia của ông. Suốt bữa tiệc, nhiều lời nâng chén được cất lên khiến Arsaces vô cùng hoan hỉ, và nhiều sự việc diễn ra làm rộn ràng trái tim ông. Cuộc vui kéo dài đến tận chập tối, ai nấy đều ngập tràn niềm hạnh phúc sâu sắc trong sự giao hòa tình cảm; cuối cùng, họ bịn rịn chia tay nhau trong niềm hoan ca viên mãn. Rồi người ta kể rằng Arsaces đã thốt lên rằng sau khi trải qua ngày vui nhất cuộc đời, được tận hưởng bầu bạn với người mà ông nhớ nhung nhất, ông sẽ không đành lòng sống tiếp những tháng ngày khốn khổ này nữa; và với những lời đó, người ta bảo, ông đã tự kết liễu đời mình bằng con dao mà ông đã cố tình chôm chỉa được trong bữa tiệc, và cứ thế giã từ cõi đời. Đó là câu chuyện về Arsaces, được ghi lại trong Lịch sử Armenia hệt như những gì tôi vừa kể, và chính trong dịp đó, luật lệ về Ngục Tối Lãng Quên đã bị phá lệ. Nhưng tôi phải quay lại điểm xuất phát mà mình đã bỏ dở.

VI

Trong thời gian bị giam cầm trong ngục, Cabades được vợ tận tụy chăm sóc, nàng vẫn thường xuyên vào thăm và mang theo lương thực cho ông. Bấy giờ, ngục tù trưởng bắt đầu có những lời lẽ tơ tưởng với nàng, bởi nàng sở hữu dung mạo vô cùng xinh đẹp. Khi biết chuyện này từ vợ, Cabades liền bảo nàng cứ thuận theo ý muốn của gã. Nhờ vậy, ngục tù trưởng có dịp tư thông với người phụ nữ, và hắn đâm ra say đắm nàng sâu sắc, kết quả là hắn cho phép nàng ra vào thăm chồng bất cứ lúc nào nàng muốn mà không gặp phải bất kỳ sự cản trở nào từ ai.

Bấy giờ có một nhà quý tộc Ba Tư tên là Seoses, một người bạn tận tụy của Cabades, vẫn thường lảng vảng quanh khu vực ngục tối này để canh chừng thời cơ, với hy vọng tìm cách giải cứu cho bạn. Ông bèn nhắn nhủ với Cabades qua người vợ rằng mình đang chuẩn bị sẵn sàng ngựa chiến và binh lính không xa ngục tối, đồng thời chỉ cho ông một địa điểm cụ thể. Thế rồi vào một ngày nọ khi chiều tối dần buông, Cabades thuyết phục vợ đưa cho mình bộ y phục của nàng, còn nàng thì mặc trang phục của ông, ngồi thay chỗ ông trong ngục nơi ông vẫn thường ngồi. Nhờ vậy, Cabades đã đào thoát thành công khỏi ngục tối. Dẫu các lính canh trực gác có trông thấy, họ vẫn đinh ninh đó là người phụ nữ nên quyết định không cản trở hay làm phiền nàng. Đến rạng sáng, họ nhìn thấy người phụ nữ mặc y phục của chồng trong buồng giam và hoàn toàn bị lừa dối, đinh ninh rằng Cabades vẫn đang ở đó, và sự lầm tưởng này kéo dài suốt mấy ngày trời, cho đến khi Cabades đã đi được một đoạn đường dài. Về số phận của người phụ nữ sau khi âm mưu bị bại lộ và cách thức họ trừng phạt nàng, tôi không thể tường thuật chính xác được. Bởi các sử liệu Ba Tư không đồng nhất với nhau, và vì lẽ đó tôi xin phép lược bỏ.

Cabades cùng Seoses đã trốn thoát trót lọt và đến được xứ sở của người Ephthalitae Huns; tại đó, vị vua đã gả con gái cho Cabades, và vì Cabades giờ đây là con rể ngã, nhà vua đã giao cho ông chỉ huy một đại quân vô cùng hùng mạnh để chiến đấu chống lại người Ba Tư. Quân Ba Tư hoàn toàn không dám giáp chiến với đội quân này và vội vã tháo chạy tứ tán. Khi Cabades đến vùng lãnh thổ do Gousanastades cai quản, ông tuyên bố với một vài người bạn rằng ông sẽ bổ nhiệm kẻ đầu tiên trong số những người Ba Tư diện kiến và dâng hiến dịch vụ cho ông trong ngày hôm nay làm chanaranges. Nhưng vừa thốt ra lời đó, ông đã hối hận, bởi trong đầu ông chợt nhớ đến một bộ luật của người Ba Tư quy định rằng các chức vụ không được trao cho ai khác ngoài những kẻ có quyền thừa hưởng hợp pháp dựa trên huyết thống. Ông sợ rằng kẻ đến yết kiến mình đầu tiên không phải là họ hàng của chanaranges hiện tại, và ông sẽ buộc phải phá bỏ luật lệ để giữ lời hứa. Ngay khi ông đang đắn đo suy tính, sự tình cờ đã tạo cơ hội cho ông vừa giữ được lời hứa mà không cần phải vi phạm luật pháp. Bởi kẻ đầu tiên đến gặp ông lại chính là Adergoudounbades, một thanh niên có họ hàng với Gousanastades và là một chiến binh vô cùng tài năng. Anh ta gọi Cabades là "Chúa công," là người đầu tiên bái lạy ông như một vị vua, và khẩn nài được làm nô bộc cho ông trong bất kỳ nhiệm vụ nào.

488 SCN

Thế là Cabades bước vào hoàng cung mà chẳng gặp chút trở ngại nào, và khi bắt được Blases đang trơ trọi không có người bảo vệ, ông liền ra lệnh móc mắt hắn, sử dụng phương pháp mù lòa thường được người Ba Tư áp dụng cho tội phạm: hoặc là đun sôi dầu ô-liu rồi đổ thật hung hãn vào đôi mắt đang mở trừng trừng, hoặc nung đỏ một cây kim sắt trong lửa rồi dùng nó đâm thủng nhãn cầu. Sau đó, Blases bị giam cầm suốt quãng đời còn lại, tính ra ngài đã trị vì nước Ba Tư được hai năm. Gousanastades bị xử tử, còn Adergoudounbades được đưa lên thay thế vào chức vụ chanaranges, trong khi Seoses được lập tức tuyên phong là "adrastadaran salanes" — một tước hiệu chỉ người nắm quyền tối cao trên mọi quan chức và toàn bộ quân đội. Seoses là người đầu tiên và duy nhất giữ chức vụ này ở Ba Tư; bởi trước và sau thời điểm đó, chẳng ai được ban tước hiệu này nữa. Vương triều được củng cố vững chắc dưới tay Cabades và được bảo vệ an toàn; bởi về sự khôn ngoan lẫn hoạt bát, chẳng ai bì kịp ông.

VII

Chẳng bao lâu sau, Cabades nợ vua Ephthalitae một khoản tiền mà ông không tài nào trả nổi, thế nên ông đã ngỏ lời vay số tiền này từ Hoàng đế La Mã Anastasius. Nghe vậy, Anastasius bèn bàn bạc với một số thân tín xem có nên cho vay hay không, và họ nhất quyết không cho phép ông làm điều đó. Bởi như họ chỉ ra, việc dùng tiền của mình để củng cố thêm mối quan hệ thân thiết giữa kẻ thù và người Ephthalitae là điều bất hợp lý; thực tế là người La Mã nên làm rối ren mối quan hệ đó càng nhiều càng tốt mới phải. Chính vì lý do này, chứ chẳng có nguyên cớ chính đáng nào khác, Cabades đã quyết định tiến đánh người La Mã.

502 SCN

Đầu tiên, ông xâm lược lãnh thổ Armenia, di chuyển nhanh đến mức đón đầu cả tin tức về sự xuất hiện của mình, và sau khi cướp bóc phần lớn vùng đất này trong một chiến dịch chớp nhoáng, ông bất ngờ tiến đến thành phố Amida nằm ở Lưỡng Hà (Mesopotamia), và dù lúc đó đang là mùa đông, ông vẫn siết chặt vòng vây thị trấn. Bấy giờ, dân chúng Amida chẳng có lấy một đội quân bảo vệ nào bên mình, ngặt vì đang trong thời thái bình thịnh vượng, mặt khác họ cũng hoàn toàn không có sự chuẩn bị; dẫu vậy, họ nhất quyết không chịu khuất phục trước kẻ thù, đồng thời thể hiện một lòng kiên cường bất ngờ trong việc chống lại hiểm nguy và gian khổ.

Bấy giờ, trong số những người Syria có một người công chính tên là Jacobus, người đã tự rèn luyện bản thân vô cùng khắt khe trong các vấn đề tôn giáo. Nhiều năm trước, ông đã tự giam mình trong một nơi gọi là Endielon, cách Amida một ngày đường, cốt để dành trọn tâm trí cho việc chiêm nghiệm tínngưỡng một cách an toàn nhất. Dân chúng trong vùng, nhằm ủng hộ tâm nguyện của ông, đã dựng quanh ông một thứ hàng rào thưa, các cọc dựng cách quãng nhau chứ không liền mạch, để những ai đến thăm có thể nhìn thấy và trò chuyện với ông. Họ cũng dựng trên đầu ông một mái che nhỏ đủ để chắn mưa che tuyết. Cứ thế, người đàn ông ấy đã ngồi ở đó suốt một thời gian dài, chẳng bao giờ chịu khuất phục trước cái nóng hay cái lạnh, duy trì sự sống bằng một vài loại hạt mà ông quen ăn, nhưng không phải ngày nào cũng ăn mà chỉ ăn sau những khoảng thời gian dài đằng đẵng. Bấy giờ, một vài tên lính Ephthalitae đang càn quét vùng quê ở đó nhìn thấy Jacobus và hăm hở giương cung định bắn ông. Nhưng bàn tay của từng tên trong số chúng bỗng trở nên tê cứng và hoàn toàn không thể điều khiển nổi cây cung. Khi chuyện này lan truyền khắp đại quân và lọt đến tai Cabades, ông muốn tận mắt chứng kiến sự việc; và khi đã mục kích tận nơi, cả ông lẫn đám quân Ba Tư đi cùng đều bàng hoàng kinh ngạc, và ông bèn van xin Jacobus hãy tha thứ cho tội lỗi của lũ man rã. Chỉ bằng một lời, ông tha thứ cho chúng, và những kẻ kia liền được giải thoát khỏi cơn khốn đốn. Cabades sau đó bảo Jacobus hãy đòi bất cứ thứ gì mình muốn, đinh ninh rằng ông sẽ đòi một khoản tiền lớn, đồng thời vị vua trẻ tuổi còn ngông cuồng hứa rằng mình sẽ không từ chối bất kỳ điều gì. Nhưng ông chỉ xin Cabades hãy tha mạng cho tất cả những kẻ trong cuộc chiến đó trốn chạy đến nương náu bên ông. Cabades đã chấp thuận thỉnh cầu này và trao cho ông một văn bản cam kết bảo đảm an toàn cá nhân. Và quả nhiên, vô số người từ khắp nơi nườm nượp kéo đến tìm sự an toàn nơi ông; bởi hành động đó đã vang danh khắp chốn. Sự việc diễn ra là như thế.

Vây hãm Amida, Cabades cho dựng những cỗ máy công thành gọi là máy phá thành (ram) áp sát mọi mặt phòng tuyến; nhưng dân chúng trong thành liên tục bẻ gãy phần đầu của những cỗ máy ấy bằng những thân cây thả vuông góc xuống. Tuy nhiên, Cabades không hề chùng tay cho đến khi nhận ra rằng bức tường thành không thể bị khuất phục bằng cách đó. Bởi dù đã dùng máy đập phá nhiều lần, ông vẫn chẳng tài nào phá sụp được dù chỉ một phần phòng tuyến, hay thậm chí làm nó rung chuyển; kiên cố biết bao là công sức của những người thợ xây đã dựng nên nó từ thuở trước. Thất bại trong việc này, Cabades bèn cho đắp một ngọn đồi nhân tạo uy hiếp thành phố, cao hơn hẳn bức tường thành; nhưng quân đồn trú, xuất phát từ bên trong phòng tuyến, đã đào một đường hầm kéo dài luồn bên dưới ngọn đồi, và từ đó lén lút khoét đất đem ra ngoài, cho đến khi họ khoét rỗng phần lớn bên trong ngọn đồi. Tuy nhiên, bề mặt bên ngoài vẫn giữ nguyên hình dạng ban đầu và không hé lộ chút dấu vết nào cho thấy công việc đang diễn ra bên dưới. Thế là đông đảo quân Ba Tư trèo lên đó vì nghĩ rằng an toàn, rồi tụ tập trên đỉnh với mưu đồ ném lao xuống đầu những kẻ bên trong công sự. Nhưng khi khối lượng người đông đảo cùng lúc dồn ập lên, ngọn đồi bỗng sụp đổ kéo theo cái chết của hầu như toàn bộ bọn chúng. Chẳng tìm ra phương kế nào khác trước tình thế đó, Cabades quyết định giải tỏa vây hãm và hạ lệnh cho đại quân rút lui vào ngày mai. Bấy giờ, dân trong thành, hệt như chẳng hề bận tâm đến hiểm nguy, bắt đầu cười cợt giễu cợt lũ man rã từ trên thành lũy. Chưa hết, một số ả kỹ nữ còn trơ trẽn vén y phục lên, phơi bày trước mặt Cabades — kẻ đang đứng sát bên — những bộ phận trên cơ thể phụ nữ mà nam giới không nên nhìn thấy. Hành động đó bị các đạo sĩ nhìn thấy rõ mồn một, và họ lập tức diện kiến nhà vua, tìm cách ngăn cản cuộc rút lui, giải thích theo cách lý giải của họ rằng dân chúng Amida chẳng mấy chốc sẽ phơi bày mọi bí mật và góc khuất của họ cho Cabades. Thế là đại quân Ba Tư tiếp tục án binh bất động tại đó.

Chẳng bao lâu sau, một người Ba Tư tình cờ nhìn thấy sát một ngọn tháp là miệng của một lối đi ngầm cổ xưa, vốn bị che giấu lỏng lẻo bởi một vài hòn đá nhỏ. Đêm hôm ấy, hắn lén lút đến một mình, thử bước vào và lọt được vào bên trong vòng đai tường thành; đến rạng sáng, hắn báo cáo toàn bộ sự việc cho Cabades. Đêm tiếp theo, chính nhà vua đích thân dẫn theo một nhúm binh sĩ đến địa điểm đó, mang theo những chiếc thang đã được chuẩn bị sẵn. Và vận may đã mỉm cười với ông; bởi việc phòng thủ chính cái ngọn tháp nằm sát lối đi ngầm ấy lại tình cờ được giao cho nhóm Kitô hữu sùng đạo nhất, những kẻ mà họ gọi là đày tới (monks). Tình cờ là vào ngày hôm đó, những người này đang cử hành một lễ hội tôn giáo thường niên dâng lên Thiên Chúa. Khi đêm buông xuống, tất cả bọn họ đều vô cùng mệt mỏi vì lễ hội, lại ăn uống vượt quá mức thường ngày, nên đã chìm sâu vào giấc ngủ êm đềm và hoàn toàn không hay biết gì về những gì đang diễn ra. Thế là quân Ba Tư từng tốp một lách qua lối đi ngầm để lọt vào bên trong phòng tuyến, trèo lên ngọn tháp và phát hiện ra đám đày tới vẫn đang say ngủ, liền tàn sát không sót một mống. Khi hay tin này, Cabades cho dựng thang áp sát bức tường ngay cạnh ngọn tháp đó. Trời đã rạng sáng. Và những người dân canh gác trên ngọn tháp lân cận phát hiện ra thảm họa, liền hộc tốc chạy đến cứu viện. Thế là trong suốt một khoảng thời gian dài, cả hai bên kịch liệt quần thảo đẩy lùi đối phương; dân trong thành suýt chút nữa đã chiếm ưu thế, tiêu diệt nhiều kẻ trèo được lên tường và hất văng những tên trên thang, suýt nữa họ đã ngăn chặn được hiểm họa. Nhưng Cabades rút gươm ra, liên tục gầm thét đe dọa đám quân Ba Tư, đích thân lao đến chân thang và không cho phép họ lùi bước, đồng thời đe dọa xử tử những kẻ nào dám quay đầu tháo chạy. Nhờ vậy, nhờ số lượng đông đảo, quân Ba Tư đã chiếm thế thượng phong và đè bẹp đối thủ trong giao tranh. Thế là thành phố đã thất thủ vào ngày thứ tám mươi tính từ khi bắt đầu vây hãm.

11 tháng 1 năm 503 SCN

Một cuộc tàn sát đẫm máu diễn ra đối với dân chúng trong thành, cho đến khi một cụ già — vốn là một linh mục — tiến đến trước mặt Cabades khi ông đang cưỡi ngựa tiến vào thành, và thưa rằng việc tàn sát tù binh không phải là hành động của một vị vua. Vẫn đang chìm trong cơn thịnh nộ, Cabades đáp: "Nhưng tại sao các ngươi lại dám quyết định chiến đấu chống lại trẫm?" Cụ già nhanh chóng đáp lời: "Bởi vì Thiên Chúa muốn trao Amida vào tay ngài, không hẳn vì quyết định của chúng tôi mà chính vì lòng dũng cảm của ngài." Hài lòng trước câu nói này, Cabades không cho phép tàn sát thêm nữa, mà ra lệnh cho quân Ba Tư cướp bóc tài sản, bắt những kẻ sống sót làm nô lệ và tuyển chọn dâng lên cho ngài tất cả những nhân vật tăm tiếng trong thành.

Chẳng bao lâu sau, ông rút quân, để lại một ngàn quân đồn trú dưới quyền chỉ huy của Glones — một người Ba Tư — cùng một số ít những người dân Amida khốn khổ bị bắt làm nô bộc phục vụ nhu cầu hằng ngày cho quân Ba Tư; còn bản thân ông dẫn toàn bộ phần lớn đại quân cùng tù binh hồi hương.

Những tù binh này được Cabades đối xử với lòng hào phóng xứng tầm quân vương; bởi chẳng bao lâu sau, ông thả tự do cho tất cả bọn họ trở về quê nhà, nhưng giả vờ như thể họ đã lén lút trốn thoát; và Hoàng đế La Mã Anastasius cũng bày tỏ sự tôn vinh xứng đáng với lòng dũng cảm của họ, khi miễn toàn bộ thuế hằng năm cho thành phố trong suốt bảy năm, đồng thời ban thưởng hậu hĩnh cho từng cá nhân lẫn tập thể, khiến họ hoàn toàn quên đi những bất hạnh từng trải qua. Nhưng điều này xảy ra vào những năm sau đó.

VIII

Bấy giờ, hay tin Amida đang bị vây hãm, Hoàng đế Anastasius lập tức phái đi một đạo quân có đủ sức mạnh. Nhưng trong đại quân này, dù có các sĩ quan chỉ huy từng phân viện (symmory), quyền thống soái tối cao lại được chia đều cho bốn vị tướng sau: Areobindus, Tổng tư lệnh miền Đông lúc bấy giờ, con rể của Olyvrius — người từng là Hoàng đế phương Tây cách đó không lâu; Celer, tư lệnh đội quân cận vệ cung điện (vốn được người La Mã gọi là "magister"); bên cạnh đó còn có các tư lệnh quân đội tại Byzantium là Patricias xứ Phrygia và Hypatius — cháu của hoàng đế. Bốn người này chính là các tướng lĩnh chủ chốt. Sát cánh cùng họ còn có Justinus — kẻ về sau lên ngôi hoàng đế sau khi Anastasius qua đời —, Patriciolus cùng con trai Vitalianus (người chẳng bao lâu sau đã dấy binh chống lại Hoàng đế Anastasius và tự xưng bạo chúa), Pharesmanes người gốc Colchis sở hữu năng lực chiến đấu xuất chúng, cùng hai tướng người Goth là Godidisklus và Bessas — những người không đi theo Theoderic khi ông rời Thrace sang Ý, cả hai đều thuộc dòng dõi quý tộc cao quý và dày dạn kinh nghiệm chiến trận; cùng vô số nhân vật quyền quý khác cũng gia nhập đạo quân này. Người ta nói rằng chưa từng có một đại quân nào được người La Mã tập hợp để chống lại người Ba Tư quy mô đến thế, dù là trước hay sau thời điểm đó. Tuy nhiên, tất cả những con người này không hội tụ thành một khối duy nhất, cũng không hợp thành một đạo quân đơn lẻ khi hành quân, mà mỗi viên tướng tự chỉ huy riêng phân đội của mình tiến đánh kẻ thù. Để quản lý tài chính cho quân đội, Apion — một người Ai Cập thuộc tầng lớp quý tộc lừng danh và vô cùng tháo vát — đã được cử đến; hoàng đế đã ban cho ông ta văn bản tuyên bố là người đồng sở hữu quyền lực hoàng gia, cốt để ông ta có toàn quyền quản lý tài chính theo ý muốn.

Tuy nhiên, đạo quân này được tập hợp với sự chậm trễ đáng kể và tiến bước khá lê thê. Hậu quả là họ chẳng tìm thấy bóng dáng lũ man rã nào trên lãnh thổ La Mã; bởi quân Ba Tư đã đánh úp chớp nhoáng rồi lập tức rút lui cùng toàn bộ chiến lợi phẩm về xứ sở của chúng. Lúc bấy giờ, chẳng vị tướng nào muốn gánh vác nhiệm vụ vây hãm lực lượng đồn trú bỏ lại ở Amida, bởi họ nghe tin chúng đã dự trữ một nguồn lương thực dồi dào; thay vào đó, họ vội vã xâm lược lãnh thổ kẻ thù. Tuy nhiên, họ không tiến đánh đồng loạt mà hạ trại tách biệt nhau trong suốt cuộc hành quân. Khi hay tin này (bởi ông tình cờ đang ở ngay gần đó), Cabades hộc tốc kéo đến biên giới La Mã để đối đầu với họ. Nhưng người La Mã vẫn chưa hay biết rằng Cabades đang tiến đánh họ với toàn bộ lực lượng, và họ đinh ninh rằng chỉ có một đạo quân Ba Tư nhỏ nhoi nào đó ở đó. Thế là đại quân của Areobindus hạ trại tại một nơi gọi là Arzamon, cách thành phố Constantina hai ngày đường; còn lực lượng của Patricius và Hypatius hạ trại tại Siphrios, cách thành phố Amida không dưới ba trăm năm mươi stades. Về phần Celer, ông vẫn chưa đến nơi.

Khi phát hiện Cabades đang tiến đánh họ với toàn bộ đại quân, Areobindus liền bỏ trại, cùng toàn bộ binh lính tháo chạy bán sống bán chết về Constantina. Không lâu sau, quân địch kéo đến, chiếm trọn khu trại trống không cùng toàn bộ số tiền vàng bên trong. Từ đó, họ rầm rộ tiến đánh đạo quân La Mã thứ hai. Bấy giờ, lực lượng của Patricius và Hypatius tình cờ chạm trán tám trăm quân Ephthalitae đang đi tiên phong cho đại quân Ba Tư, và họ đã tiêu diệt hầu như toàn bộ số quân này. Sau đó, vì chẳng hay biết gì về Cabades và đại quân Ba Tư, đinh ninh rằng mình đã chiến thắng, họ bắt đầu buông lỏng cảnh giác. Đáng lẽ ra họ đã cất vũ khí và đang chuẩn bị bữa trưa, bởi thời điểm thích hợp trong ngày đã đến gần. Bấy giờ có một con suối nhỏ chảy qua khu vực này, và quân La Mã bắt đầu mang thịt ra suối rửa để chuẩn bị nấu nướng; một số người vì oi bức nên đã nhảy xuống suối tắm; hậu quả là dòng suối đục ngầu phù sa. Đúng lúc ấy, hay tin thảm họa giáng xuống người Ephthalitae, Cabades hộc tốc tiến đánh kẻ thù, phát hiện dòng nước suối vẩn đục, liền đoán ra sự tình và kết luận rằng đối phương đang lơ đễnh không phòng bị, bèn hạ lệnh xung phong toàn lực ngay lập tức.

Tháng 5 năm 503 SCN

Thế là họ bất ngờ ập vào khi quân La Mã đang ăn uống chè chén và không mang vũ khí. Người La Mã chẳng tài nào chống đỡ nổi đợt xung phong, cũng chẳng mảy may nghĩ đến chuyện kháng cự, mà nháo nhào tháo chạy thân ai nấy giữ; một số bị bắt sống và tước mạng, trong khi những kẻ khác trèo lên ngọn đồi gần đó rồi hoảng loạn lao mình xuống vách đá trong cảnh hỗn độn cùng cực. Người ta kể rằng không một ai trốn thoát khỏi đó; chỉ có Patricius và Hypatius là kịp tẩu thoát từ đầu trận chiến. Sau sự kiện này, Cabades rút quân hồi hương với toàn bộ lực lượng, bởi lũ người Hung thù địch đã xâm lược lãnh thổ của ông, và ông buộc phải waging một cuộc chiến dài hơi với chúng ở vùng cực bắc vương quốc. Trong khi đó, đạo quân La Mã còn lại cũng kéo đến, nhưng chẳng làm được trò trống gì đáng kể, dường như vì chẳng có ai được bầu làm tổng tư lệnh tối cao cho chiến dịch; tất cả các vị tướng đều có cấp bậc ngang nhau, kết quả là họ luôn cãi vã, phản bác ý kiến của nhau và hoàn toàn bất lực trong việc hợp lực. Tuy nhiên, Celer cùng phân đội của mình đã vượt sông Nymphius và tiến hành một cuộc xâm lấn nhỏ vào Arzanene. Dòng sông này nằm rất gần Martyropolis, cách Amida khoảng ba trăm stades. Thế là quân của Celer cướp bóc vùng quê quanh đó rồi quay về chẳng mấy chốc, và toàn bộ chiến dịch kết thúc trong một thời gian ngắn.

IX

Sau sự kiện này, theo lệnh triệu tập của hoàng đế, Areobindus trở về Byzantium, trong khi các vị tướng khác tiến đến Amida và siết chặt vòng vây bất chấp mùa đông lạnh giá. Dẫu thực hiện vô số nỗ lực, họ vẫn không tài nào hạ nổi pháo đài, nhưng lại sắp sửa đạt được mục đích bằng nạn đói; bởi toàn bộ lương thực của quân đồn trú đã cạn sạch. Tuy nhiên, các vị tướng chẳng hay biết gì về tình cảnh khốn cùng mà kẻ thù đang gánh chịu; nhưng khi thấy quân lính của chính mình kiệt sức vì lao dịch vây hãm và thời tiết khắc nghiệt, đồng thời nghi ngờ rằng đại quân Ba Tư sẽ sớm kéo đến, họ nôn nóng tìm mọi cách rút lui bằng bất cứ giá nào. Về phần người Ba Tư, không biết số phận mình sẽ ra sao trong cảnh ngặt nghèo này, họ vẫn cố tình che giấu cẩn mật việc thiếu thốn những nhu yếu phẩm, ra vẻ như thể mình đang sở hữu một kho lương thực dồi dào, với mong muốn hồi hương trong danh dự. Thế là một bản đề xuất được thương lượng giữa hai bên, theo đó người Ba Tư sẽ trao lại thành phố cho người La Mã để đổi lấy một ngàn cân vàng. Cả hai bên đều hân hoan ký kết điều khoản thỏa thuận, và con trai của Glones, sau khi nhận đủ tiền, đã trao lại Amida cho người La Mã. Bởi bản thân Glones đã qua đời từ trước theo cách thức sau đây.

Khi quân La Mã chưa hạ trại trước thành Amida nhưng đã ở sát vùng phụ cận, một nông dân chuyên lén lút vào thành buôn bán gia cầm, bánh mì cùng vô số món ngon khác với giá cắt cổ cho Glones này, đã đến yết kiến tướng quân Patricius và hứa sẽ dâng nộp Glones cùng hai trăm quân Ba Tư vào tay ông, với điều kiện nhận được sự đảm bảo đền ơn đáp nghĩa. Vị tướng hứa hẹn sẽ đáp ứng mọi điều hắn muốn rồi cho hắn lui ra. Tên này liền xé rách y phục tơi tả, giả dạng một kẻ vừa trải qua cảnh tang tóc rồi lén lút bước vào thành. Đến trước mặt Glones, hắn vừa bứt tóc vừa gào khóc: "Hỡi Chủ nhân, con đang mang đống chiến phẩm từ làng của mình đến cho ngài thì tình cờ chạm trán binh lính La Mã (như ngài biết đấy, chúng vẫn thường lang thang khắp vùng này theo từng tốp nhỏ để cướp bóc những người nông dân khốn khổ), chúng giáng xuống con những đòn roi nhừ tử, cướp sạch mọi thứ rồi tẩu thoát — lũ cướp có truyền thống hèn nhát trước người Ba Tư nhưng lại giở thói côn đồ với nông dân. Xin chủ nhân hãy nhanh chóng nghĩ cách tự bảo vệ mình, bảo vệ chúng ta và toàn bộ người Ba Tư. Bởi nếu ngài đi săn ở vùng ngoại ô thành phố, ngài sẽ tóm được những con mồi quý hiếm. Lũ khốn nạn ấy đang lang thang từng nhóm bốn năm tên để cướp bóc kìa." Hắn thốt lên những lời đó. Tin sái cổ, Glones liền gặng hỏi xem hắn nghĩ bao nhiêu quân Ba Tư là đủ để thực hiện nhiệm vụ này. Hắn đáp chừng năm mươi tên là đủ, bởi chúng sẽ chẳng bao giờ chạm trán nhóm nào quá năm tên đi chung; tuy nhiên, để phòng hờ bất trắc, mang theo một trăm tên cũng chẳng hại gì; và nếu nhân đôi con số đó lên thì lại càng tuyệt vời hơn ở mọi khía cạnh, bởi chẳng ai gặp rắc rối vì mang theo đông quân cả. Ngay lập tức, Glones chọn ra hai trăm kỵ binh và bảo tên nông dân dẫn đường. Nhưng hắn khăng khăng đòi đi trước để thám thính tình hình, và hễ mang tin báo về rằng vẫn thấy quân La Mã lang thang ở các khu vực đó, thì quân Ba Tư mới xuất kích vào thời điểm thích hợp. Thấy lời tên này có lý, Glones liền phái hắn đi trước theo đúng lệnh. Hắn bế tắc chạy đến diện kiến tướng quân Patricius trình bày mọi chuyện; vị tướng liền phái theo hắn hai cận vệ cùng một ngàn binh sĩ. Ông cho họ mai phục quanh một ngôi làng gọi là Thilasamon, cách Amida bốn mươi stades, giữa những thung lũng rậm rạp cây cối, dặn dò họ án binh bất động tại đó; còn bản thân ông hộc tốc chạy về thành phố, báo cho Glones biết rằng con mồi đã sẵn sàng, rồi lừa dẫn hắn cùng hai trăm kỵ binh vào ổ mai phục của địch. Khi họ đi qua vị trí quân La Mã đang mai phục mà Glones cùng đám quân Ba Tư hoàn toàn không hay biết, hắn liền hô hào đánh thức quân La Mã và chỉ cho họ thấy kẻ thù. Trông thấy quân địch ập đến, đám quân Ba Tư bàng hoàng trước sự cố bất thình lình và lúng túng chẳng biết xoay sở ra sao. Bởi họ không thể rút lui về phía sau vì bị đối phương chặn đường, cũng chẳng thể tẩu thoát đi đâu trên đất địch. Cố gắng hết sức trong hoàn cảnh ngặt nghèo, họ dàn trận nghênh chiến và tìm cách đánh lui kẻ thù; nhưng bất lợi lớn về quân số khiến họ thất thủ, toàn bộ bọn họ cùng Glones đều bỏ mạng. Hay tin cha mình vong mạng, con trai của Glones vô cùng đau đớn đồng thời nổi giận lôi đình vì không thể bảo vệ cha, liền phóng hỏa thiêu rụi thánh điện của Symeon — một vị thánh — nơi Glones từng trọ chân. Phải nói rằng, ngoại trừ công trình này, không một ai — từ Glones, Cabades cho đến bất kỳ người Ba Tư nào khác — có ý định phá hủy hay tàn phá bất kỳ công trình nào trong hoặc ngoài thành Amida. Nhưng tôi xin quay lại mạch truyện trước đó.

504 SCN

Cứ thế, người La Mã dùng tiền chuộc lại Amida hai năm sau khi nó lọt vào tay kẻ thù. Khi đặt chân vào thành, sự cẩu thả của chính họ và những gian khổ mà quân Ba Tư phải chịu đựng mới phơi bày rõ mồn một. Tính toán số lượng lúa mạch còn sót lại và số quân địch đã rút đi, họ nhận ra lượng lương thực trong thành chỉ đủ dùng trong khoảng bảy ngày, dẫu Glones và con trai đã liên tục phân phát khẩu phần vô cùng tằn tiện cho quân Ba Tư. Bởi đối với những người La Mã ở lại trong thành cùng họ như tôi đã kể trên, họ quyết định không phát cho một hạt nào kể từ khi kẻ thù siết chặt vòng vây; thế là những con người ấy ban đầu phải ăn những món lạ lẫm, bạ đâu ăn đấy, và đến tận cùng thậm chí họ còn uống máu lẫn nhau. Các tướng lĩnh mới ngỡ ngàng nhận ra mình đã bị lũ man rã lừa gạt, họ bèn quở trách binh lính vì thói thiếu tự chủ, vì đã không tuân lệnh khi có cơ hội bắt sống một lượng lớn quân Ba Tư cùng con trai của Glones và chính thành phố này, để rồi chuốc lấy nỗi nhục nhã ê chề khi dùng tiền La Mã mua lại Amida từ tay kẻ thù.

506 SCN

Sau sự kiện này, vì cuộc chiến với người Hung cứ kéo dài lê thê, người Ba Tư đành ký kết một hiệp ước hòa bình kéo dài bảy năm với người La Mã, do Celer người La Mã và Aspebedes người Ba Tư dàn xếp; cả hai đại quân sau đó rút về quê nhà và duy trì hòa bình. Thế là, như đã tường thuật, cuộc chiến giữa người La Mã và Ba Tư đã khởi đầu và kết thúc như thế. Giờ đây tôi xin chuyển sang tường thuật những sự kiện liên quan đến Cổng Caspian.

X

Dãy núi Taurus của Cilicia chạy ngang qua Cappadocia, Armenia và vùng đất gọi là Persarmenians, rồi tiếp tục qua Albania, Iberia cùng tất cả các quốc gia lùng nhùng khác trong khu vực này, bao gồm cả các nước độc lập lẫn chư hầu của Ba Tư. Bởi nó kéo dài hun hút, và dọc theo dãy núi này, nó phình rộng phi thường đồng thời vươn cao hùng vĩ. Vượt qua biên giới Iberia, người ta bắt gặp một dạng đường mòn trong một khe núi vô cùng hẹp, kéo dài năm mươi stades. Con đường này chấm dứt tại một nơi bị cô lập bởi những vách đá dựng đứng và dường như hoàn toàn không thể vượt qua. Bởi từ đó chẳng có lối thoát nào lộ diện, ngoại trừ một cánh cổng nhỏ do tự nhiên kiến tạo hệt như bàn tay con người gọt giũa, từ xa xưa đã được gọi là Cổng Caspian. Từ đó trở đi là những đồng bằng bằng phẳng, phì nhiêu nước, trải dài những đồng cỏ chăn nuôi ngựa vô cùng thuận lợi. Hầu như toàn bộ các bộ tộc người Hung đều định cư tại đây, kéo dài tuốt đến hồ Maeotic. Nếu những người Hung này băng qua cánh cổng tôi vừa nhắc đến để tiến vào lãnh thổ Ba Tư và La Mã, họ sẽ đến nơi với những con ngựa sung sức mà chẳng phải đi vòng vo hay vượt qua bất kỳ địa hình hiểm trở nào, ngoại trừ năm mươi stades dọc theo biên giới Iberia như đã nói. Ngược lại, nếu đi bằng những con đường đèo khác, họ sẽ phải trải qua vô vàn gian nan mới đến được đích và không còn sử dụng được những con ngựa cũ nữa, bởi những đoạn đường vòng vấp phải vô số con dốc hiểm trở. Nhận ra điều này, Alexander — con trai của Philip — đã cho xây dựng những cánh cổng tại địa điểm nói trên và thiết lập một pháo đài ở đó. Nơi này lần lượt qua tay nhiều kẻ nắm giữ theo dòng thời gian, và cuối cùng rơi vào tay Ambazouces — một người Hung gốc, nhưng là bạn của người La Mã và Hoàng đế Anastasius. Bấy giờ, khi Ambazouces đã cao tuổi và lâm vào cảnh gần đất xa trời, ông đã phái người đến gặp Anastasius ngỏ ý muốn trao lại pháo đài cùng Cổng Caspian cho người La Mã để đổi lấy tiền vàng. Nhưng Hoàng đế Anastasius vốn không đời nào làm việc gì mà không cân nhắc kỹ lưỡng, cũng chẳng có thói quen hành xử bốc bột: suy luận rằng mình không thể nào nuôi nổi binh lính tại một nơi hoàn toàn hoang vu không có lấy một sản vật nào, lại chẳng có quốc gia chư hầu nào của La Mã ở lân cận, ông bèn bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với thiện chí của người đàn ông ấy nhưng dứt khoát từ chối đề nghị này. Chẳng bao lâu sau, Ambazouces qua đời vì bệnh tật, và Cabades bèn đem quân đánh chiếm các con cổng ấy.

Sau khi ký kết hiệp ước hòa bình với Cabades, Hoàng đế Anastasius cho xây dựng một thành phố vô cùng kiên cố và quan trọng tại một nơi gọi là Daras, mang chính tên vị hoàng đế. Nơi này cách thành phố Nisibis một trăm stades thiếu hai, và cách biên giới phân định giữa La Mã và Ba Tư khoảng hai mươi tám stades. Dẫu vô cùng nóng lòng muốn ngăn cản việc xây dựng, người Ba Tư lại hoàn toàn bất lực vì đang bị trói chân bởi cuộc chiến với người Hung. Nhưng ngay khi Cabades kết thúc cuộc chiến đó, ông phái sứ thần đến trách móc người La Mã vì đã dám xây dựng một thành phố sát sạt biên giới Ba Tư, dẫu điều đó đã bị nghiêm cấm trong hiệp ước được ký kết trước đó giữa người Medes và người La Mã. Bấy giờ, Hoàng đế Anastasius tìm cách qua mặt và rũ bỏ lời cáo buộc bằng cách vừa đe dọa, vừa nhấn mạnh tình bạn hữu, vừa đút lót một khoản tiền không hề nhỏ. Một thành phố khác cũng được vị hoàng đế này cho xây dựng y hệt thành phố đầu tiên tại Armenia, ngay sát biên giới Persarmenia; tại đó vốn dĩ từng có một ngôi làng cổ xưa, nhưng đã được nâng tầm thành phố nhờ ân sủng của Hoàng đế Theodosius, thậm chí mang luôn tên ông. Tuy nhiên, Anastasius đã cho xây quanh nó một bức tường vô cùng kiên cố, qua đó chọc giận người Ba Tư chẳng kém gì thành phố trước; bởi cả hai đều là những pháo đài mang tính đe dọa trực tiếp đến xứ sở của họ.

XI

1 tháng 8 năm 518 SCN

Chẳng bao lâu sau, Anastasius qua đời, Justinus tiếp quản ngai vàng sau khi hất cẳng toàn bộ họ hàng của Anastasius dẫu họ rất đông đảo và vô cùng quyền quý. Bấy giờ, một nỗi lo âu bất chợt dấy lên trong lòng Cabades, sợ rằng người Ba Tư sẽ tìm cách lật đổ vương triều của ông ngay khi ông xuôi tay nhắm mắt; bởi hiển nhiên ông sẽ không thể trao lại vương quyền cho bất kỳ người con nào mà không vấp phải sự chống đối. Dẫu luật lệ chỉ định người con trai cả Caoses lên ngôi dựa trên tuổi tác, hắn lại chẳng hề được lòng Cabades; và phán quyết của người cha đã đi ngược lại cả luật tự nhiên lẫn tập quán. Trong khi đó, Zames — người con trai thứ — bị loại bỏ bởi luật lệ vì đã bị chột một mắt. Bởi luật pháp nghiêm cấm một kẻ chột mắt hay mang bất kỳ dị tật nào được lên làm vua nước Ba Tư. Nhưng Chosroes — đứa con do người chị của Aspebedes sinh hạ — lại được người cha cưng chiều vô mực; tuy nhiên, khi thấy hầu như toàn bộ người Ba Tư đều ngưỡng mộ tài năng quân sự của Zames đến mức cuồng nhiệt (bởi anh ta là một chiến binh tài ba) và tôn sùng những phẩm chất khác của anh ta, Cabades đâm ra hoảng sợ, e rằng họ sẽ nổi dậy chống lại Chosroes và giáng những đòn thảm khốc xuống gia tộc lẫn vương triều. Thế nên, ông cho rằng cách tốt nhất là dàn xếp với người La Mã để chấm dứt cả cuộc chiến lẫn những nguyên cớ chiến tranh, với điều kiện Chosroes phải được nhận làm con nuôi của Hoàng đế Justinus; bởi chỉ có cách đó ông mới bảo toàn được sự ổn định cho chính quyền. Thế là ông phái sứ thần cùng một bức thư đến triết yết Hoàng đế Justinus tại Byzantium. Bức thư được viết như sau: "Thực sự bất công biết bao là cách đối xử mà chúng ta phải hứng chịu từ người La Mã, điều mà chính các ngươi cũng thừa biết, nhưng trẫm đã thấy chí lý khi vứt bỏ hoàn toàn mọi cáo buộc chống lại các ngươi, với niềm tin chắc chắn rằng những kẻ khải hoàn chân chính nhất thiên hạ phải là những kẻ, dẫu nắm chân lý trong tay, vẫn sẵn lòng nhượng bộ và chịu khuất phục trước bạn hữu của mình. Tuy nhiên, trẫm muốn xin các ngươi một ân huệ nhỏ để đáp lại điều này, thứ sẽ gắn kết không chỉ chúng ta mà cả toàn thể thần dân lại với nhau trong mối quan hệ họ hàng và tình thân ái tự nhiên tuôn chảy từ đó, đồng thời đưa chúng ta đến sự viên mãn của những phúc lành hòa bình. Đề xuất của trẫm là: các ngươi hãy nhận con trai trẫm là Chosroes — kẻ sẽ kế vị ngai vàng của trẫm — làm con nuôi."

Khi thông điệp này đến tai Hoàng đế Justinus, ngài vô cùng hoan hỉ và Justinian — cháu của hoàng đế, người được kỳ vọng sẽ kế thừa ngai vàng — cũng vui mừng khôn xiết. Họ vội vã tiến hành thủ tục ghi chép việc nhận con nuôi theo đúng luật pháp La Mã — và mọi chuyện đã thành sự thật nếu không bị Proclus ngăn chặn. Lúc bấy giờ, Proclus là cố vấn của hoàng đế với chức vụ quaestor, một người liêm khiết và tuyệt đối không thể mua chuộc; vì lẽ đó, ông ta không dễ dãi đề xuất bất kỳ đạo luật nào, cũng chẳng muốn làm xáo trộn trật tự đã được thiết lập sẵn. Vào thời điểm ấy, ông ta cũng lên tiếng phản đối đề nghị trên với những lời lẽ sau: "Việc mạo hiểm dấn thân vào những dự án mới lạ không phải là phong cách của tôi, và quả thực tôi hãi hùng chúng hơn bất cứ điều gì khác; bởi nơi nào có sự đổi mới, nơi đó sự an toàn tuyệt đối bị bóp nghẹt. Và tôi cho rằng, dẫu kẻ nào có gan lì đến đâu trong vấn đề này, hắn vẫn sẽ chùn bước và run rẩy trước cơn bão giông do nó gây ra; bởi tôi tin rằng chúng ta chẳng cần phải cân nhắc điều gì khác vào lúc này ngoài câu hỏi làm thế nào để trao lại đế quốc La Mã cho người Ba Tư bằng một cái cớ hợp tình hợp lý. Bởi họ chẳng hề che giấu cũng chẳng dùng bất kỳ thủ đoạn ngụy trang nào, mà công khai thừa nhận mục đích, trơ trẽn đòi tước đoạt giang sơn của chúng ta, tìm cách che đậy sự gian trá rành rành dưới lớp áo đơn giản và giấu giếm dã tâm trơ trẽn sau vẻ ngoài hờ hững giả tạo. Thế mà cả hai ngài lại định phớt lờ nỗ lực này của lũ man rã bằng toàn bộ sức mạnh của mình hay sao; bệ hạ, để ngài không phải là vị Hoàng đế cuối cùng của người La Mã, và ngài, hỡi Tổng tư lệnh, để ngài không tự biến mình thành kẻ ngáng đường trên con đường bước lên ngai vàng. Những mưu mô xảo quyệt khác thường được che giấu đằng sau lớp vỏ từ ngữ hoa mỹ có lẽ cần đến thông dịch viên cho đại chúng hiểu, nhưng sứ mệnh này ngay từ những lời đầu tiên đã phơi bày trắng trợn ý đồ biến Chosroes này thành người thừa kế hợp pháp của Hoàng đế La Mã. Bởi tôi muốn các ngài hãy suy ngẫm điều này: theo tự nhiên, tài sản của cha mẹ thuộc về con cái, và dẫu luật lệ giữa muôn loài có mâu thuẫn lẫn nhau vì bản chất biến đổi của chúng, thì trong vấn đề này, cả người La Mã lẫn mọi tộc man rã đều chung một tiếng nói hòa hợp, khi tuyên bố con cái chính là chủ nhân thừa kế gia sản của cha mẹ mình. Hãy cân nhắc quyết định đầu tiên này nếu các ngài muốn: một khi đã chọn, các ngài buộc phải chấp nhận mọi hệ lụy của nó."

Proclus vừa dứt lời, hoàng đế cùng người cháu trai liền lắng nghe và đắn đo suy tính về việc nên làm. Trong lúc đó, Cabades lại gửi thêm một bức thư nữa đến Hoàng đế Justinus, khẩn nài ngài cử những nhân vật có uy tín đến để thiết lập hòa bình, đồng thời chỉ định qua thư phương thức mà ngài mong muốn thực hiện việc nhận con nuôi. Hơn lúc nào hết, Proclus càng kịch liệt đả kích mưu đồ của người Ba Tư, quả quyết rằng mục đích của chúng là thâu tóm quyền lực La Mã một cách kiên cố nhất có thể. Ông ta hiến kế rằng nên kết thúc hòa bình với chúng càng nhanh càng tốt, và cử những nhân vật cao quý nhất đi sứ vì mục đích này; và những người đó phải trả lời thẳng thừng với Cabades khi hắn gặng hỏi cách thức thực hiện việc nhận con nuôi cho Chosroes rằng: đó phải là kiểu nhận con nuôi xứng tầm với một kẻ man rã — ý ông muốn nói là người man rã nhận con nuôi không bằng văn kiện, mà bằng gươm giáo vũ khí. Theo đó, Hoàng đế Justinus liền cho sứ thần lui ra, hứa hẹn rằng những nhân vật cao quý nhất của La Mã sẽ theo chân họ chẳng mấy chốc để dàn xếp một thỏa thuận tốt đẹp nhất về hòa bình và về Chosroes. Ngài cũng hồi thư cho Cabades theo tinh thần đó. Thế là phái đoàn được cử đi từ phía người La Mã gồm có Hypatius — cháu của vị hoàng đế quá cố Anastasius, một quý tộc từng giữ chức Tổng tư lệnh miền Đông —, và Rufinus — con trai của Silvanus, một nhân vật tăm tiếng trong giới quý tộc từng quen biết Cabades qua đời cha; về phía người Ba Tư có Seoses — nhân vật quyền lực nắm tước hiệu adrastadaran salanes —, và Mebodes — kẻ giữ chức magister. Những người này tề tựu tại một địa điểm biên giới giữa lãnh thổ La Mã và Ba Tư; tại đó, họ gặp gỡ và thương lượng cách thức hàn gắn bất đồng cũng như dàn xếp hiệu quả vấn đề hòa bình. Chosroes cũng tiến đến sông Tigris, cách thành phố Nisibis chừng hai ngày đường, để hễ khi nào các chi tiết hòa bình được đôi bên dàn xếp ổn thỏa nhất, ông có thể thân chinh đến Byzantium. Vô số lời đã được thốt lên từ cả hai phía xoay quanh những bất đồng, và đặc biệt Seoses đã nhắc đến vùng đất Colchis — nay gọi là Lazica —, quả quyết rằng nó vốn là chư hầu của Ba Tư từ ngàn xưa và người La Mã đã cướp nó đi bằng vũ lực trên những cơ sở phi pháp. Nghe đến đây, người La Mã vô cùng phẫn nộ trước việc ngay cả Lazica cũng bị người Ba Tư tranh chấp. Và khi họ đáp lại rằng việc nhận con nuôi của Chosroes phải diễn ra theo đúng cách thức của một kẻ man rã, người Ba Tư cảm thấy không thể dung tha. Thế là hai bên đường ai nấy bước hồi hương, Chosroes ra về tay trắng trong nỗi uất hận tột cùng trước sự lăng nhục của người La Mã và thề sẽ trả thù.

Sau sự kiện này, Mebodes bắt đầu vu khống Seoses trước mặt Cabades, tố cáo rằng y đã cố tình khơi mào vấn đề Lazica dù không hề được chủ nhân ủy quyền, qua đó phá hỏng tiến trình hòa bình, đồng thời y từng có những lời qua tiếng lại trước đó với Hypatius — kẻ vốn chẳng thiện chí gì với chủ nhân của mình và đang mưu đồ ngăn cản hòa bình cùng việc nhận con nuôi của Chosroes; vô số lời cáo buộc khác cũng được kẻ thù của Seoses dựng lên, và y bị triệu ra trước vành móng ngựa. Bấy giờ, toàn bộ hội đồng Ba Tư tề tựu xét xử, bị thôi thúc bởi lòng đố kỵ nhiều hơn là sự tôn trọng luật pháp. Bởi họ vô cùng căm ghét chức vụ của y vốn xa lạ với họ, lại thêm phần bất mãn trước tính cách tự đắc bẩm sinh của y. Dẫu Seoses là kẻ tuyệt đối không thể mua chuộc và là một người tôn trọng công lý đến từng chi tiết, ông lại mắc chứng ngạo mạn chẳng ai bì kịp. Phẩm chất này dường như ngấm vào máu của các quan chức Ba Tư, nhưng ở Seoses, ngay cả họ cũng nghĩ rằng căn bệnh ấy đã phát triển đến mức độ kỳ quái nhất. Thế nên các cáo buộc trút lên đầu y những điều kể trên, bổ sung thêm rằng y không hề muốn sống theo lối sống truyền thống hay gìn giữ các thiết chế Ba Tư. Bởi ông vừa sùng bái những vị thần ngoại lai, vừa mới đây khi vợ qua đời đã đem chôn cất nàng, trong khi luật pháp Ba Tư nghiêm cấm việc vùi lấp thi thể người chết vào lòng đất. Thế là các thẩm phán tuyên án tử hình y, trong khi Cabades, dẫu ra vẻ vô cùng đau xót như một người bạn của Seoses, lại hoàn toàn không có ý định cứu mạng y. Mặt khác, ông cũng không tỏ ra giận dữ với y, mà viện lý do rằng mình không thể phá bỏ luật pháp Ba Tư, dẫu ông mang ơn y cứu mạng, bởi Seoses chính là nhân vật chủ chốt giúp ông sống sót và giữ vững ngai vàng. Cứ thế, Seoses bị phán quyết và bị loại bỏ khỏi cõi đời này. Và chức vụ khởi nguồn từ ông cũng chấm dứt cùng ông, chẳng còn ai khác được phong tước adrastadaran salanes nữa. Rufinus cũng vu khống Hypatius trước mặt hoàng đế. Hậu quả là hoàng đế tước bỏ chức vụ của ông, đồng thời tra tấn vô cùng tàn nhẫn một số cộng sự của ông chỉ để phát hiện ra rằng lời vu khống đó hoàn toàn bịa đặt; tuy nhiên, ngoại trừ điều đó, ngài không gây tổn hại gì thêm cho Hypatius.

XII

Ngay sau sự kiện này, Cabades dẫu nóng lòng muốn tiến hành một cuộc xâm lược vào lãnh thổ La Mã lại hoàn toàn bất lực vì vướng phải chướng ngại vật sau đây. Người Iberia sống ở châu Á định cư ngay vùng lân cận Cổng Caspian nằm ở phía bắc của họ. Giáp ranh với họ bên trái về phía tây là Lazica, và bên phải về phía đông là các tộc Ba Tư. Dân tộc này theo đạo Kitô và họ gìn giữ các nghi lễ đức tin này chặt chẽ hơn bất kỳ ai mà chúng ta biết, nhưng ngặt nỗi họ đã là chư hầu của vua Ba Tư từ thời cổ đại. Đúng lúc ấy, Cabades muốn ép buộc họ phải tuân theo các nghi lễ tôn giáo của hắn. Hắn ra lệnh cho vua của họ là Gourgenes phải tuân thủ mọi tập tục của người Ba Tư, đặc biệt là dưới bất kỳ hình thức nào cũng không được chôn vùi thi thể người chết xuống đất, mà phải quăng tất cả cho chim chóc và chó sói. Vì lẽ đó, Gourgenes muốn quy thuận Hoàng đế Justinus, và ngài xin được đảm bảo bằng những lời thề rằng người La Mã sẽ không bao giờ bỏ rơi người Iberia cho Ba Tư. Hoàng đế hân hoan trao những lời thề ấy, đồng thời cử Probus — cháu của vị hoàng đế quá cố Anastasius, mang hàm quý tộc — cùng một khoản tiền lớn đến Bosporus, để dùng tiền chiêu mộ một đội quân Hung phái đến làm đồng minh cho người Iberia. Bosporus này là một thành phố ven biển, nằm bên trái khi ta giương buồm vào vùng biển gọi là Euxine, cách thành phố Cherson — ranh giới của lãnh thổ La Mã — hai mươi ngày đường. Mọi thứ giữa các thành phố này đều do người Hung kiểm soát. Thuở xưa, dân chúng Bosporus hoàn toàn tự trị, nhưng gần đây họ đã quyết định quy thuận Hoàng đế Justinus. Tuy nhiên, Probus ra đi mà không hoàn thành sứ mệnh, và hoàng đế bèn cử Peter làm tướng quân cùng một số lính Hung sang Lazica chiến đấu hết mình vì Gourgenes. Trong khi đó, Cabades phái một đại quân vô cùng hùng hậu đến đánh Gourgenes và người Iberia, dưới sự chỉ huy của một tướng Ba Tư mang tước hiệu "varizes" tên là Boes. Bấy giờ người ta thấy Gourgenes quá yếu ớt để chống chọi lại đợt tấn công của người Ba Tư, bởi viện binh từ người La Mã là không đủ, thế nên ông cùng toàn bộ giới quý tộc Iberia đã tháo chạy sang Lazica, đem theo vợ con cùng các anh em, trong đó Peranius là người anh cả. Khi đặt chân đến biên giới Lazica, họ dừng chân tại đó, nương náu sau địa hình hiểm trở để chống trả kẻ thù. Quân Ba Tư đuổi theo sau nhưng chẳng làm được trò trống gì đáng kể vì địa hình hiểm trở bất lợi cho họ.

Sau đó, người Iberia đến Byzantium yết kiến hoàng đế, và Petrus cũng diện kiến ngài theo lệnh gọi; từ đó hoàng đế yêu cầu ông phải hỗ trợ người Lazi bảo vệ đất nước của họ, dẫu họ có muốn hay không, đồng thời cử một đội quân do Eirenaeus chỉ huy sang đó. Bấy giờ có hai pháo đài ở Lazica nằm ngay lối vào đất nước họ từ biên giới Iberia, việc phòng thủ chúng vốn do người bản xứ đảm nhiệm từ ngàn xưa, dẫu họ phải trải qua vô vàn gian khổ; bởi chẳng có lúa mì, rượu vang hay bất kỳ sản vật quý giá nào được sản xuất ở đó, cũng chẳng có thứ gì được mang từ nơi khác đến vì đường xá quá chật hẹp, ngoại trừ do con người gồng gánh.

Tuy nhiên, người Lazi có thể sống qua ngày bằng một loại kê mọc ở đó, vì họ đã quen với nó. Hoàng đế bèn thuyên chuyển các lực lượng đồn trú này đi nơi khác và ra lệnh điều động binh lính La Mã đến đồn trú bảo vệ các pháo đài. Ban đầu, người Lazi còn chật vật mang lương thực đến cho những lính La Mã này, nhưng sau đó họ bỏ bê nhiệm vụ và người La Mã đành bỏ hoang các pháo đài ấy, để rồi quân Ba Tư không tốn một giọt mồ hôi đã chiếm lấy chúng. Sự việc ở Lazica diễn ra là thế.

Trong khi đó, dưới sự chỉ huy của Sittas và Belisarius, người La Mã tiến hành một cuộc đột kích vào Persarmenia — lãnh thổ chư hầu của Ba Tư —, cướp bóc một vùng rộng lớn rồi rút lui cùng vô số tù binh Armenia. Cả hai vị tướng này lúc bấy giờ vẫn còn trẻ và để râu lún phún, là cận vệ của tướng quân Justinian — kẻ về sau cùng chia sẻ ngai vàng với người bác Justinus. Nhưng trong cuộc đột kích thứ hai của người La Mã vào Armenia, Narses và Aratius bất ngờ xuất hiện chặn đánh và giao tranh với họ. Chẳng bao lâu sau, những người này đào ngũ sang phía người La Mã và tham gia chiến dịch ở Ý cùng Belisarius; nhưng trong dịp này, họ đã giáp chiến với lực lượng của Sittas và Belisarius và giành phần thắng. Một cuộc xâm lược khác cũng diễn ra gần thành phố Nisibis bởi một đạo quân La Mã khác do Libelarius xứ Thrace chỉ huy. Đạo quân này đột ngột tháo chạy dù chẳng có ai kéo ra nghênh chiến. Vì lẽ đó, hoàng đế tước bỏ chức vụ của Libelarius và bổ nhiệm Belisarius làm tư lệnh quân đội tại Daras.

527 SCN

Chính vào thời điểm đó, Procopius — người viết bộ lịch sử này — được chọn làm cố vấn cho ông.

XIII

1 tháng 4 năm 527 - 1 tháng 8 năm 527

Chẳng bao lâu sau, Justinus — vị hoàng đế từng sắc phong người cháu Justinian làm đồng hoàng đế — qua đời, qua đó độc quyền đế nghiệp rơi vào tay Justinian. Vị hoàng đế này ra lệnh cho Belisarius xây dựng một pháo đài tại một nơi gọi là Mindouos, nằm ngay sát biên giới Ba Tư, bên trái đường đi Nisibis. Lập tức, ông hối hả thi hành quyết định của hoàng đế, và pháo đài nhanh chóng vươn cao đáng kể nhờ số lượng thợ thủ công đông đảo. Nhưng người Ba Tư cấm tiệt họ không được xây dựng thêm nữa, đe dọa rằng bằng cả hành động lẫn lời nói, họ sẽ sớm phá hỏng công trình này. Hay tin, vì Belisarius không đủ lực lượng trong tay để đánh đuổi quân Ba Tư khỏi đó, hoàng đế liền điều động một đạo quân khác đến, đồng thời phái Coutzes và Bouzes — những kẻ lúc bấy giờ chỉ huy quân đội ở Libanus — đến chi viện. Hai người này là anh em ruột gốc Thrace, cả hai còn trẻ và có tính khí bồng bột, dễ liều lĩnh lao vào hiểm nguy. Thế là cả hai đại quân tề tựu đông đủ tại công trường xây dựng, người Ba Tư đến để phá hoại công trình bằng mọi giá, còn người La Mã đến để bảo vệ phu phen. Một trận chiến khốc liệt nổ ra trong đó người La Mã bại trận, thương vong vô số và nhiều người bị bắt làm tù binh. Trong số tù binh có cả Coutzes. Toàn bộ những tù binh này bị người Ba Tư lùa về xứ sở của họ, tống giam vào xích xiềng và giam cầm vĩnh viễn trong một hang động; còn về phần pháo đài, vì chẳng còn ai bảo vệ, họ đã san bằng những gì đã xây dựng xuống tận mặt đất.

Sau sự kiện này, Hoàng đế Justinian bổ nhiệm Belisarius làm Tổng tư lệnh miền Đông và ra lệnh cho ông tiến đánh người Ba Tư. Ông tập hợp một đại quân vô cùng hùng hậu và tiến đến Daras. Hermogenes — giữ chức magister — cũng được hoàng đế phái đến hỗ trợ ông dàn trận; nhân vật này từng là cố vấn cho Vitalianus trong thời gian ông ta chiến tranh với Hoàng đế Anastasius. Hoàng đế cũng cử Rufinus làm sứ thần, ra lệnh cho ông phải đợi ở Hierapolis bên sông Euphrates cho đến khi chính ngài ra lệnh. Bởi lúc bấy giờ các cuộc bàn thảo về hòa bình đang diễn ra sôi nổi từ cả hai phía. Tuy nhiên, bất ngờ có tin báo dội về cho Belisarius và Hermogenes rằng quân Ba Tư sắp sửa xâm lược lãnh thổ La Mã với dã tâm chiếm đoạt thành phố Daras. Nghe vậy, họ liền chuẩn bị nghênh chiến như sau.

Tháng 7 năm 530

Cách cánh cổng đối diện với thành phố Nisibis không xa, chừng một tầm ném đá, họ cho đào một chiến hào sâu với vô số lối đi cắt ngang. Chiến hào này không đào theo một đường thẳng, mà theo hình thức sau: ở giữa là một đoạn thẳng tương đối ngắn, và ở hai đầu đoạn này được đào thêm hai chiến hào vuông góc với chiến hào thứ nhất; xuất phát từ tận cùng của hai chiến hào vuông góc ấy, họ tiếp tục kéo dài hai đoạn hào thẳng theo hướng ban đầu ra rất xa. Chẳng bao lâu sau, quân Ba Tư kéo đến với một đại quân hùng hậu và hạ trại tại một nơi gọi là Ammodios, cách thành phố Daras hai mươi stades. Trong số các thủ lĩnh của đại quân này có Pityaxes và Baresmanas chột một mắt. Nhưng toàn quyền chỉ huy thuộc về một viên tướng Ba Tư mang tước hiệu "mirranes" (vậy là cách người Ba Tư gọi chức vụ này), tên là Perozes. Lập tức, Perozes phái sứ thần đến bảo Belisarius hãy chuẩn bị sẵn phòng tắm: bởi ngày mai ông ta muốn tắm ở đó. Theo đó, người La Mã ráo riết chuẩn bị nghênh chiến với kỳ vọng sẽ giao tranh vào ngày hôm sau.

Vào lúc mặt trời mọc, trông thấy quân địch đang tiến đến, họ dàn trận như sau. Đầu đoạn hào thẳng bên trái giáp với chiến hào vuông góc, kéo dài đến tận ngọn đồi mọc lên ở đó, do Bouzes chỉ huy một lực lượng lớn kỵ binh nắm giữ cùng Pharas người Erul, người dẫn theo ba trăm tráng sĩ đồng tộc. Bên phải họ, ngoài chiến hào, ngay góc tạo bởi chiến hào vuông góc và đoạn thẳng kéo dài từ đó, là vị trí của Sunicas và Aigan — người gốc Massagetae — cùng sáu trăm kỵ binh, cốt để nếu lực lượng dưới quyền Bouzes và Pharas bị đánh bật, họ có thể nhanh chóng vòng qua sườn và đánh úp ra sau lưng kẻ thù, qua đó dễ dàng ứng cứu cho người La Mã tại điểm đó. Ở cánh bên kia, họ cũng dàn trận tương tự; tận cùng đoạn hào thẳng do một lực lượng lớn kỵ binh dưới quyền John — con trai Nicetas —, Cyril và Marcellus nắm giữ; sát cánh cùng họ còn có Germanus và Dorotheus; trong khi tại góc bên phải, sáu trăm kỵ binh trấn thủ dưới sự chỉ huy của Simmas và Ascan — người Massagetae —, nhằm mục đích như đã nói, lỡ như lực lượng của John bị đánh bật, họ có thể từ đó lao ra tấn công sau lưng người Ba Tư. Cứ thế, dọc theo chiến hào là các phân đội kỵ binh và bộ binh đứng trấn thủ. Phía sau họ, ngay chính giữa, là lực lượng của Belisarius và Hermogenes. Dân số trận địa của người La Mã tổng cộng là hai mươi lăm ngàn người; trong khi đại quân Ba Tư gồm bốn mươi ngàn bộ binh và kỵ binh, tất cả đứng sát rạt nhau hướng về phía trước, tạo nên một đội hình phalanx sâu nhất có thể. Lúc bấy giờ, suốt một thời gian dài chẳng bên nào nổ súng trước, quân Ba Tư dường như đang trầm trồ trước đội hình trật tự của người La Mã và tỏ ra lúng túng chẳng biết phải xoay sở ra sao trước tình thế đó.

Đến xế chiều, một phân đội kỵ binh trấn thủ cánh phải tách khỏi phần còn lại của đại quân, tiến đánh lực lượng của Bouzes và Pharas. Người La Mã bèn lùi lại một đoạn ngắn về phía sau. Tuy nhiên, người Ba Tư không truy đuổi mà đứng im tại chỗ, chắc là vì sợ mưu kế bao vây từ phía đối phương. Ngay lập tức, đám quân La Mã vừa tháo chạy bỗng quay ngoắt lại lao bổ vào chúng. Quân Ba Tư không chống nổi đợt phản công bèn tháo gót quay về đội hình phalanx, và lực lượng của Bouzes cùng Pharas lại trở về vị trí cũ của mình. Trong cuộc đụng độ chớp nhoáng này, bảy tên lính Ba Tư ngã ngựa bỏ mạng, và người La Mã chiếm lấy thi thể của chúng; sau đó cả hai đại quân án binh bất động. Nhưng bỗng có một tên lính Ba Tư trẻ tuổi phi ngựa tiến sát rạt trận địa La Mã, lớn tiếng khiêu chiến với tất cả mọi người, thách thức bất kỳ ai muốn đấu tay đôi với hắn. Chẳng một ai trong toàn quân dám bước ra đối mặt với hiểm nguy, ngoại trừ Andreas — một tùy tùng cận thân của Bouzes, vốn chẳng phải binh lính hay kẻ từng luyện tập binh đao gì cho cam, mà chỉ là một huấn luyện viên vật đang quản lý một võ đường tại Byzantium. Chính vì thế mà anh ta theo chân quân đội để lo việc tắm táp cho Bouzes; quê gốc của anh ta là Byzantium. Một mình anh ta có gan góc, chẳng cần lệnh lạc của Bouzes hay bất kỳ ai, tự ý bước ra nghênh chiến với tên kia. Anh ta chộp lấy tên man rã khi hắn còn đang đắn đo cách thức tấn công, và đâm thẳng ngọn giáo vào ngực phải của hắn. Không chịu nổi đợt tấn công từ một kẻ sở hữu sức mạnh phi thường như vậy, tên Ba Tư ngã nhào từ trên ngựa xuống đất. Ngay lập tức, Andreas dùng con dao nhỏ cắt cổ hắn như tế thần khi hắn đang nằm ngửa, và một tiếng hò reo vang dội bùng lên từ cả bức tường thành lẫn đại quân La Mã. Vô cùng tức tối trước kết cục này, người Ba Tư liền phái một kỵ binh khác ra thay thế với cùng mục đích, một gã đàn ông vạm vỡ cường tráng, vóc dáng khổng lồ nhưng không còn trẻ nữa, bởi tóc trên đầu hắn đã điểm bạc. Kỵ binh này phi ngựa dọc trận địa địch, vung vẩy chiếc roi da vẫn thường dùng quất ngựa, thách thức bất kỳ chiến binh La Mã nào dám đứng lên. Khi chẳng có ai bước ra, Andreas — lén lút để không ai hay biết — lại một lần nữa bước ra, dẫu từng bị Hermogenes cấm tiệt. Thế là cả hai lao đầu vào nhau với ngọn giáo lăm lăm trên tay, những mũi vũ khí đâm sầm vào giáp ngực, bật ngược trở lại với lực chấn động khủng khiếp, và hai con ngựa đâm sầm đầu vào nhau, ngã lăn quay hất văng cả hai kỵ binh xuống đất. Cả hai ngã lăn rất gần nhau, vội vã đứng phắt dậy, nhưng tên Ba Tư không thể đứng lên dễ dàng vì vóc dáng cồng kềnh bất lợi, trong khi Andreas — nhờ kinh nghiệm rèn luyện chốn võ đường — đã nhanh chân hơn, giáng một đòn chí mạng vào hắn khi hắn vừa chồm gối dậy, rồi tiếp tục tiễn hắn xuống âm ti khi hắn ngã quỵ lần nữa. Một tiếng gầm vang dội từ bức tường thành lẫn đại quân La Mã bùng lên to lớn không kém, thậm chí còn hơn trước; và người Ba Tư vỡ trận phalanx, rút lui về Ammodios, trong khi người La Mã cất cao khúc ca chiến thắng bước vào bên trong phòng tuyến; bởi trời đã bắt đầu tối mịt. Cứ thế, cả hai đại quân trải qua đêm hôm ấy.

XIV

Ngày hôm sau, mười ngàn viện binh được triệu tập từ thành phố Nisibis đã kéo đến, và Belisarius cùng Hermogenes viết thư gửi cho mirranes với nội dung như sau: "Phúc lành đầu tiên chính là hòa bình, điều được thừa nhận bởi bất kỳ ai có chút ít lý trí. Do đó, kẻ nào phá hoại nó kẻ đó sẽ là thủ phạm lớn nhất gây ra những khốn khổ không chỉ cho những người xung quanh mà còn cho toàn bộ dân tộc mình. Vì vậy, vị tướng giỏi nhất chính là kẻ biết biến chiến tranh thành hòa bình. Nhưng các ngươi, khi sự việc giữa người La Mã và Ba Tư đã được dàn xếp ổn thỏa, lại thấy chí lý khi gây ra một cuộc chiến vô cớ cho chúng tôi, dẫu ý nguyện của các vị vua đôi bên đều hướng về hòa bình, và sứ thần của chúng tôi đã có mặt tại vùng lân cận, những người sẽ chẳng mấy chốc dàn xếp mọi bất đồng qua một buổi thương lượng, trừ khi những tổn thất khôn lường từ cuộc xâm lược của các ngươi đủ sức bóp nghẹt niềm hy vọng đó. Hãy nhanh chóng rút đại quân của các ngươi về xứ sở Ba Tư, và đừng ngáng đường những phúc lành vĩ đại, kẻo có lúc chính người Ba Tư sẽ quy trách nhiệm cho các ngươi về những thảm họa sắp sửa giáng xuống." Khi đọc xong bức thư này, mirranes đáp lời: "Ta hẳn đã bị thuyết phục bởi những gì các ngươi viết, và đã làm theo yêu cầu của các ngươi, ngặt vì bức thư lại xuất phát từ người La Mã — những kẻ hứa hẹn thì dễ nhưng thực hiện hóa lời hứa bằng hành động lại vô cùng khó khăn và tuyệt vọng, nhất là khi các ngươi dùng lời thề để bảo chứng thỏa thuận. Do đó, mất hết niềm tin trước sự gian trá của các ngươi, chúng tôi buộc phải giáp mặt các ngươi bằng gươm giáo, và hỡi những người Ba Tư thân mến, hãy coi như từ nay các ngươi chẳng còn lựa chọn nào khác ngoài việc chiến tranh với người Ba Tư. Bởi tại đây chúng tôi buộc phải chết hoặc già đi cho đến khi các ngươi trao trả công lý bằng hành động cho chúng tôi." Đó là bức thư hồi đáp của mirranes. Và Belisarius cùng các tướng lĩnh của ông lại đáp lời: "Hỡi mirranes kính mến, việc phụ thuộc hoàn toàn vào những lời khoác lác hay trút lên đầu láng giềng những lời cáo buộc phi lý là điều không nên. Bởi chúng tôi nói thật rằng Rufinus đã đến với tư cách sứ thần và đang ở rất gần, rồi chính các ngươi sẽ nhận ra điều này chẳng mấy chốc. Nhưng vì các ngươi khao khát chiến tranh, chúng tôi sẽ dàn trận nghênh chiến với sự trợ giúp của Thiên Chúa — đấng chúng tôi biết chắc sẽ phù hộ chúng ta trong hiểm nguy nhờ tâm nguyện hòa bình của người La Mã, đồng thời trừng phạt sự khoác lác của người Ba Tư và quyết tâm kháng cự khi chúng tôi ngỏ lời hòa bình. Và chúng tôi sẽ dàn trận nghênh chiến, chuẩn bị cho xung đột bằng cách đính bức thư của mỗi bên lên đỉnh những chiến kỳ." Đó là nội dung thông điệp của bức thư này. Và mirranes lại đáp lời: "Chúng tôi cũng không bước vào chiến tranh mà không có các vị thần của mình, và với sự trợ giúp của họ, chúng tôi sẽ giáp mặt các ngươi, ta mong rằng ngày mai họ sẽ đưa người Ba Tư vào Daras. Hãy chuẩn bị sẵn sàng phòng tắm và bữa trưa cho ta bên trong phòng tuyến." Đọc xong, Belisarius và các tướng lĩnh lập tức chuẩn bị cho cuộc giao tranh.

Ngày hôm sau, vào khoảng lúc mặt trời mọc, mirranes triệu tập toàn bộ quân Ba Tư và dõng dạc tuyên bố: "Ta thừa biết rằng người Ba Tư quen dũng cảm trước hiểm nguy không phải vì những lời động viên của chỉ huy, mà vì lòng dũng cá nhân và sự sĩ diện trước mặt nhau. Nhưng khi thấy các ngươi đang thắc mắc lý do tại sao người La Mã — vốn chưa từng quen dàn trận không chút hỗn độn trật tự trước đây — lại vừa mới nghênh đón đoàn quân Ba Tư tiến đến bằng một đội hình trật tự chẳng hề giống họ chút nào, ta quyết định nói vài lời khích lệ các ngươi, cốt để các ngươi không bị lừa dối bởi một nhận định sai lầm. Bởi ta không muốn các ngươi nghĩ rằng người La Mã bỗng chốc trở thành những chiến binh cừ khôi hơn, hay họ đã tích lũy thêm lòng dũng cảm hay kinh nghiệm chiến trận nào, mà thực chất họ đã trở nên hèn nhát hơn trước; bằng chứng là họ khiếp sợ người Ba Tư đến mức không dám lập đội hình phalanx nếu thiếu chiến hào. Thậm chí họ chẳng hề đánh đát gì với nó, mà khi chúng ta án binh bất động không tấn công, họ mừng rỡ đinh ninh mọi chuyện tốt đẹp hơn mong đợi nên đã tháo chạy về thành phố. Cũng vì lẽ đó mà họ không bị rối loạn đội hình, bởi họ chưa hề bước vào chốn hiểm nguy chiến trận. Nhưng nếu cuộc chiến giáp mặt, nỗi sợ hãi sẽ bao trùm lấy họ, và điều đó kết hợp với sự thiếu kinh nghiệm sẽ tống họ vào cảnh hỗn độn quen thuộc như mọi khi. Tình hình kẻ thù là thế; nhưng hỡi những người Ba Tư, hãy nhớ đến phán quyết của Vua của các Vua. Nếu các ngươi không thể hiện dũng khí trong cuộc đụng độ này, xứng tầm với truyền thống hào hùng của người Ba Tư, một sự trừng phạt nhục nhã sẽ giáng xuống đầu các ngươi." Khích lệ xong, mirranes bắt đầu dẫn đại quân tiến đánh kẻ thù. Tương tự, Belisarius và Hermogenes tập hợp toàn bộ quân La Mã trước phòng tuyến, khích lệ họ bằng những lời sau: "Các ngươi thừa biết người Ba Tư không hề bất khả chiến bại, cũng chẳng quá mạnh đến mức không thể tiêu diệt, khi các ngươi đã nếm mùi sức mạnh của họ trong trận chiến trước; và việc các ngươi vượt trội hơn họ về lòng dũng cảm lẫn thể lực nhưng lại bại trận chỉ vì lơ đễnh tuân lệnh cấp trên là điều không ai chối cãi được. Giờ đây các ngươi có cơ hội sửa sai điều đó một cách dễ dàng. Bởi người Ba Tư kéo đến dựa dẫm vào sự vô tổ chức của chúng ta. Nhưng lần này họ sẽ lại thất vọng trước hy vọng đó và sẽ phải rút lui hệt như trận trước. Còn về số lượng đông đảo của kẻ thù — thứ khiến họ gieo rắc nỗi sợ hãi lớn nhất —, các ngươi cứ việc coi thường chúng. Bởi toàn bộ lực lượng bộ binh của chúng chẳng qua chỉ là một đám nông dân đáng thương bước vào trận chiến với mục đích duy nhất là đào tường, cướp bóc xác chết và phục dịch lính tráng. Vì lý do đó, chúng chẳng có lấy một thứ vũ khí nào để gây phiền toái cho đối phương, mà chỉ lăm lăm những tấm khiên khổng lồ trước mặt cốt để tránh né những mũi tên từ quân địch. Do đó, nếu các ngươi thể hiện dũng khí trong cuộc chiến này, các ngươi không chỉ đánh bại người Ba Tư lúc này mà còn trừng phạt sự ngu ngốc của chúng, để chúng không bao giờ dám bén mảng xâm lược lãnh thổ La Mã thêm một lần nào nữa."

Khi Belisarius và Hermogenes dứt lời khích lệ, thấy quân Ba Tư đang ào ạt tiến đến, họ vội vã dàn quân y như cũ. Bọn man rã tiến đến trước mặt, đứng dàn hàng đối đầu với người La Tư. Tuy nhiên, mirranes không tung toàn bộ quân Ba Tư ra nghênh chiến, mà chỉ một nửa số đó, trong khi nửa còn lại được giữ lại ở phía sau. Lực lượng này sẽ thay thế cho những kẻ đang giao tranh và giáng những đòn tươi mới vào đối phương, để toàn bộ quân sĩ có thể thay phiên chiến đấu liên tục. Riêng phân đội gọi là Bất Tử (Immortals) được lệnh án binh bất động cho đến khi chính ông ta ra lệnh. Ông ta tự lập vị trí ở trung tâm chiến tuyến, cắt cử Pityaxes chỉ huy cánh phải, còn Baresmanas chỉ huy cánh bên trái. Cứ thế, cả hai đại quân đã dàn trận xong xuôi. Bấy giờ, Pharas bước đến trước mặt Belisarius và Hermogenes, thưa rằng: "Tôi nghĩ mình sẽ chẳng gây tổn hại gì lớn cho kẻ thù nếu cứ đứng ì ở đây cùng người Erul; nhưng nếu chúng tôi ẩn nấy dọc theo sườn dốc này, rồi khi quân Ba Tư xung trận, chúng tôi sẽ trèo lên ngọn đồi này bất ngờ đánh úp vào sau lưng chúng, nã tên từ phía sau, chắc chắn chúng ta sẽ giáng cho chúng đòn đau nhất." Phiras thưa thế, và được sự đồng thuận của Belisarius cùng các tướng lĩnh, ông liền thực hiện kế hoạch đó.

Nhưng cho đến giữa trưa, chẳng bên nào nổ súng. Ngay khi qua giờ ngọ, bọn man rã bắt đầu khai chiến, cố tình trì hoãn trận đấu đến thời điểm này với lý do họ có thói quen ăn uống vào xế chiều, trong khi người La Mã ăn trưa trước buổi trưa; và vì thế họ đinh ninh người La Mã sẽ không thể chịu đựng nổi nếu bị tấn công lúc bụng đói meo. Ban đầu, cả hai bên xối xả nã tên vào nhau, và vô số mũi tên dày đặc như một đám mây khổng lồ che kín bầu trời; vô số binh sĩ ngã xuống ở cả hai chiến tuyến, nhưng mưa tên từ phía lũ man rã dày đặc hơn hẳn. Bởi lính mới liên tục thay phiên nhau xả tên, chẳng cho kẻ thù chút cơ hội nào để quan sát diễn biến; dù vậy người La Mã không hề lép vế. Một cơn gió đều đặn thổi từ chiến tuyến của họ hất về phía lũ man rã, làm giảm đáng kể uy lực của những mũi tên. Sau đó, khi cả hai bên đã cạn kiệt tên, họ bắt đầu dùng giáo mác giáp lá cà, và cuộc chiến càng trở nên khốc liệt hơn ở cự ly gần. Về phía người La Mã, cánh trái chịu tổn thất nặng nề nhất. Bởi tộc Cadiseni dưới quyền Pityaxes, bất ngờ lao tới với số lượng đông đảo, đã đánh tan nát kẻ thù và truy sát ráo riết, tước mạng vô số người. Phát hiện điều này, lực lượng dưới quyền Sunicas và Aigan liền hộc tốc xung phong đánh úp. Đầu tiên, ba trăm tráng sĩ Erul dưới quyền Pharas từ địa điểm cao đã vòng ra sau lưng địch, lập nên những chiến công hiển hách phi thường chống lại toàn bộ quân thù, đặc biệt là tộc Cadiseni. Thấy lực lượng của Sunicas cũng đang ập đến từ bên sườn, quân Ba Tư hốt hoảng tháo chạy tán loạn. Cuộc tháo chạy trở nên hỗn loạn hoàn toàn khi quân La Mã ở đây hợp lực với nhau, tàn sát không thương tiếc lũ man rã. Ở cánh phải của quân Ba Tư, không dưới ba ngàn tên bỏ mạng trong trận này, trong khi số còn lại chật vật trốn về được đội hình phalanx để bảo toàn tính mạng. Người La Mã không tiếp tục truy đuổi, mà cả hai bên giáp mặt nhau dàn trận. Sự việc diễn ra là thế.

Nhưng mirranes lén lút phái một lực lượng lớn sang cánh trái cùng toàn bộ đội quân Bất Tử. Khi Belisarius và Hermogenes phát hiện ra điều này, họ liền ra lệnh cho sáu trăm binh sĩ dưới quyền Sunicas và Aigan di chuyển đến góc bên phải nơi lực lượng của Simmas và Ascan đang trấn thủ, và ngay sau lưng họ, họ bố trí vô số binh sĩ của Belisarius. Thế là quân Ba Tư trấn thủ cánh trái dưới sự chỉ huy của Baresmanas, cùng với đội quân Bất Tử, hộc tốc lao vào đám quân La Mã đối diện; lực lượng này không chịu nổi đợt tấn công bèn tháo chạy hoảng loạn. Ngay lập tức, quân La Mã ở góc cùng toàn bộ lực lượng phía sau ào ạt phản công vô cùng mãnh liệt vào nhóm đang truy đuổi. Nhưng vì lao vào sườn lũ man rã, họ đã cắt đôi đại quân của chúng ra làm hai, phần lớn dồn về bên phải, trong khi một số bị kẹt lại bên trái. Trong số đó tình cờ có cả người mang chiến kỳ của Baresmanas, bị Sunicas phi ngựa lao tới đâm thấu ngọn giáo. Nhận ra tình cảnh khốn cùng, đám quân Ba Tư đang truy đuổi liền quay ngoắt đầu ngựa ngừng truy sát để đánh trả kẻ thù, qua đó biến mình thành bia đỡ đạn cho quân La Mã ở cả hai phía. Bởi những kẻ đang tháo chạy trước đó chợt hiểu ra sự tình và quay đầu đánh giáp lá cà. Quân Ba Tư cùng phân đội Bất Tử, thấy chiến kỳ bị hạ gục xuống đất, đồng loạt ào ạt xung trận dưới sự dẫn dắt của Baresmanas. Tại đó, người La Mã kiên cường giữ vững trận địa. Đầu tiên, Sunicas tiêu diệt Baresmanas, hất văng hắn từ trên ngựa xuống đất. Hậu quả là nỗi kinh hoàng bao trùm lấy lũ man rã, chúng chẳng còn màng kháng cự mà tháo chạy tán loạn trong hỗn độn. Người La Mã vây quanh chúng lại thành một vòng tròn, tàn sát chừng năm ngàn tên. Thế là cả hai đại quân bắt đầu chuyển động, quân Ba Tư tháo chạy còn quân La Mã truy đuổi. Trong giai đoạn này của trận chiến, toàn bộ lính bộ binh trong quân Ba Tư vứt bỏ khiên thuẫn và bị kẻ thù tóm lấy tàn sát không thương tiếc. Tuy nhiên, cuộc truy đuổi không được người La Mã kéo dài trên một quãng đường xa. Bởi Belisarius và Hermogenes kiên quyết không cho phép quân lính đi xa hơn, vì sợ quân Ba Tư bị dồn vào chân tường sẽ quay đầu phản công và đè bẹp lực lượng đang truy đuổi bất cẩn, họ cho rằng việc bảo toàn chiến thắng nguyên vẹn là quá đủ rồi. Bởi ngày hôm đó, quân Ba Tư đã bị người La Mã đánh bại — một sự kiện đã lâu lắm rồi chưa từng xảy ra. Thế là hai đại quân đường ai nấy bước. Và người Ba Tư không còn màng đến việc giao chiến giáp mặt với người La Mã nữa. Tuy nhiên, một số cuộc tấn công bất ngờ vẫn diễn ra từ cả hai phía, và người La Mã không hề lép vế. Vận mệnh các đại quân ở Mesopotamia diễn ra là thế.

XV

Và Cabades phái một đại quân khác đến vùng Armenia thuộc quyền kiểm soát của người La Mã. Đạo quân này gồm các chiến binh Persarmenians và Sunitae — những kẻ có lãnh thổ giáp ranh với người Alani. Đi cùng họ còn có ba ngàn kỵ binh Hung thuộc tộc Sabiri — một tộc người vô cùng hiếu chiến. Mermeroes — một tướng Ba Tư — được bầu làm tổng tư lệnh toàn bộ lực lượng này. Khi đại quân này cách Theodosiopolis ba ngày đường, họ hạ trại và bắt đầu chuẩn bị cho cuộc xâm lược ngay trên đất Persarmenia. Bấy giờ, tổng tư lệnh Armenia tình cờ là Dorotheus — một người khôn ngoan và dày dạn kinh nghiệm qua nhiều trận chiến. Còn Sittas giữ chức tổng tư lệnh tại Byzantium, nắm quyền thống soái toàn bộ quân đội ở Armenia. Hay tin một đại quân đang được tập hợp tại Persarmenia, hai vị tướng này liền cử hai cận vệ với chỉ thị thám thính toàn bộ lực lượng địch rồi báo cáo về. Cả hai người này lẻn được vào trại địch, ghi nhận tường tận mọi chi tiết rồi tẩu thoát. Đang trên đường di chuyển đến một địa điểm trong vùng, họ bất ngờ chạm trán đám lính Hung thù địch. Tên Dagaris trong số đó bị bắt sống và xiềng xích, trong khi người kia may mắn trốn thoát và báo cáo toàn bộ sự việc cho các tướng lĩnh. Lập tức, họ cho vũ trang toàn bộ lực lượng và bất ngờ đánh úp vào trại địch; bàng hoàng trước đợt tấn công bất ngờ, lũ man rã chẳng mộng kháng cự mà tháo chạy tán loạn thân ai nấy giữ. Thế là người La Mã tàn sát vô số kẻ địch, cướp sạch trại rồi lập tức rút quân.

Chẳng bao lâu sau, tập hợp toàn bộ đại quân, Mermeroes xâm lược lãnh thổ La Mã và chạm trán kẻ thù gần thành phố Satala. Họ hạ trại và án binh bất động tại một nơi gọi là Octava, cách thành phố năm mươi sáu stades. Do đó, Sittas dẫn một ngàn quân ẩn nấy sau một trong số vô số ngọn đồi bao quanh đồng bằng nơi thành phố Satala tọa lạc. Dorotheus cùng phần lớn đại quân được lệnh ở yên trong phòng tuyến, bởi họ nghĩ rằng mình không tài nào chống chọi nổi kẻ thù trên địa hình bằng phẳng, vì quân số của chúng không dưới ba mươi ngàn tên, trong khi lực lượng của họ chưa bằng một nửa con số đó. Ngày hôm sau, lũ man rã tiến sát rạt phòng tuyến và hối hả siết chặt vòng vây thị trấn. Nhưng bất ngờ trông thấy lực lượng của Sittas đang rầm rộ kéo xuống từ vùng đất cao, và hoàn toàn không thể ước lượng được quân số vì khói bụi mùa hè mịt mờ che khuất, chúng đinh ninh đối phương đông đảo hơn nhiều, thế là vội vã từ bỏ kế hoạch vây thành, cuống cuồng co cụm lực lượng lại thành một không gian nhỏ hẹp. Nhưng người La Mã đã đoán trước bước đi đó, chia quân làm hai ngả đánh úp vào đám quân đang rút lui khỏi phòng tuyến; trông thấy vậy, toàn bộ đại quân La Mã được dịp bừng sáng nhuệ khí, ào ạt ùa ra khỏi phòng tuyến tiến đánh đối phương. Họ kẹp chặt quân Ba Tư giữa hai gọng kìm và đẩy lùi chúng vào cảnh tháo chạy. Tuy nhiên, vì lực lượng đông đảo hơn hẳn, bọn man rã vẫn ngoan cố chống trả, và trận chiến biến thành một cuộc giáp lá cà đẫm máu. Cả hai bên liên tục tiến công rồi rút lui chớp nhoáng vì toàn bộ đều là kỵ binh. Bấy giờ, Florentius — một người Thrace chỉ huy phân đội kỵ binh — lao thẳng vào trung tâm quân địch, chộp lấy chiến kỳ của tướng địch, quật ngã nó xuống đất rồi phóng ngựa tháo chạy. Dù bị đuổi kịp và chém xé thành từng mảnh, anh ta vẫn chứng minh mình là nguyên nhân chính mang lại chiến thắng cho người La Mã. Bởi khi không còn thấy chiến kỳ nữa, bọn man rã hoảng loạn tột độ, quay đầu rút lui vào trại và án binh bất động sau khi bỏ mạng vô số quân sĩ trong trận chiến; và ngày hôm sau, toàn bộ bọn họ lủi thủi hồi hương chẳng có ai đuổi theo sau, bởi người La Mã coi việc một đại quân man rã đông đảo đến thế trên chính sân nhà của họ phải chịu đựng những thảm cảnh vừa kể, lại dám gan lì xâm lược lãnh thổ thù địch rồi rút lui tay trắng trong cảnh bại trận trước một lực lượng nhỏ hơn, là một kỳ tích vĩ đại và đáng ghi nhớ.

Cũng trong thời gian đó, người La Mã đã chiếm được một số pháo đài của Ba Tư ở Persarmenia, bao gồm pháo đài Bolum và pháo đài gọi là Pharangium — nơi người Ba Tư khai thác vàng đem dâng lên nhà vua. Tình cờ là trước đó không lâu, họ cũng đã khuất phục được tộc Tzanic từng định cư trên lãnh thổ La Mã từ ngàn xưa như một dân tộc tự trị; và sự việc ấy diễn ra theo phương thức nào, tôi xin tường thuật ngay sau đây.

Đi từ đất Armenia sang Persarmenia, dãy Taurus nằm bên phải, kéo dài qua Iberia và các dân tộc trong vùng như đã nói từ trước, trong khi bên trái là con đường đổ dốc hun hút bị che khuất vĩnh viễn bởi mây mờ và tuyết trắng, nơi con sông Phasis phát nguyên rồi chảy vào xứ sở Colchis. Tại nơi này từ thuở sơ khai đã sinh sống những kẻ man rã thuộc tộc Tzanic, không tuân phục bất kỳ ai, thuở xưa gọi là Sani; họ thường xuyên tiến hành những chuyến cướp bóc nhắm vào cư dân La Mã sống quanh vùng, duy trì một cuộc sống vô cùng chật vật và sống bám vào những thứ cướp giật; bởi đất đai của họ chẳng sản sinh ra nổi một thứ lương thực tử tế nào. Chính vì thế mà hoàng đế La Mã mỗi năm đều gửi cho họ một lượng vàng nhất định với điều kiện họ không bao giờ được cướp bóc vùng đất quanh đó nữa. Ban đầu, bọn man rã thề nguyền tuân thủ hiệp ước này bằng những lời thề đặc trưng của tộc họ, nhưng rồi phớt lờ lời thề, họ liên tục mở những cuộc tấn công bất ngờ, tàn phá không chỉ Armenia mà cả người La Mã láng giềng sát biển; rồi sau khi hoàn thành cuộc đột kích trong chớp nhoáng, họ lại lẩn khuất về tổ ấm. Hễ tình cờ chạm trán đại quân La Mã, họ luôn bại trận trong giao chiến, nhưng lại hoàn toàn vô phương bắt giữ nhờ sự hiểm trở của những pháo đài tự nhiên. Trước cuộc chiến này, Sittas từng đánh bại họ trong trận chiến; rồi nhờ vô vàn cử chỉ ân cần bằng lời nói lẫn việc làm, ông đã cảm hóa và khuất phục họ hoàn toàn. Bởi họ đã thay đổi lối sống trở nên văn minh hơn, gia nhập hàng ngũ quân đội La Mã, và kể từ đó họ cùng tham gia chiến đấu chống kẻ thù sát cánh với phần lớn đại quân La Mã. Họ cũng từ bỏ tôn giáo cũ để theo đuổi một đức tin công chính hơn, toàn bộ đều trở thành Kitô hữu. Lịch sử về người Tzani là thế.

Vượt qua biên giới của tộc người này là một hẻm núi với những vách đá vừa cao vừa dựng đứng, kéo dài tận dãy Caucasus. Trong đó có những thị trấn đông đúc dân cư, nho ngọt cùng các loại trái cây mọc đầy rẫy. Hẻm núi này phải nộp cống cho người La Mã trong khoảng thời gian ba ngày đường, nhưng từ đó bắt đầu là lãnh thổ Persarmenia; và tại đây tọa lạc mỏ vàng được khai thác bởi một người bản xứ tên là Symeon, dưới sự cho phép của Cabades. Nhận ra cả hai quốc gia đang lún sâu vào cuộc chiến, Symeon quyết định tước đoạt nguồn thu nhập của Cabades. Thế nên, ông ta dâng nộp cả bản thân lẫn pharangium cho người La Mã, nhưng nhất quyết không giao vàng trong mỏ cho bất kỳ bên nào. Về phần người La Mã, họ chẳng làm gì cả, coi như việc kẻ thù mất đi nguồn thu nhập đó đã là quá đủ rồi, còn người Ba Tư thì bất lực trước ý chí của người La Mã, chẳng tài nào ép buộc cư dân nơi đây khuất phục vì bị vướng bận bởi địa hình hiểm trở.

Vào khoảng thời gian đó, Narses và Aratius — những kẻ từng chạm trán Sittas và Belisarius trên đất Persarmenia ở đầu cuộc chiến như tôi đã kể trên — cùng người mẹ đã đào ngũ sang phía người La Mã; và viên quản gia của hoàng đế là Narses đã tiếp đón họ (bởi ông cũng tình cờ là người gốc Persarmenia) đồng thời ban thưởng cho họ một khoản tiền lớn. Hay tin này, Isaac — người em út trong nhà — lén lút thương lượng với người La Mã, giao nộp pháo đài Bolum nằm sát biên giới Theodosiopolis cho họ. Bởi ông ta hướng dẫn binh lính mai phục đâu đó gần đó, rồi lén lút mở một cánh cổng nhỏ đón họ vào pháo đài ban đêm. Cứ thế, ông ta cũng đến Byzantium.

XVI

Tình hình người La Mã là thế. Nhưng người Ba Tư, dẫu bị Belisarius đánh bại trong trận chiến tại Daras, vẫn nhất quyết không chịu rút lui, cho đến khi Rufinus diện kiến Cabades và thưa rằng: "Tâu Bệ hạ, thần được phái đến bởi huynh trưởng của ngài, người trách mắng ngài một cách chính đáng, bởi người Ba Tư đã vô cớ cầm vũ khí xâm lược lãnh thổ của ông ấy. Nhưng sẽ khôn ngoan và xứng tầm hơn cho một vị vua không chỉ hùng cường mà còn thông thái như ngài khi tìm kiếm một cái kết hòa bình cho chiến tranh, thay vì để khi sự việc đã được dàn xếp ổn thỏa lại tự chuốc lấy những rắc rối không cần thiết cho bản thân và thần dân. Vì lẽ đó, bản thân thần cũng đến đây với niềm hy vọng tràn trề, cốt để từ nay cả hai dân tộc đều được tận hưởng những phúc lành từ hòa bình." Rufinus thưa thế. Và Cabades đáp lời: "Hỡi con trai của Silvanus, đừng hòng tìm cách đảo ngược nguyên cớ, khi chính ngươi thừa biết hơn bất cứ ai rằng người La Mã mới là thủ phạm chính gây ra toàn bộ rắc rối này. Bởi chúng ta đã chiếm giữ Cổng Caspian vì lợi ích chung của cả người Ba Tư lẫn La Mã, sau khi đánh đuổi lũ man rã ở đó, bởi Anastasius — Hoàng đế La Mã — như chính ngươi thừa rõ, khi được trao cơ hội mua lại chúng bằng tiền đã không chịu làm thế, cốt để không phải phung phí những khoản tiền khổng lồ nhằm duy trì một đội quân vĩnh viễn ở đó cho cả hai nước. Và kể từ đó, chúng ta đã đồn trú một đại quân hùng hậu tại đó, duy trì nó cho đến tận ngày nay, qua đó ban cho các ngươi đặc ân an cư lạc nghiệp không bị cướp bóc trước mối họa man rã phương Bắc, giữ vững tài sản của mình mà chẳng chút phiền toái. Nhưng cứ như thế vẫn chưa đủ với các ngươi, các ngươi còn dám xây dựng cả một thành phố lớn là Daras làm pháo đài chống lại Ba Tư, dẫu điều đó đã bị nghiêm cấm trong hiệp ước mà Anatolius từng ký kết với Ba Tư; và hậu quả là nhà nước Ba Tư buộc phải gánh chịu gánh nặng khó khăn và tốn kém của hai đại quân: một để ngăn chặn đám Massagetae cướp bóc lãnh thổ cả hai nước, và một để chặn đứng những cuộc xâm lấn của các ngươi. Khi gần đây chúng ta phản đối những vấn đề này và yêu cầu các ngươi chọn một trong hai: hoặc đội quân đồn trú Cổng Caspian phải do cả hai nước cùng nuôi dưỡng, hoặc thành phố Daras phải bị dỡ bỏ, các ngươi phớt lờ không hiểu, lại còn củng cố mưu đồ chống Ba Tư bằng một tội ác lớn hơn, nếu chúng ta nhớ không nhầm chính là việc xây dựng pháo đài ở Mindouos. Và ngay lúc này đây, người La Mã có thể chọn hòa bình hoặc chiến tranh, bằng cách thực thi công lý với chúng ta hoặc chống lại các quyền lợi chính đáng của chúng ta. Bởi người Ba Tư sẽ không bao giờ buông vũ khí, cho đến khi người La Mã chịu giúp chúng ta canh gác cổng thành như lẽ phải, hoặc dỡ bỏ thành phố Daras." Nói xong những lời đó, Cabades cho sứ thần lui ra, hé lộ ý rằng ông sẵn sàng nhận tiền từ người La Mã để chấm dứt mọi nguyên cớ chiến tranh. Tin này được Rufinus báo cáo lại cho hoàng đế khi ông đến Byzantium. Hermogenes cũng trở về chẳng bao lâu sau đó, và mùa đông khép lại;

531 SCN

khép lại năm thứ tư trị vì của Hoàng đế Justinian.

XVII

Vào đầu mùa xuân, đại quân Ba Tư dưới sự chỉ huy của Azarethes xâm lược lãnh thổ La Mã. Quân số của họ gồm mười lăm ngàn chiến binh kỵ binh. Đi cùng họ còn có Alamoundaras — con trai của Saccice — cùng một lực lượng đông đảo người Saracen. Nhưng cuộc xâm lược này không được người Ba Tư thực hiện theo cách thức quen thuộc; bởi họ không tấn công Lưỡng Hà như trước kia, mà nhắm vào vùng đất gọi là Commagene thuở xưa, nay là Euphratesia — một địa điểm mà theo hiểu biết của chúng ta, người Ba Tư chưa từng tiến hành chiến dịch chống lại người La Mã trước đó. Nhưng tại sao vùng đất đó lại mang tên Lưỡng Hà (Mesopotamia) và tại sao người Ba Tư lại kiêng kỵ việc tấn công vào điểm này, là những gì tôi dự định tường thuật ngay sau đây.

Có một ngọn núi ở Armenia không quá hiểm trở, cách Theodosiopolis bốn mươi hai stades về phía bắc. Từ ngọn núi này phát nguyên hai con suối, lập tức hình thành hai dòng sông, một bên phải gọi là sông Euphrates, và bên kia gọi là sông Tigris. Một trong hai con sông đó là Tigris, tuôn chảy thẳng tắp không khúc khuỷu, chẳng có nhánh phụ nào ngoài mấy con suối nhỏ đổ vào, hướng thẳng về thành phố Amida. Tiếp tục chảy vào vùng đất nằm phía bắc thành phố này, nó đi vào lãnh thổ Assyria. Nhưng sông Euphrates ở thượng nguồn chảy một đoạn ngắn rồi bỗng nhiên biến mất khỏi tầm mắt; tuy nhiên nó không hề chảy ngầm dưới lòng đất, mà một hiện tượng vô cùng kỳ lạ đã xảy ra. Bởi dòng nước bị che phủ bởi một đầm lầy sâu thăm thẳm, kéo dài chừng năm mươi stades và rộng hai mươi stades; và lau sậy mọc um tùm trong lớp bùn này. Nhưng lớp đất ở đó cứng đến mức những ai đặt chân lên đều tưởng đó là mặt đất rắn chắc, khiến cả người đi bộ lẫn kỵ binh đều vô tư di chuyển qua lại mà chẳng chút sợ hãi. Hơn thế nữa, hàng đoàn xe ngựa nối đuôi nhau băng qua nơi này mỗi ngày, nhưng hoàn toàn không đủ sức làm rung chuyển đầm lầy hay tìm ra một điểm yếu nào trên bề mặt của nó. Dân bản xứ đốt lau sậy hằng năm để tránh đường sá bị bít kín, và có lần, khi một cơn gió cuồng phong thổi quét qua, ngọn lửa đã lan đến tận gốc rễ, khiến dòng nước lộ diện qua một khe nứt nhỏ; nhưng chẳng mấy chốc mặt đất lại khép kín và mang lại diện mạo nguyên sơ như trước. Từ đó, dòng sông chảy vào vùng đất gọi là Celesene — nơi từng có đền thờ Artemis của người Taurians, nơi mà Iphigenia — con gái Agamemnon — được cho là đã trốn chạy cùng Orestes và Pylades, mang theo bức tượng nữ thần Artemis. Bởi ngôi đền khác vẫn tồn tại cho đến tận thời đại của tôi tại thành phố Comana không phải là ngôi đền "Nơi người Taurians." Nhưng tôi sẽ giải thích nguồn gốc của ngôi đền đó.

Khi Orestes vội vã rời khỏi xứ Taurians cùng người chị em, anh ta tình cơ mắc một căn bệnh. Khi đi hỏi cách chữa trị, người ta kể rằng nhà tiên tri phán rằng bệnh tình của anh ta sẽ không thuyên giảm cho đến khi anh ta lập một đền thờ dâng lên Artemis tại một nơi hệt như xứ Taurians, rồi cắt tóc ở đó và đặt tên thành phố theo tên đó. Thế là Orestes rong ruổi khắp miền đất đó, đặt chân đến Pontus, và nhìn thấy một ngọn núi sừng sững hiểm trở, trong khi dưới chân núi là dòng sông Iris uốn lượn. Cho rằng đây chính là địa điểm được nhà tiên tri chỉ định, Orestes bèn xây dựng một thành phố lớn cùng đền thờ Artemis, cắt tóc và đặt tên theo đó cho thành phố mà cho đến tận ngày nay vẫn được gọi là Comana. Truyền thuyết kể rằng sau khi Orestes làm những việc đó, căn bệnh vẫn dữ dội như trước, nếu không muốn nói là nặng hơn. Nhận ra mình vẫn chưa làm thỏa mãn lời sấm truyền, anh ta lại lặn lội khắp nơi và tìm thấy một địa điểm ở Cappadocia rất giống với nơi ở xứ Taurians. Bản thân tôi từng nhiều lần tận mắt chứng kiến nơi này và vô cùng thán phục, ngỡ như mình đang đặt chân lên đất Taurians. Bởi ngọn núi này giống hệt ngọn núi kia, vì dãy Taurus cũng hiện diện ở đây và sông Sarus cũng chẳng khác gì sông Euphrates ở đó. Thế là Orestes xây dựng một thành phố nguy nga cùng hai ngôi đền tại nơi này, một dâng cho Artemis và một cho người chị Iphigenia — những nơi mà người Kitô hữu đã biến thành thánh điện của riêng họ mà chẳng hề thay đổi cấu trúc chút nào. Nơi này ngày nay vẫn được gọi là Comana Vàng, lấy tên từ mái tóc của Orestes mà người ta kể rằng ông đã cắt bỏ tại đó để thoát khỏi căn bệnh kinh hoàng. Nhưng một số người bảo rằng căn bệnh đó chẳng qua chính là cơn điên cuồng giáng xuống ông sau khi giết chết chính mẹ ruột mình. Tôi xin quay lại mạch truyện chính.

Từ Armenia xứ Taurians và vùng Celesene, sông Euphrates chảy về phía phải sông Tigris, uốn lượn quanh một vùng lãnh thổ rộng lớn, và vì được tiếp nước bởi vô số con sông trong đó có Arsinus — dòng chảy ào ạt từ xứ Persarmenians —, nó trở thành một con sông lớn thực sự, rồi đổ vào vùng đất thuở xưa gọi là Bạch Syria (White Syrians) nhưng nay được biết đến với tên gọi Lesser Armenia (Tiểu Armenia), nơi có thành phố đầu tiên Melitene vô cùng quan trọng. Từ đó nó chảy qua Samosata, Hierapolis cùng tất cả các thị trấn trong vùng cho đến tận xứ Assyria, nơi hai dòng sông hòa quyện vào nhau thành một dòng chảy mang tên Tigris. Vùng đất nằm bên ngoài sông Euphrates, bắt đầu từ Samosata, thuở xưa gọi là Commagene, nhưng nay mang tên dòng sông. Trong khi đó, vùng đất bên trong sông — tức là khoảng giữa nó và sông Tigris — được đặt tên chuẩn xác là Mesopotamia (Lưỡng Hà); tuy nhiên, một phần của nó không chỉ mang tên này mà còn được gọi bằng những cái tên khác. Bởi vùng đất kéo dài đến tận thành phố Amida được một số người gọi là Armenia, trong khi Edessa cùng vùng phụ cận được gọi là Osroene, theo tên Osroes — một vị vua từng trị vì nơi này thuở xưa, khi cư dân xứ này còn là đồng minh của Ba Tư. Kể từ thời điểm người Ba Tư cướp mất thành phố Nisibis cùng một số địa điểm khác ở Lưỡng Hà từ tay người La Mã, hễ khi nào chuẩn bị tiến hành chiến dịch chống lại người La Mã, họ đều phớt lờ vùng đất bên ngoài sông Euphrates vốn hoang vu khô cằn chẳng bóng người, để tập trung về đây một cách dễ dàng, bởi đây là lãnh thổ của chính họ và nằm sát sạt vùng đất có cư dân sinh sống của kẻ thù, và từ đây họ liên tục phát động các cuộc xâm lược.

Khi mirranes — thất trận thảm hại và mất đi phần lớn binh lính — trở về xứ Ba Tư cùng tàn quân, ông ta phải chịu đựng sự trừng phạt cay đắng từ Vua Cabades. Bởi nhà vua tước bỏ món đồ trang sức mà ông thường búi trên mái tóc, một món trân phẩm chế tác từ vàng và ngọc trai. Đây là một phẩm giá lớn lao bậc nhất ở Ba Tư, chỉ đứng sau vương quyền. Bởi tại đó, việc đeo nhẫn vàng, thắt lưng, trâm cài hay bất kỳ vật phẩm nào bằng vàng là hành động phạm pháp, trừ khi kẻ đó được nhà vua ban cho đặc ân xứng đáng.

Sau đó, Cabades bắt đầu đắn đo xem bản thân nên thân chinh tiến đánh người La Mã ra sao. Bởi sau thất bại của mirranes, ông chẳng còn tin tưởng bất kỳ ai khác. Khi hoàn toàn bế tắc chẳng biết phải tính sao, Alamoundaras — vua của người Saracen — tiến đến yết kiến ông và thưa rằng: "Tâu Bệ hạ, không phải mọi thứ đều phó mặc cho vận may, cũng chẳng nên tin rằng mọi cuộc chiến đều phải khải hoàn. Điều đó là bất khả thi và đi ngược lại dòng chảy của nhân sự thế sự, nhưng tư tưởng ấy lại vô cùng tai hại đối với những ai mắc kẹt trong nó. Bởi khi những kẻ kỳ vọng mọi điều tốt đẹp sẽ đến với mình vướng phải thất bại, họ sẽ suy sụp hơn mức bình thường chính vì niềm hy vọng đã dẫn dắt sai lầm ấy. Do đó, vì con người không phải lúc nào cũng đặt niềm tin vào vận may, họ không bước vào hiểm nguy chiến chiến tranh một cách bộc trực, dẫu họ có khoác lác rằng mình vượt trội hơn kẻ thù ở mọi khía cạnh, mà bằng trăm phương ngàn kế xảo quyệt để qua mặt đối phương. Bởi những kẻ chấp nhận rủi ro của một cuộc chiến sòng phẳng chẳng có gì đảm bảo chắc chắn cho chiến thắng. Giờ đây, hỡi Vua của các Vua, xin ngài đừng quá đau buồn trước thảm họa đã giáng xuống Mirranes, cũng đừng ham hố thử vận may thêm lần nữa. Bởi tại Lưỡng Hà và vùng đất Osroene, vì nằm sát sạt biên giới của ngài, các thành phố đều kiên cố hơn bất cứ nơi nào khác, và giờ đây chúng chứa đựng một lượng binh lính đông đảo chưa từng có, khiến cuộc hành quân của chúng ta trở nên vô cùng hiểm nguy; nhưng vùng đất bên ngoài sông Euphrates cùng xứ Syria lân cận lại chẳng có lấy một pháo đài kiên cố hay một đại quân nào đáng kể. Thần từng nghe đi nghe lại điều này từ đám gián điệp Saracen được phái đến những vùng đó. Tại đó cũng có thành phố Antioch, giàu có, rộng lớn và đông dân bậc nhất trong số các thành phố của Đế quốc Đông La Mã; và thành phố này hoàn toàn không có phòng thủ cũng chẳng có binh lính bảo vệ. Bởi dân chúng nơi đây chẳng màng điều gì ngoài tiệc tùng, sống xa hoa và những cuộc ganh đua vô bổ trong rạp hát. Do đó, nếu chúng ta đánh úp bất ngờ, khả năng cao chúng ta sẽ chiếm gọn thành phố này và quay về xứ Ba Tư mà chẳng gặp phải bất kỳ đại quân thù địch nào, trước khi quân đồn trú ở Lưỡng Hà kịp hay biết chuyện gì đã xảy ra. Còn về việc thiếu nước hay thiếu thốn lương thực, xin ngài đừng bận tâm; chính thần sẽ dẫn đại quân đi bất cứ nơi nào ngài muốn."

Nghe vậy, Cabades chẳng thể phản bác cũng chẳng mảy nghi ngờ kế hoạch ấy. Bởi Alamoundaras là một kẻ vô cùng khôn ngoan, dày dạn kinh nghiệm chiến trường, tuyệt đối trung thành với Ba Tư và vô cùng tháo vát — một con người từng ép nhà nước La Mã phải quỳ rạp gối trong suốt năm mươi năm. Bắt đầu từ biên giới Ai Cập cho đến tận Lưỡng Hà, hắn cướp bóc toàn bộ vùng đất, san bằng nơi này đến nơi khác, đốt phá các công trình trên đường đi và bắt hàng chục ngàn tù binh trong mỗi chuyến raid, phần lớn bị hắn tàn sát không thương tiếc, số còn lại được phóng thích để đổi lấy những khoản tiền chuộc khổng lồ. Và chẳng một ai dám đứng ra ngăn cản hắn. Bởi hắn chẳng bao giờ hành sự mà không ngó trước ngó sau, những cuộc đột kích diễn ra chớp nhoáng và đúng thời điểm đến mức thông thường, khi các tướng lĩnh và binh lính bắt đầu hay chuyện để tập hợp lực lượng thì hắn đã cuốn gói chuồn mất cùng toàn bộ chiến lợi phẩm. Họa hoằn lắm nếu bị chặn bắt, tên man rã này sẽ lập tức đánh úp ngược lại đám truy đuổi khi chúng chưa kịp chuẩn bị và chưa vào đội hình, rồi đè bẹp và tàn sát chúng không chút khó khăn; thậm chí có lần hắn bắt sống toàn bộ số lính truy đuổi cùng các sĩ quan của chúng. Các sĩ quan ấy gồm có Timostratus — em trai của Rufinus — và John — con trai Lucas —, những người mà sau đó hắn đã phóng thích để đổi lấy một khối tài sản không hề nhỏ. Tóm lại, con người này đã chứng minh mình là kẻ thù gai góc và nguy hiểm nhất đối với người La Mã. Nguyên nhân chính là vì Alamoundaras với tư cách là vua, nắm quyền tối cao cai quản toàn bộ người Saracen ở Ba Tư, luôn có thể tự do tung hoành với toàn bộ đại quân đến bất cứ nơi nào hắn muốn trên lãnh thổ La Mã; và chẳng có một tư lệnh quân đội La Mã nào (gọi là "duces"), cũng chẳng có thủ lĩnh Saracen đồng minh nào của La Mã (gọi là "phylarchs") đủ sức mạnh cùng binh lính của mình đương đầu nổi với Alamoundaras; bởi các lực lượng đồn trú phân tán chẳng đủ sức giáp chiến với kẻ thù.

531 SCN

Chính vì lý do này, Hoàng đế Justinian đã bổ nhiệm Arethas — con trai của Gabalas, người cai quản người Saracen ở Ả Rập — làm chỉ huy cho càng nhiều bộ tộc càng tốt, đồng thời ban cho ông tước hiệu vương — một điều chưa từng có tiền lệ trong lịch sử La Mã. Tuy nhiên, Alamoundaras vẫn tiếp tục tàn phá người La Mã dữ dội như trước, thậm chí còn hơn thế, bởi Arethas hoặc vô cùng xui xẻo trong mọi cuộc đột kích và giao tranh, hoặc phản bội chớp nhoáng hết mức có thể. Bởi đến nay chúng ta vẫn chưa biết chắc chắn điều gì về ông ta. Thế là Alamoundaras cứ thế tung hoành cướp bóc khắp miền Đông suốt một khoảng thời gian dài đằng đẵng không ai cản nổi, bởi hắn sống thọ đến tận tuổi già.

XVIII

Lời đề xuất của kẻ này do đó đã làm hài lòng Cabades, ông bèn chọn ra mười lăm ngàn binh sĩ, giao quyền chỉ huy cho Azarethes — một tướng Ba Tư sở hữu năng lực chiến đấu xuất chúng — và ra lệnh cho Alamoundaras dẫn đường. Thế là họ vượt sông Euphrates ở Assyria, băng qua một vùng đất hoang vu không bóng người, rồi bất ngờ đột kích vào lãnh thổ Commagenae. Đây là cuộc xâm lược đầu tiên được người Ba Tư thực hiện từ điểm này vào đất La Mã theo sử sách ghi lại hoặc truyền khẩu, gây chấn động và tê liệt toàn bộ người La Mã vì sự bất ngờ của nó. Khi tin này đến tai Belisarius, ban đầu ông vô cùng bối rối, nhưng sau đó quyết định hộc tốc kéo đến cứu viện. Ông để lại lực lượng đồn trú đầy đủ tại mỗi thành phố để Cabades không thể dẫn một đại quân khác đến chiếm lấy những thị trấn Lưỡng Hà trong cảnh trống vắng, còn bản thân dẫn phần lớn quân lực đi nghênh chiến; vượt sông Euphrates, họ khẩn trương tiến bước. Đại quân La Mã lúc bấy giờ gồm chừng hai mươi ngàn bộ binh và kỵ binh, trong đó có không dưới hai ngàn người Isaurian. Các tư lệnh kỵ binh vẫn là những gương mặt từng chiến đấu trong trận Daras với Mirranes và quân Ba Tư, trong khi bộ binh do Peter — một cận vệ của Hoàng đế Justinian — chỉ huy. Lực lượng Isaurian do Longinus và Stephanacius nắm giữ. Arethas cũng kéo đến hội quân cùng đạo quân Saracen của ông ta. Khi đến thành phố Chalcis, họ hạ trại và án binh bất động tại đó, vì hay tin kẻ thù đang ở Gabboulon, cách Chalcis một trăm mười stades. Hay tin này, Alamoundaras và Azarethes hoảng sợ trước hiểm nguy, không dám tiến bước nữa mà quyết định rút lui hồi hương ngay lập tức. Theo đó, họ bắt đầu tháo chạy ngược về, kề bên sông Euphrates bên trái, trong khi đại quân La Mã bám sát phía sau. Và tại bất kỳ địa điểm nào quân Ba Tư dừng chân qua đêm, người La Mã cũng đều hạ trại tại đó vào đêm hôm sau. Bởi Belisarius cố tình không cho quân lính hành quân nhanh hơn vì ông không muốn giáp chiến với kẻ thù, ông cho rằng việc quân Ba Tư và Alamoundaras xâm lược đất La Mã rồi phải lủi thủi rút lui trong cảnh tay trắng chẳng làm được trò trống gì đã là quá đủ rồi. Và vì quyết định này, toàn bộ sĩ quan lẫn binh lính đều lén lút chế giễu ông, nhưng chẳng một ai dám trực diện lăng mạ trước mặt.

Cuối cùng, quân Ba Tư hạ trại ngay bờ sông Euphrates sát vách thành phố Callinicus. Từ đó, họ chuẩn bị băng qua một vùng đất hoàn toàn hoang vắng không một bóng người để rời khỏi lãnh thổ La Mã; bởi họ không định tiếp tục bám theo bờ sông như trước nữa. Quân La Mã qua đêm tại thành phố Sura, và khi rời khỏi đó, họ chạm trán kẻ thù đúng lúc bọn chúng đang ráo riết chuẩn bị rút lui.

19 tháng 4 năm 531 SCN

Bấy giờ, ngày lễ Phục Sinh đã cận kề và sẽ diễn ra vào ngày hôm sau; đây là dịp lễ được các Kitô hữu tôn sùng hơn bất cứ dịp nào khác, và vào ngày trước đó, họ có thói quen nhịn ăn uống không chỉ suốt cả ngày mà còn kéo dài qua một phần lớn ban đêm. Bấy giờ, Belisarius thấy toàn bộ quân sĩ của mình sục sôi ý chí muốn tiến đánh kẻ thù, liền muốn thuyết phục họ từ bỏ ý định đó (bởi phương án này cũng từng được Hermogenes — người vừa đi sứ từ hoàng đế trở về — khuyến cáo); ông bèn triệu tập toàn bộ những người có mặt và dõng dạc tuyên bố: "Hỡi những người La Mã, các ngươi đang lao đi đâu? Chuyện gì xảy ra với các ngươi mà lại định chuốc lấy một hiểm nguy vô cớ thế này? Người ta tin rằng chỉ có một chiến thắng duy nhất thuần khiết, đó là không chịu bất kỳ tổn hại nào từ kẻ thù, và chính điều này đã được trao tặng cho chúng ta bởi vận may cùng nỗi khiếp sợ đối với chúng ta đang bủa vây kẻ thù. Do đó, việc tận hưởng những phúc lành hiện tại vẫn tốt hơn là đi tìm kiếm chúng khi đã qua đi. Bởi quân Ba Tư, bị dắt mũi bởi vô vàn ảo tưởng, đã phát động chiến dịch đánh La Mã, và giờ đây khi mất sạch mọi thứ, chúng buộc phải tháo chạy thảm hại. Cho nên, nếu chúng ta ép chúng phải từ bỏ ý định rút lui để giáp chiến với mình, chúng ta sẽ chẳng thu về bất kỳ lợi ích nào dù có chiến thắng — bởi ai lại đi truy sát một kẻ đang tháo chạy chứ? — còn nếu chúng ta bại trận, điều hoàn toàn có thể xảy ra, chúng ta sẽ vừa mất đi chiến thắng đang nằm trong tay, không phải do kẻ thù tước đoạt mà do chính chúng ta tự vứt bỏ, vừa mở toang lãnh thổ của hoàng đế cho kẻ thù mặc sức tấn công mà không có lấy một người bảo vệ. Hơn nữa, điều này cũng đáng để các ngươi suy ngẫm: Thiên Chúa luôn quen thuộc với việc phù hộ con người trong những hiểm nguy bất đắc dĩ, chứ không phải trong những hiểm nguy do họ tự chọn lấy. Ngoài ra, những kẻ chẳng còn đường lui sẽ chiến đấu bằng bản năng gan lì dẫu không muốn, trong khi những chướng ngại vật cản trở chúng ta bước vào trận chiến là vô số; vì phần lớn các ngươi đến đây bằng chân trần và tất cả chúng ta đều đang nhịn đói. Chưa kể đến việc một số người thậm chí vẫn chưa kịp đến nơi." Belisarius thưa thế.

Nhưng quân đội bắt đầu lăng mạ ông, chẳng giữ chút im lặng hay che giấu gì nữa, họ hò hét xông đến trước mặt ông, gọi ông là kẻ hèn nhát và là kẻ bóp nghẹt nhiệt huyết của họ; thậm chí một số sĩ quan cũng hùa theo binh lính trong hành động bất kính này, qua đó phơi bày sự liều lĩnh tột độ của họ. Bàng hoàng trước sự trơ trẽn đó, Belisarius bèn đổi giọng, ra vẻ khích lệ họ tiến đánh kẻ thù và dàn trận, tuyên bố rằng ông chưa từng biết đến sự hăng hái chiến đấu của họ trước đây, nhưng giờ thì ông hoàn toàn tự tin và sẽ tiến đánh kẻ thù với niềm hy vọng tốt đẹp hơn. Ông lập đội hình phalanx đơn tuyến, bố trí lực lượng như sau: ở cánh trái sát bờ sông, ông bố trí toàn bộ bộ binh; còn ở cánh phải nơi địa hình cao dốc đứng, ông đặt Arethas cùng toàn bộ lực lượng Saracen; bản thân ông cùng kỵ binh trấn thủ trung tâm. Thế là người La Mã dàn trận xong xuôi. Khi Azarethes trông thấy kẻ thù tụ tập dàn trận, hắn liền khích lệ binh lính bằng những lời sau: "Hỡi những người Ba Tư, không ai có thể phủ nhận rằng các ngươi sẽ không đời nào đánh đổi lòng dũng cảm lấy mạng sống, nếu buộc phải lựa chọn giữa hai điều đó. Nhưng ta nói rằng dẫu các ngươi có muốn, các ngươi cũng chẳng có quyền lựa chọn giữa hai điều ấy. Bởi với những kẻ có cơ hội trốn thoát hiểm nguy để sống trong ô nhục, việc lựa chọn sự thoải mái thay vì điều cao cả nhất là chuyện dễ hiểu; nhưng với những kẻ cầm chắc cái chết, hoặc chết oanh liệt dưới tay kẻ thù hoặc bị chủ nhân lôi ra trừng phạt nhục nhã, việc không chọn điều cao cả hơn mà lại chọn sự hèn nhát chính là đỉnh cao của sự dại dột. Giờ đây, khi sự việc đã đến nước này, ta cho rằng các ngươi phải luôn ghi nhớ không chỉ kẻ thù mà còn cả vị Chúa tể của chính mình để bước vào trận chiến này."

Sau khi Azarethes dứt lời khích lệ, hắn cho dàn trận phalanx đối đầu với đối phương, giao cánh phải cho người Ba Tư và cánh trái cho người Saracen. Ngay lập tức, cả hai bên khai chiến và trận đấu trở nên vô cùng khốc liệt. Những loạt tên được bắn xối xả từ cả hai phía gây tổn thất nhân mạng vô số cho cả hai đại quân, trong khi một số kẻ liều mình xông ra giữa khoảng trống hai chiến tuyến để phô diễn chiến công hiển hách, đặc biệt người Ba Tư ngã xuống như rạ bởi những loạt tên. Bởi dẫu vũ khí của họ bắn ra với mật độ dày đặc hơn hẳn — vì người Ba Tư hầu hết là cung thủ và họ luyện được tốc độ xả tên nhanh hơn bất kỳ ai —, những cây cung của họ lại yếu và không được siết căng, khiến mũi tên khi chạm vào giáp ngực, nón sắt hay khiên của chiến binh La Mã đều bật văng ra và chẳng đủ sức gây tổn thương cho kẻ trúng đạn. Trong khi đó, cung thủ La Mã dẫu tốc độ chậm hơn, nhưng vì cung của họ cực kỳ cứng và được siết vô cùng căng, lại được cầm nắm bởi những cánh tay lực lưỡng hơn, nên họ dễ dàng tiêu diệt số lượng địch thủ lớn hơn nhiều so với người Ba Tư, bởi chẳng loại giáp trụ nào cản nổi uy lực của những mũi tên đó. Lúc bấy giờ, hai phần ba ngày đã trôi qua và trận chiến vẫn đang giằng co bất phân thắng bại. Bấy giờ, theo thỏa thuận ngầm, toàn bộ tinh nhuệ của quân Ba Tư ào ạt tấn công cánh phải của quân La Mã, nơi Arethas và người Saracen trấn thủ. Nhưng họ phá vỡ đội hình và tản ra, khiến họ mang tiếng là đã phản bội người La Mã để theo Ba Tư. Bởi chẳng thèm đợi kẻ thù tiến đến, tất cả bọn họ lập tức tháo chạy thảm hại. Thế là quân Ba Tư chọc thủng phòng tuyến địch và lập tức vòng ra sau lưng kỵ binh La Mã. Kết quả là quân La Mã, vốn đã kiệt sức vì hành quân lẫn chiến đấu — lại thêm việc nhịn đói từ sáng đến giờ — giờ đây bị tấn công từ cả hai phía, không tài nào trụ vững được nữa, phần lớn tháo chạy tháo thân ra những hòn đảo nhỏ giữa sông gần đó, trong khi một số ít ở lại chiến đấu dũng mãnh chống lại kẻ thù. Trong số đó có Ascan — sau khi tiêu diệt vô số nhân vật tăm tiếng của Ba Tư, ông dần bị chém xé thành từng mảnh rồi ngã xuống, để lại cho kẻ thù nỗi kinh hoàng khắc cốt ghi tâm. Cùng ngã xuống với ông còn có tám trăm người khác sau khi thể hiện lòng dũng cảm tuyệt vời trong cuộc chiến này, và hầu như toàn bộ lính Isaurian cùng các chỉ huy của họ đều vong mạng mà chẳng dám giơ vũ khí chống lại kẻ thù. Bởi họ hoàn toàn thiếu kinh nghiệm trong lĩnh vực này, vừa mới rời bỏ ruộng đồng để bước chân vào những hiểm nguy chiến trận vốn xa lạ trước đó. Thế mà ngay trước trận chiến, chính những con người này lại là những kẻ hăng hái nhất đòi xung phong vì vô tri về chiến sự, rồi sau đó quay sang quở trách Belisarius là hèn nhát. Họ không hẳn đều là người Isaurian, mà phần lớn là người Lycaones.

Belisarius cùng một nhúm binh sĩ vẫn bám trụ lại, và chừng nào còn thấy Ascan cùng đồng đội chống cự, ông cùng những người đi cùng vẫn tiếp tục chặn đứng kẻ thù; nhưng khi một số chiến binh của Ascan ngã xuống, số khác tháo chạy tán loạn khắp nơi, cuối cùng ông cũng đành rút lui cùng quân lính của mình để nhập vào đội hình bộ binh dưới quyền Peter vẫn đang chiến đấu kiên cường, dẫu quân số lúc này đã thưa thớt vì phần lớn đã tháo chạy. Tại đó, ông tự mình xuống ngựa và ra lệnh cho toàn bộ quân lính làm điều tương tự, để trên bộ cùng những người khác đánh trả kẻ thù đang lao tới. Và đám quân Ba Tư đang truy đuổi, sau một quãng ngắn đuổi theo, lập tức quay đầu lao thẳng vào bộ binh cùng Belisarius và tất cả những người khác. Thế là quân La Mã quay lưng về phía dòng sông để không bị kẻ thù bao vây từ phía sau, và dốc toàn lực chiến đấu chống lại đám đông đang ập đến. Trận chiến lại trở nên khốc liệt, dẫu lực lượng đôi bên hoàn toàn chênh lệch; bởi một nhúm bộ binh vô cùng ít ỏi đang phải giao chiến với toàn bộ kỵ binh Ba Tư. Dẫu vậy, kẻ thù vẫn không tài nào đánh tan hay đè bẹp được họ. Bởi đứng sát vai nhau, họ duy trì đội hình co cụm trong một không gian hẹp, dựng lên một bức tường khiên vững chắc không thể xuyên thủng, giúp họ bắn tên vào quân Ba Tư dễ dàng hơn là bị bắn. Hết lần này đến lần khác, quân Ba Tư xông lên quyết tâm phá vỡ và nghiền nát hàng ngũ ấy, nhưng lần nào cũng phải lủi thủi rút lui thất bại. Bởi những con ngựa của họ, bị hoảng loạn bởi tiếng va chạm của khiên thuẫn, liên tục lồng lên gây hỗn loạn cho chính chúng và chủ nhân. Cứ thế, cả hai bên kéo dài cuộc chiến cho đến tận tối mịt. Khi màn đêm buông xuống, quân Ba Tư rút về trại, còn Belisarius cùng một nhúm binh sĩ tìm được một chiếc thuyền chở hàng để vượt sông sang hòn đảo giữa dòng, trong khi những binh sĩ La Mã khác bơi sang đó. Ngày hôm sau, vô số thuyền hàng từ thành phố Callinicus được điều đến chở quân La Mã về thành, còn quân Ba Tư sau khi cướp bóc xác chết liền tản mác hồi hương. Tuy nhiên, họ nhận ra tổn thất nhân mạng của phía mình chẳng hề ít hơn kẻ thù.

Khi Azarethes dẫn đại quân trở về Ba Tư, dẫu đã khải hoàn trong trận chiến, ông lại bị Cabades đối xử vô cùng phũ phàng vì lý do sau đây. Có một tập tục ở Ba Tư rằng, khi chuẩn bị tiến đánh bất kỳ kẻ thù nào, nhà vua sẽ ngự trên ngai vàng, đặt trước mặt vô số chiếc giỏ; vị tướng chỉ huy đại quân cũng có mặt ở đó; rồi đoàn quân lần lượt đi ngang qua trước mặt nhà vua, mỗi người ném một thứ vũ khí vào trong giỏ; sau đó chúng được niêm phong bằng ấn triết của nhà vua và bảo quản cẩn thận; và khi đại quân trở về Ba Tư, mỗi người lính sẽ rút một món vũ khí ra khỏi giỏ. Những người có trách nhiệm sẽ tiến hành kiểm đếm số vũ khí còn sót lại trong giỏ, báo cáo với nhà vua con số binh lính không trở về, và qua đó xác định chính xác số lượng người đã tử trận trong chiến tranh. Đó là luật lệ tồn tại từ ngàn xưa ở Ba Tư. Khi Azarethes diện kiến nhà vua, Cabades gặng hỏi xem ông có mang về chiến tích thu phục pháo đài La Mã nào không, vì ông từng xuất chinh cùng Alamoundaras chống lại người La Mã với mục đích hạ gục Antioch. Azarethes đáp rằng ông chẳng chiếm được pháo đài nào, nhưng đã đánh bại người La Mã và Belisarius trong trận chiến. Cabades liền hạ lệnh cho đại quân của Azarethes đi ngang qua, và từ các giỏ vũ khí, mỗi người rút ra một món như thường lệ. Nhưng vì còn quá nhiều vũ khí dư thừa trong giỏ, Cabades liền quở trách Azarethes vì chiến thắng đó và xếp ông vào hàng những kẻ thấp h kém nhất. Đó là kết cục của chiến thắng dành cho Azarethes.

XIX

Vào thời điểm đó, Hoàng đế Justinian nảy sinh ý định kết minh với người Aethiopia và người Homeritae nhằm gây tổn hại cho người Ba Tư. Tôi xin giải thích trước phần lãnh thổ mà các quốc gia này chiếm giữ, rồi sau đó chỉ ra cách thức mà hoàng đế kỳ vọng họ sẽ giúp ích cho người La Mã. Biên giới Palestine kéo dài về phía đông đến vùng biển gọi là Biển Đỏ. Biển này bắt đầu từ Ấn Độ và chấm dứt tại điểm này trên lãnh thổ La Mã. Có một thành phố tên là Aelas bên bờ biển, nơi biển chấm dứt như tôi đã nói, tạo thành một vịnh rất hẹp. Khi giương buồm vào biển từ đó, dãy núi Ai Cập nằm bên phải, kéo dài về phía nam; phía bên kia là một vùng đất hoang vu không bóng người kéo dài vô tận về phía bắc; và đất đai ở cả hai bên đều hiện rõ trong tầm mắt khi ta giương buồm vào tận hòn đảo gọi là Iotabe, cách thành phố Aelas không dưới một ngàn stades. Trên hòn đảo này, người Do Thái từng sinh sống độc lập từ ngàn xưa, nhưng dưới triều đại Justinian này, họ đã trở thành chư hầu của La Mã. Từ đó trở đi là một vùng biển rộng mở lớn. Và những ai giương buồm vào phần này sẽ không còn nhìn thấy đất liền bên phía phải nữa, mà luôn thả neo dọc theo bờ biển bên trái khi đêm buông xuống. Bởi việc hàng hải trong bóng tối trên vùng biển này là bất khả thi, vì nơi đâu cũng đầy rẫy các bãi cạn. Tuy nhiên, tại đó có vô số hải cảng không phải do bàn tay con người tạo ra, mà hình thành từ địa hình tự nhiên, nhờ đó việc tìm nơi neo đậu cho thủy thủ đoàn trở nên vô cùng dễ dàng bất cứ khi nào họ cần.

Bờ biển này ngay lập tức vượt ra ngoài biên giới Palestine do người Saracen nắm giữ, những kẻ đã định cư từ ngàn xưa tại Rừng Cọ (Palm Groves). Những khu rừng này nằm sâu trong nội địa, trải dài trên một vùng đất rộng lớn, và tuyệt đối chẳng có thứ gì mọc ở đó ngoài cây cọ. Hoàng đế Justinian từng nhận những khu rừng cọ này làm quà tặng từ Abochorabus — thủ lĩnh người Saracen ở đó —, và ông ta được hoàng đế bổ nhiệm làm thủ lĩnh người Saracen ở Palestine. Ông ta bảo vệ vùng đất này khỏi nạn cướp bóc liên miên, bởi đối với cả đám man rã dưới quyền lẫn kẻ thù, Abochorabus luôn là một con người đáng sợ và vô cùng tháo vát. Về danh nghĩa, hoàng đế sở hữu Rừng Cọ, nhưng việc thực sự kiểm soát bất kỳ phần đất nào ở đó đối với ngài là điều bất khả thi. Bởi một vùng đất khô cằn hoàn toàn không bóng người nằm ở giữa, kéo dài đến mười ngày đường; hơn nữa bản thân Rừng Cọ chẳng có giá trị gì, và Abochorabus chỉ trao tặng mang tính hình thức, còn hoàng đế cũng hoan hỉ đón nhận với đầy đủ nhận thức về sự thật đó. Đó là chuyện về Rừng Cọ. Giáp ranh với tộc người này còn có những người Saracen khác chiếm giữ bờ biển, gọi là Maddeni — chư hầu của người Homeritae. Những người Homeritae này sinh sống ở vùng đất phía bên kia bờ biển. Vượt qua họ là vô số quốc gia khác được đồn đại là định cư tận vùng người Saracen ăn thịt người. Xa hơn nữa là các quốc gia Ấn Độ. Nhưng về những vấn đề này, cứ để mỗi người tự thuật theo ý mình.

Đối diện với người Homeritae ở vùng đại lục bên kia là người Aethiopians gọi là Auxomitae, bởi kinh đô của vua họ tọa lạc tại thành phố Auxomis. Khoảng cách biển nằm giữa được vượt qua trong một chuyến hải trình năm ngày đêm, khi có gió thuận chiều vừa phải. Bởi tại đây họ quen thuộc với việc hàng hải cả vào ban đêm, vì không có chút bãi cạn nào ở những vùng này; phần biển này từng được một số người gọi là Biển Đỏ. Bởi vùng biển mà ta băng qua từ đây cho đến tận bờ biển và thành phố Aelas lại mang tên Vịnh Ả Rập, bởi vùng đất kéo dài từ đây đến tận ranh giới thành phố Gaza thuở xưa gọi là Ả Rập, vì vua người Ả Rập từng có cung điện ở thành phố Petrae từ thời xa xưa. Hải cảng của người Homeritae — nơi họ xuất phát cho chuyến hải trình sang Aethiopia — gọi là Bulicas; và kết thúc chuyến hải trình vượt biển, họ luôn cập bến hải cảng của người Adulitae. Thành phố Adulis cách hải cảng một khoảng hai mươi stades (bởi nó chỉ thiếu từng đó để vươn tới biển), trong khi cách thành phố Auxomis là một hành trình mười hai ngày.

Toàn bộ các loại thuyền bè ở Ấn Độ và trên vùng biển này không được chế tạo theo phương pháp thông thường như các con tàu khác. Bởi chúng không hề được trét hắc ín hay bất kỳ chất liệu nào khác, các ván tàu cũng không được chốt bằng đinh sắt xuyên qua xuyên lại, mà được buộc chặt bằng một loại dây thừng nào đó. Nguyên nhân không phải như phần lớn lầm tưởng rằng có những tảng đá hút sắt ở đó (bằng chứng là khi các con tàu La Mã giương buồm từ Aelas vào vùng biển này, dẫu trang bị vô số sắt, chưa từng có sự cố nào xảy ra), mà bởi người Ấn Độ và Aethiopia chẳng sở hữu sắt hay bất kỳ vật liệu nào phù hợp cho những mục đích đó. Hơn thế nữa, họ thậm chí chẳng thể mua nổi những thứ này từ người La Mã vì luật pháp cấm tiệt đối với tất cả; án tử hình sẽ giáng xuống kẻ nào bị bắt quả tang. Đó là mô tả về cái gọi là Biển Đỏ và vùng đất nằm ở hai bên bờ của nó.

Từ thành phố Auxomis đến ranh giới Ai Cập của lãnh thổ La Mã — nơi thành phố Elephantine tọa lạc — là một hành trình ba ngày đường đối với một lữ khách đi tay không. Trong khoảng không gian đó, vô số quốc gia định cư, nổi bật nhất là tộc Blemyes và Nobatae — những dân tộc vô cùng đông đúc. Tộc Blemyes sinh sống ở phần trung tâm đất nước, trong khi tộc Nobatae kiểm soát vùng lãnh thổ quanh sông Nile. Thuở xưa, đây không phải là ranh giới của đế quốc La Mã, mà nó còn kéo dài hơn thế một khoảng đường bảy ngày đi; nhưng Hoàng đế Diocletian khi đến đây nhận ra rằng tiền cống nạp từ những nơi này vô cùng ít ỏi, vì đất đai tại điểm đó cực kỳ chật hẹp (bởi những vách đá vươn cao ngất trời chẳng cách sông Nile bao xa và lan rộng ra phần còn lại của đất nước), trong khi một lực lượng lớn binh lính đã đồn trú tại đó từ ngàn xưa, việc duy trì họ tạo nên gánh nặng quá mức cho ngân sách công; mặt khác, tộc Nobatae từng sinh sống quanh thành phố Oasis thường xuyên cướp bóc toàn bộ khu vực này; thế nên ngài đã thuyết phục đám man rã này rời bỏ quê hương để định cư dọc theo sông Nile, hứa hẹn sẽ ban cho họ những thành phố lớn cùng đất đai rộng lớn tốt hơn hẳn nơi họ từng ở. Bởi bằng cách này, ngài nghĩ rằng họ sẽ không còn quấy rối khu vực Oasis nữa, đồng thời sẽ làm chủ vùng đất được ban như của chính mình và có lẽ sẽ đánh đuổi được tộc Blemyes cùng những kẻ man rã khác. Vì điều này làm hài lòng người Nobatae, họ lập tức di cư theo đúng chỉ dẫn của Diocletian, chiếm lấy toàn bộ các thành phố La Mã và vùng đất ở hai bên bờ sông vượt qua thành phố Elephantine. Thế rồi vị hoàng đế này ban hành sắc lệnh cấp cho họ cùng tộc Blemyes một khoản tiền vàng cố định hằng năm với điều kiện họ không được cướp bóc lãnh thổ La Mã nữa. Và họ nhận khoản tiền vàng đó cho đến tận thời đại của tôi, nhưng vẫn lén lút cướp bóc vùng quê ở đó. Thế nên có vẻ như đối với mọi tộc man rã, chẳng có cách nào ép họ giữ lời hứa với người La Mã ngoại trừ nỗi sợ hãi trước binh lính kìm kẹp họ. Dù vậy, vị hoàng đế này thậm chí còn chọn một hòn đảo trên sông Nile sát thành phố Elephantine để xây dựng một pháo đài vô cùng kiên cố, nơi ngài thiết lập một số đền thờ và bệ thờ chung cho cả người La Mã lẫn những kẻ man rã này, đồng thời bố trí các tư sĩ từ cả hai dân tộc trong pháo đài đó, với ý tưởng rằng tình bạn giữa họ sẽ được củng cố vững chắc nhờ việc chia sẻ những vật phẩm linh thiêng. Và vì lý do đó, ngài đặt tên nơi này là Philae. Cả hai dân tộc Blemyes và Nobatae đều tin vào mọi vị thần mà người Hy Lạp tôn thờ, họ cũng sùng bái Isis và Osiris, và không kém phần tôn kính Priapus. Nhưng tộc Blemyes còn có tục lệ hiến tế con người cho thần mặt trời. Những thánh điện ở Philae này được lũ man rã gìn giữ cho đến tận thời đại của tôi, nhưng Hoàng đế Justinian quyết định phá hủy chúng. Theo đó, Narses — người gốc Persarmenia mà tôi từng nhắc đến trước đó như kẻ đào ngũ sang La Mã —, giữ chức tư lệnh quân đội ở đó, đã phá hủy các thánh điện theo lệnh hoàng đế, giam giữ các tư sĩ và gửi các bức tượng về Byzantium. Tôi xin quay lại mạch truyện chính.

XX

Vào khoảng thời gian diễn ra cuộc chiến này, Hellestheaeus — vua của người Aethiopia, một Kitô hữu sùng đạo tuyệt đối — phát hiện ra rằng một số người Homeritae ở vùng đại lục đối diện đang áp bức tàn bạo các Kitô hữu ở đó; nhiều kẻ trong số những tên khốn này là người Do Thái, và nhiều kẻ tôn sùng tín ngưỡng cổ xưa mà người thời nay gọi là Hellenic. Thế nên ông tập hợp một hạm đội cùng đại quân tiến đánh họ, đè bẹp họ trong trận chiến và tiêu diệt cả nhà vua lẫn vô số người Homeritae. Sau đó, ông lập lên ngôi vị một vị vua Kitô hữu mang dòng máu Homeritae tên là Esimiphaeus, và sau khi quy định vị vua này phải nống cống nạp hằng năm cho người Aethiopia, ông hồi hương. Trong đại quân Aethiopia này, vô số nô lệ cùng những kẻ quen đường phạm tội nhất quyết không chịu theo vua trở về, mà ở lại vì khao khát vùng đất Homeritae; bởi đây là một xứ sở vô cùng phì nhiêu màu mỡ.

Chẳng bao lâu sau, đám người này cấu kết với một số kẻ khác nổi dậy chống lại vua Esimiphaeus, tống giam ông vào một pháo đài trong vùng và suy tôn một vị vua khác cho người Homeritae tên là Abramus. Bấy giờ, Abramus này là một Kitô hữu, nhưng là nô lệ của một công dân La Mã kinh doanh tàu bè tại thành phố Adulis thuộc Aethiopia. Hay tin này, Hellestheaeus vô cùng tức giận, nung nấu ý chí trừng phạt Abramus cùng đồng bọn vì hành động bất nghĩa với Esimiphaeus, bèn cử một đạo quân ba ngàn người sang đó dưới quyền chỉ huy của một người họ hàng. Đặt chân đến nơi, đạo quân này lại không chịu trở về quê nhà nữa, mà muốn ở lại vùng đất phì nhiêu này, thế nên họ lén lút thương lượng với Abramus mà chẳng cần thông qua tổng tư lệnh; rồi khi giáp chiến với đối phương, ngay lúc trận chiến bùng nổ, họ tàn sát tổng tư lệnh của mình rồi gia nhập hàng ngũ kẻ thù, cứ thế ở lại đó. Vô cùng lôi đình, Hellestheaeus tiếp tục phái thêm một đại quân nữa sang đánh họ; lực lượng này giao tranh với Abramus cùng đồng minh, nhưng sau khi gánh chịu thất bại thảm hại trong trận chiến, họ lủi thủi hồi hương. Kể từ đó, vị vua Aethiopia đâm ra sợ hãi và chẳng dám phái thêm bất kỳ viễn chinh nào chống lại Abramus nữa. Sau khi Hellestheaeus qua đời, Abramus đồng ý cống nạp cho vị vua Aethiopia kế vị, và qua đó củng cố vững chắc ngai vàng của mình. Nhưng sự kiện này diễn ra vào thời điểm muộn hơn.

Vào thời điểm đó, khi Hellestheaeus đang trị vì người Aethiopia và Esimiphaeus trị vì người Homeritae, Hoàng đế Justinian cử sứ thần Julianus sang yêu cầu cả hai dân tộc vì mối quan hệ đồng đạo hãy cùng chung tay với người La Mã trong cuộc chiến chống Ba Tư; bởi ngài kỳ vọng người Aethiopia, bằng cách mua lụa từ Ấn Độ rồi bán lại cho người La Mã, sẽ thu về nguồn lợi khổng lồ, đồng thời giúp người La Mã hưởng lợi một cách duy nhất là không còn buộc phải cống nạp tiền bạc cho kẻ thù nữa. (Đây chính là loại lụa mà họ dùng để may những bộ y phục thuở xưa người Hy Lạp gọi là Medic, nhưng ngày nay gọi là "seric"). Đối với người Homeritae, ngài muốn họ lập Caïsus — kẻ lưu vong — làm thủ lĩnh cai quản người Maddeni, đồng thời cùng một đại quân hùng hậu của tộc mình và người Saracen Maddene tiến hành cuộc xâm lược vào xứ Ba Tư. Caïsus này vốn mang dòng máu thủ lĩnh và là một chiến binh xuất chúng, nhưng do lỡ tay sát hại một người họ hàng của Esimiphaeus nên phải bôn ba lưu vong đến một vùng đất hoàn toàn hoang vu không bóng người. Thế nên cả hai vị vua đều hứa sẽ thực hiện yêu cầu này rồi cho sứ thần lui ra, nhưng chẳng một ai làm đúng những gì đã hứa. Bởi người Aethiopia không tài nào mua nổi lụa từ người Ấn Độ, vì các thương gia Ba Tư luôn túc trực ngay tại các bến cảng nơi tàu thuyền Ấn Độ vừa cập bến (bởi họ sinh sống ở vùng đất lân cận) để mua sạch toàn bộ hàng hóa; trong khi người Homeritae cảm thấy việc băng qua một hoang mạc kéo dài lê thê mất quá nhiều thời gian và sau đó tiến đánh một dân tộc hiếu chiến hơn mình là nhiệm vụ vô cùng khó khăn. Về sau, Abramus khi đã củng cố vững chắc ngai vàng cũng từng hứa hẹn với Hoàng đế Justinian vô số lần sẽ xâm lược lãnh thổ Ba Tư, nhưng rốt cuộc chỉ bắt đầu hành trình được đúng một lần rồi lập tức quay đầu. Đó là mối quan hệ ngoại giao giữa người La Mã với người Aethiopia và Homeritae.

XXI

Ngay sau khi trận chiến trên sông Euphrates khép lại, Hermogenes diện kiến Cabades để thương lượng, nhưng chẳng đạt được thỏa thuận nào về nền hòa bình mà ông cội công cất bước đến đây, bởi ông thấy nhà vua vẫn đang ngập tràn cơn giận dữ đối với người La Mã; vì lẽ đó ông đành tay trắng trở về. Belisarius được triệu tập về Byzantium, bị tước bỏ chức vụ nắm giữ để chuẩn bị cho chiến dịch đánh người Vandals; trong khi đó Sittas — theo sắc lệnh của Hoàng đế Justinian — tiến về miền Đông để gác gắm phần biên giới đó. Người Ba Tư một lần nữa xâm lược Lưỡng Hà với đại quân hùng hậu dưới quyền Chanaranges, Aspebedes và Mermeroes. Chẳng một ai dám giáp chiến với họ, thế nên họ hạ trại và siết chặt vòng vây Martyropolis — nơi Bouzes và Bessas đang trấn thủ lực lượng đồn trú. Thành phố này nằm ở vùng đất gọi là Sophanene, cách thành phố Amida hai mươi bốn stades về phía bắc; tọa lạc ngay trên dòng sông Nymphius phân định ranh giới giữa người La Mã và Ba Tư. Thế là người Ba Tư bắt đầu tấn công phòng tuyến, và dẫu ban đầu dân chúng chống cự kiên cường, họ khó lòng trụ vững lâu dài. Bởi bức tường thành tương đối dễ bị phá vỡ ở hầu hết các đoạn, dễ dàng sụp đổ trước các cỗ máy vây hãm của Ba Tư, mặt khác họ cũng thiếu hụt lương thực trầm trọng, lại chẳng có máy móc hay thứ gì có giá trị để tự vệ. Trong khi đó, Sittas cùng đại quân La Mã tiến đến một nơi gọi là Attachas, cách Martyropolis một trăm stades, nhưng không dám tiến sâu hơn, chỉ hạ trại án binh bất động tại đó. Hermogenes cũng có mặt cùng họ, tiếp tục đóng vai trò sứ thần từ Byzantium. Tại đây, sự kiện sau đã diễn ra.

Từ ngàn xưa, cả người La Mã lẫn Ba Tư đều có thói quen duy trì mạng lưới gián điệp bằng ngân sách nhà nước; những người này chuyên lén lút lẩn khuất trong lãnh thổ địch để thám thính tình hình rồi quay về báo cáo cho nhà cầm quyền. Vô số người trong số họ thể hiện lòng trung thành tuyệt đối với quốc gia, nhưng cũng không ít kẻ phản bội bí mật cho kẻ thù. Bấy giờ, một gián điệp được người Ba Tư phái sang La Mã đã diện kiến Hoàng đế Justinian, tiết lộ vô số thông tin về các hoạt động của lũ man rã, đặc biệt là việc tộc Massagetae, nhằm gây tổn hại cho người La Mã, đang chuẩn bị bước chân vào lãnh thổ Ba Tư và từ đó sẽ tiến vào đất La Mã để hội quân cùng đại quân Ba Tư. Ngay khi nghe tin này, vì đã có bằng chứng về sự trung thực của tên này trước đó, hoàng đế ban thưởng cho hắn một khoản tiền lớn và thuyết phục hắn quay lại đại quân Ba Tư đang vây hãm Martyropolis, tung tin đồn với lũ man rã rằng đám người Massagetae đã bị mua chuộc bằng tiền vàng của hoàng đế và sắp sửa ập đến đánh úp chúng ngay lập tức. Tên gián điệp thực hiện hoàn hảo chỉ thị, khi đến đại quân man rã hắn loan tin cho Chanaranges và đồng bọn rằng một đạo quân Hung thù địch sắp sửa kéo đến chi viện cho người La Mã. Nghe vậy, họ hoảng loạn tột độ và lúng túng chẳng biết xoay sở ra sao trước tình thế đó.

Đúng vào thời điểm này, Cabades lâm bệnh nặng, ông bế Mebodes — một trong những cận thần thân thiết nhất — đến bên giường bệnh để bàn bạc về Chosroes và vương triều, bày tỏ nỗi sợ rằng người Ba Tư sẽ tìm cách phớt lờ những gì ông đã định đoạt. Mebodes bèn nài nỉ ông hãy để lại tuyên ngôn ý nguyện bằng văn bản và yên tâm rằng người Ba Tư không bao giờ dám phớt lờ nó. Thế là Cabades ghi rõ chỉ định Chosroes sẽ trở thành vua nước Ba Tư. Văn bản được chính tay Mebodes soạn thảo, và Cabades lập tức xuôi tay nhắm mắt.

13 tháng 9 năm 531 SCN

Khi mọi thủ tục mai táng nhà vua được cử hành theo đúng luật định, Caoses — tự tin nhờ luật lệ — liền đứng ra đòi quyền kế vị, nhưng Mebodes ngăn cản, quả quyết rằng không một ai được tự ý thâu tóm vương quyền nếu không có sự đồng thuận biểu quyết của giới quý tộc Ba Tư. Thế là Caoses trao phó quyết định cho các thẩm phán, đinh ninh rằng sẽ chẳng có sự phản đối nào từ phía họ. Nhưng khi toàn bộ giới quý tộc Ba Tư tề tựu đông đủ để hội họp xét xử, Mebodes đọc to văn bản và công bố ý nguyện của Cabades về Chosroes, và tất cả mọi người, nhớ đến công ơn của Cabades, lập tức suy tôn Chosroes làm Vua Ba Tư.

Thế là Chosroes thâu tóm quyền lực. Nhưng tại Martyropolis, Sittas và Hermogenes vô cùng lo lắng cho số phận thành phố vì bất lực trong việc bảo vệ nó trước hiểm nguy, bèn phái sứ giả đến gặp kẻ thù, đứng trước các tướng lĩnh và thưa rằng: "Các ngươi không hề hay biết rằng mình đang vô tình trở thành chướng ngại vật cản trở nhà vua Ba Tư, cản trở phúc lành hòa bình của cả hai nhà nước. Bởi các sứ thần do hoàng đế phái đến đang có mặt tại đây để diện kiến vua Ba Tư, qua đó dàn xếp bất đồng và thiết lập hiệp ước hòa bình; xin các ngươi hãy nhanh chóng rút khỏi lãnh thổ La Mã và cho phép các sứ thần thực hiện sứ mệnh mang lại lợi ích cho cả hai dân tộc. Chúng tôi sẵn sàng trao những nhân vật quý tộc làm con tin để chứng minh rằng những điều này sẽ thực sự thành hiện thực trong tương lai gần." Đó là lời của các sứ giả La Mã. Tình cờ là một sứ giả từ hoàng cung cũng mang tin dội đến báo cho họ biết rằng Cabades đã qua đời và Chosroes — con trai Cabades — đã lên ngôi vua nước Ba Tư, qua đó tình hình đã thay đổi. Nhờ vậy, các tướng lĩnh hân hoan đón nhận lời đề nghị của người La Mã, vì họ cũng đang nơm nớp sợ hãi trước các đợt tấn công của người Hung. Lập tức, người La Mã trao Martinus và một cận vệ của Sittas tên là Senecius làm con tin; thế là quân Ba Tư giải tỏa vây hãm và rút lui nhanh chóng. Chẳng bao lâu sau, người Hung xâm lược lãnh thổ La Mã, nhưng vì không tìm thấy đại quân Ba Tư ở đó, họ chỉ thực hiện một cuộc raid ngắn rồi lủi thủi hồi hương.

XXII

Lập tức, Rufinus, Alexander và Thomas đến phái đoàn sứ thần cùng Hermogenes, và tất cả yết kiến vua Ba Tư tại sông Tigris. Khi Chosroes trông thấy họ, ông phóng thích các con tin. Các sứ thần dùng những lời ngọt ngào nịnh nọt Chosroes, thốt lên vô số lời lẽ không xứng tầm với sứ thần La Mã. Nghe thế, Chosroes xuôi lòng và đồng ý thiết lập một hiệp ước hòa bình vĩnh viễn với họ để đổi lấy một trăm mười "centenaria," với điều kiện tư lệnh quân đội ở Lưỡng Hà sẽ không còn đóng đô ở Daras mà phải thường trú tại Constantina như thuở xưa; tuy nhiên, các pháo đài ở Lazica thì ông nhất quyết không chịu trả lại, dẫu chính ông đòi người La Mã phải trao trả Pharangium cùng pháo đài Bolum. (Centenarium nặng một trăm cân, đó là lý do mang tên này; bởi người La Mã gọi số một trăm là centum). Ông đòi phải dâng nộp số vàng này, cốt để người La Mã không bị ép buộc phải dỡ bỏ thành phố Daras hoặc cùng chia sẻ lực lượng đồn trú Cổng Caspian với người Ba Tư. Tuy nhiên, các sứ thần dẫu đồng ý phần lớn vẫn tuyên bố rằng họ không thể nhượng lại các pháo đài, trừ khi hỏi ý kiến hoàng đế về vấn đề đó. Theo đó, quyết định được đưa ra là cử Rufinus về Byzantium bẩm báo, còn những người khác ở lại chờ đợi cho đến khi ông quay lại. Và họ thỏa thuận với Rufinus thời gian chờ đợi là bảy ngày cho đến khi ông đến nơi. Khi Rufinus về đến Byzantium và bẩm báo cho hoàng đế về quyết định của Chosroes đối với nền hòa bình, hoàng đế ra lệnh kết thúc hiệp ước theo những điều kiện đó.

Tuy nhiên, trong lúc đó, một tin đồn thất thiệt lan truyền đến Ba Tư nói rằng Hoàng đế Justinian đã nổi giận đùng đùng và xử tử Rufinus. Vô cùng phẫn nộ, Chosroes lập tức dẫn toàn bộ đại quân tiến đánh người La Mã. Nhưng Rufinus đã chạm trán ông trên đường trở về không xa thành phố Nisibis. Thế là họ cùng tiến về thành phố này, và khi chuẩn bị thiết lập hòa bình, các sứ thần bắt đầu vận chuyển tiền vàng đến đó. Nhưng Hoàng đế Justinian lúc này lại hối hận vì đã từ bỏ các pháo đài ở Lazica, ngài liền viết thư tuyệt mệnh ra lệnh cho các sứ thần tuyệt đối không được bàn giao chúng cho người Ba Tư. Vì lý do này, Chosroes đổi ý không thèm ký kết hiệp ước nữa; và Rufinus sực nhận ra mình đã quá bốc đồng khi vận chuyển số tiền vàng vào sâu trong lãnh thổ Ba Tư. Lập tức, ông quỳ rạp xuống đất, khẩn nài Chosroes hãy cho phép mang số tiền vàng quay về và đừng vội tấn công người La Mã, mà hãy hoãn cuộc chiến sang thời điểm khác. Chosroes bảo ông đứng dậy, hứa hẹn sẽ chấp thuận mọi yêu cầu đó. Thế là các sứ thần cùng số tiền vàng quay về Daras, và đại quân Ba Tư lủi thủi rút lui.

532 SCN

Bấy giờ, các đồng sứ thần của Rufinus bắt đầu nghi kỵ ông tột độ, họ còn dâng biểu tố cáo ông trước hoàng đế, dựa trên việc Chosroes đã chấp thuận mọi yêu cầu của ông ta. Tuy nhiên, hoàng đế không hề quở trách ông vì việc này. Chẳng bao lâu sau, chính Rufinus và Hermogenes lại được phái đến triều đình Chosroes, và họ nhanh chóng đạt được thỏa thuận về hiệp ước với điều kiện đôi bên trả lại mọi vùng đất mà mỗi quốc gia từng chiếm đoạt trong cuộc chiến đó, không còn bất kỳ đồn binh nào được phép tồn tại ở Daras; riêng về người Iberia, quyền quyết định thuộc về họ: ở lại Byzantium hay hồi hương về quê cha đất tổ. Vô số người chọn ở lại, và cũng ngần ấy người trở về quê cũ. Thế là họ ký kết cái gọi là "hòa bình vĩnh viễn," khi Hoàng đế Justinian đang bước vào năm thứ sáu trị vì. Người La Mã giao trả Pharangium và pháo đài Bolum cùng tiền vàng cho Ba Tư, và người Ba Tư trả lại các pháo đài Lazica cho La Mã. Người Ba Tư cũng phóng thích Dagaris trao trả cho người La Mã, và nhận lại một nhân vật không kém phần quan trọng. Dagaris này về sau thường xuyên đánh bại người Hung khi họ xâm lược lãnh thổ La Mã và đẩy lùi họ; bởi ông là một chiến binh vô cùng xuất sắc. Cứ thế, cả hai bên đã củng cố vững chắc hiệp ước hòa bình giữa họ.

XXIII

Ngay sau đó, những âm mưu phản loạn lại nảy sinh chống lại cả hai nhà cầm quyền từ chính thần dân của họ; và tôi xin giải thích nguyên nhân sự việc. Chosroes — con trai Cabades — vốn là một kẻ có tâm tính bất trị và vô cùng cuồng nhiệt đổi mới. Chính vì thế mà tâm trạng ông luôn bồn chồn lo lắng, và là nguồn cơn không bao giờ dứt của những cảm xúc tương tự đối với mọi người khác. Thế nên toàn bộ những nhân vật hành động ở Ba Tư, cảm thấy bất mãn trước cách trị vì của ông, bắt đầu mưu tính tôn lên một vị vua khác thuộc dòng dõi Cabades. Và vì họ khao khát quyền cai trị của Zames — điều bị luật pháp cấm đoán vì dị tật ở mắt của anh ta như đã nói —, họ kết luận sau khi cân nhắc rằng cách tốt nhất là đưa con trai của Zames lên ngôi, đứa bé mang tên người ông nội Cabades, trong khi Zames sẽ đóng vai trò người giám hộ điều hành quốc sự theo ý muốn. Họ bèn tìm gặp Zames bộc lộ kế hoạch, dùng những lời lẽ nhiệt huyết khích lệ anh ta tiến hành đại sự. Khi kế hoạch được đồng thuận, họ chuẩn bị tấn công Chosroes vào thời điểm thích hợp. Nhưng âm mưu bị bại lộ và đến tai nhà vua, thế là mọi việc bị chặn đứng. Bởi Chosroes xử tử chính Zames cùng toàn bộ anh em của ông ta lẫn con cháu trai, cùng tất cả các quý tộc Ba Tư từng khởi xướng hoặc tham gia vào âm mưu phản nghịch. Trong số đó có Aspebedes — anh trai của mẹ Chosroes.

Tuy nhiên, Cabades — con trai Zames — lại là kẻ duy nhất ông không tài nào tiêu diệt nổi; bởi cậu bé vẫn đang được nuôi dưỡng dưới quyền chanaranges Adergoudounbades. Chosroes bèn phái sứ giả ra lệnh cho chanaranges tự tay kết liễu đứa bé mà ông ta nuôi dưỡng; vì ông vừa không muốn tỏ ra nghi kỵ vừa bất lực trong việc ép buộc. Nhận lệnh của Chosroes, chanaranges vô cùng đau xót, vừa khóc thương cho số phận vừa kể lại mọi mệnh lệnh của nhà vua cho vợ và vú nuôi của Cabades nghe. Người phụ nữ liền òa khóc ôm chầm lấy đầu gối chồng, van nài ông bằng mọi giá không được giết Cabades. Họ bàn bạc với nhau, lên kế hoạch nuôi giấu đứa bé trong sự an toàn tuyệt đối, đồng thời hộc tốc phạt sứ giả về báo với Chosroes rằng Cabades đã bị xử tử. Họ gửi thông điệp đó cho nhà vua và che giấu Cabades kín kẽ đến mức chẳng một ai hay biết, ngoại trừ Varrames — đứa con trai ruột của họ — và một tên gia nhân đáng tin cậy nhất. Nhưng khi Cabades lớn lên theo thời gian, chanaranges bắt đầu sợ hãi việc bị phơi bày; ông bèn trao tiền cho Cabades và bảo cậu trốn chạy bảo toàn tính mạng đi bất cứ đâu có thể. Lúc bấy giờ, Chosroes và mọi người hoàn toàn không hề hay biết rằng chanaranges đã thực hiện trót lọt việc này.

Về sau, Chosroes tiến hành một cuộc xâm lược vào Colchis với đại quân hùng hậu như sẽ được kể trong phần sau. Đi theo ông có con trai của chính chanaranges này là Varrames, mang theo một số tùy tùng trong đó có kẻ nắm giữ bí mật về Cabades; tại đó Varrames bộc lộ mọi chuyện cho nhà vua và dẫn tên gia nhân làm nhân chứng đồng thuận từng chi tiết. Hay tin, Chosroes vô cùng lôi đình, coi việc bị một kẻ vốn là nô lệ qua mặt là sự sỉ nhục tột cùng; và vì không có cách nào khác để tóm lấy chanaranges, ông bèn vạch ra kế hoạch sau. Khi chuẩn bị hồi hương từ Colchis, ông viết thư cho chanaranges này báo tin rằng ông quyết định xâm lược lãnh thổ La Mã với toàn bộ đại quân, không phải qua một ngả đường duy nhất mà chia thành hai cánh quân Ba Tư để tấn công đối phương từ cả hai phía sông Euphrates. Một cánh quân sẽ do chính ông — đương nhiên rồi — thống lĩnh tiến vào đất địch, trong khi đặc quyền chia sẻ vinh quang ngang hàng với nhà vua sẽ không được ban cho bất kỳ ai khác ngoài chanaranges nhờ công trạng của ông. Do đó, chanaranges phải tức tốc lên đường diện kiến ông trên đường hồi hương để nhận chỉ thị mang lại lợi ích cho đại quân, đồng thời ra lệnh cho tùy tùng đi chậm phía sau. Nhận được thông điệp này, chanaranges vô cùng hoan hỉ trước vinh dự mà nhà vua ban cho, hoàn toàn không hay biết thảm họa đang giáng xuống đầu mình, lập tức lên đường. Nhưng giữa chặng đường hành trình, vì quá già yếu không chịu nổi sự mệt mỏi, ông trượt tay ngã ngựa gãy chân. Thế nên ông buộc phải dừng lại điều trị tại một địa điểm, và nhà vua khi đến đó đã ghé thăm ông. Chosroes bảo rằng với cái chân gãy đó, ông không thể tiếp tục chiến dịch cùng đại quân được, mà phải đến một pháo đài trong vùng để các ngự y chữa trị. Thế là Chosroes tống cổ người đàn ông ấy đi thẳng vào cõi chết, và bám theo sau là những kẻ được giao nhiệm vụ tiễu trừ ông tại pháo đài — một con người hữu danh vô thực là tướng bất khả chiến bại ở Ba Tư, từng chinh phạt mười hai quốc gia man rã và khuất phục họ dưới chân Vua Cabades. Sau khi Adergoudounbades bị loại bỏ khỏi cõi đời, con trai ông là Varrames kế nhiệm chức vụ chanaranges. Chẳng bao lâu sau, chính Cabades — con trai Zames — hoặc một kẻ mạo danh ông đã đến Byzantium; chắc chắn hắn có ngoại hình giống hệt Vua Cabades. Và Hoàng đế Justinian, dẫu hoài nghi, vẫn tiếp đón nồng hậu và đối xử với hắn như người cháu nội của Cabades. Đó là số phận của những kẻ Ba Tư chống lại Chosroes.

Về sau, Chosroes cũng tiêu diệt Mebodes vì lý do sau đây. Trong lúc nhà vua đang dàn xếp một vấn đề quan trọng, ông ra lệnh cho Zaberganes đang có mặt ở đó đi gọi Mebodes. Tình cờ là Zaberganes đang có mối thù riêng với Mebodes. Khi tìm gặp Mebodes, hắn thấy ông đang chỉnh đốn hàng ngũ binh lính dưới quyền, bèn thông báo rằng nhà vua triệu tập ông đến ngay lập tức. Mebodes hứa sẽ theo chân ngay sau khi giải quyết xong công việc đang dang dở; nhưng Zaberganes, bị thúc đẩy bởi lòng thù hận, liền tâu dối trước mặt Chosroes rằng Mebodes không muốn đến ngay lập tức vì viện cớ bận bịu việc riêng. Nổi giận đùng đùng, Chosroes phái một cận vệ ra lệnh cho Mebodes phải đến cái kiềng ba chân (tripod). Tôi xin giải thích ngay đây nó là gì. Một cái kiềng ba chân bằng sắt luôn được đặt trước hoàng cung; và hễ bất kỳ người Ba Tư nào hay tin nhà vua đang nổi giận với mình, kẻ đó tuyệt đối không được trốn chạy vào thánh điện hay đi đâu khác, mà phải ngồi ngay sát cái kiềng ba chân này chờ đợi phán quyết của nhà vua, và không một ai dám đứng ra bảo vệ hắn. Tại đó, Mebodes đã ngồi trong cảnh thảm hại suốt nhiều ngày trời, cho đến khi bị bắt giữ và xử tử theo lệnh của Chosroes. Đó là kết cục bi thảm dành cho những công lao của ông ta đối với Chosroes.

XXIV

1 tháng 1 năm 532 SCN

Cũng vào thời điểm này, một cuộc bạo loạn bất ngờ bùng nổ tại Byzantium trong dân chúng, trái ngược mọi dự đoán, nó trở thành một thảm họa vô cùng nghiêm trọng, giáng những đòn thảm khốc xuống người dân lẫn viện nguyên lão như câu chuyện sau sẽ kể rõ. Ở mọi thành phố, dân chúng từ lâu đã chia thành hai phe Xanh (Blue) và Xanh lá (Green); nhưng trong thời gian tương đối gần đây, chỉ vì những cái tên và màu sắc hay chỗ ngồi trong các đấu trường, họ sẵn sàng vung tiền, đày đọa thân xác vào những nhục hình tàn khốc nhất, thậm chí chẳng màng cái chết nhục nhã. Họ chém giết lẫn nhau mà chẳng hiểu vì mục đích gì khi tự đẩy mình vào hiểm nguy, chỉ biết rằng dẫu có đè bẹp kẻ thù đi chăng nữa, kết cục dành cho họ vẫn là bị tống thẳng vào ngục tối, và cuối cùng sau những tra tấn ngút trời sẽ bị tàn sát. Cứ thế, một mối thù hằn vô cớ nảy nở trong họ đối với đồng loại, không bao giờ phai nhạt hay chấm dứt, chẳng nhường chỗ cho cả tình cảm gia đình, họ hàng hay bằng hữu, dẫu cho những kẻ đứng về các màu sắc khác nhau đó có là anh em ruột thịt đi chăng nữa. Họ chẳng màng đến thần linh hay luật pháp nhân gian so với chiến thắng trong những cuộc tranh đoạt đó; việc ai đó phạm thượng với Thiên Chúa, hay luật pháp bị phá hoại bởi bạn bè hay kẻ thù đều chẳng mảy quan tâm; thậm chí khi đói kém khốn cùng hay tổ quốc lâm vào cảnh ngặt nghèo chịu đựng bất công, họ cũng phớt lờ miễn là phe phái của mình giành phần thắng — đó là cách họ gọi những băng đảng đảng phái này. Thậm chí phụ nữ cũng hùa theo cuộc chiến phi thánh này, không chỉ tòng nhân mà còn lao vào chống trả nếu có cơ hội, dẫu họ chẳng bao giờ đặt chân đến các buổi triển lãm công cộng hay bị thúc đẩy bởi bất kỳ lý do nào khác — khiến tôi chẳng biết gọi đây là gì ngoài một căn bệnh của tâm hồn. Tình hình ở mọi thành phố lớn nhỏ hầu như đều diễn ra như thế.

Nhưng bấy giờ, các quan chức thành phố tại Byzantium đang dẫn giải một số kẻ bạo loạn đi xử tử. Tức thì, thành viên của cả hai phe đảng cấu kết với nhau, tuyên bố hưu chiến, chộp lấy các tù nhân rồi tống thẳng vào ngục phóng thích toàn bộ những kẻ đang bị giam cầm, bất kể bị kết tội kích động bạo loạn hay bất kỳ hành vi phạm pháp nào khác. Toàn bộ nhân viên công vụ thành phố bị tàn sát không thương tiếc; trong khi đó, những công dân tỉnh táo đều tháo chạy sang vùng đại lục đối diện, và ngọn lửa được châm vào thành phố hệt như bị giáng xuống bởi tay kẻ thù. Thánh đường Sophia, nhà tắm Zeuxippus, phần hoàng cung từ cổng propylaea cho đến cái gọi là Nhà Ares đều bị thiêu rụi, bên cạnh đó là hai hàng cột lớn kéo dài đến quảng trường mang tên Constantine, cùng vô số dinh thự của giới thượng lưu và khối lượng tài sản khổng lồ. Suốt thời gian này, hoàng đế cùng hoàng hậu và một số ít thượng nghị sĩ tự đóng cửa trong cung điện án binh bất động. Mật khẩu mà đám đông truyền tai nhau là Nika (Conquer), và cuộc bạo loạn được mang tên này cho đến tận ngày nay.

Thái thú tiền vệ (praetorian prefect) lúc bấy giờ là John người Cappadocia, còn Tribunianus gốc Pamphylian giữ chức cố vấn cho hoàng đế — chức vụ mà người La Mã gọi là "quaestor". John là một kẻ hoàn toàn mù chữ; ngoài việc học chữ cái ở trường tiểu học — và học cũng tệ hại — ông ta chẳng biết gì hơn, nhưng nhờ năng lực thiên bẩm ông ta lại trở thành kẻ quyền lực nhất mà chúng ta từng biết. Bởi ông ta vô cùng sắc sảo trong việc định đoạt nhu cầu và tìm kiếm giải pháp cho các vấn đề nan giải. Nhưng ông ta lại biến thành kẻ hạ tiện nhất thiên hạ, dùng quyền năng thiên bẩm để phục vụ những mưu đồ đê hèn; chẳng có chút lòng kính sợ Thiên Chúa hay sự hổ thẹn trước con người nào tồn tại trong đầu ông ta, tàn sát mạng sống của vô số người vì tư lợi và tàn phá các thành phố là mối bận tâm thường trực của ông ta. Thế là chẳng mấy chốc ông ta vơ vét được khối tài sản khổng lồ, đắm chìm trong lối sống đồi trụy của một tên nát rượu; bởi từ sáng đến trưa mỗi ngày ông ta lo cướp bóc tài sản của thần dân, còn thời gian còn lại phung phí cho chè chén say sưa và những nhục dục đồi bại. Ông ta hoàn toàn không thể kiểm soát bản thân, ăn uống đến mức nôn mửa, luôn sẵn sàng chôm chỉa tiền bạc và càng sẵn sàng vung tay phung phí hơn nữa. Đó là con người của John. Về phần Tribunianus, ông ta vừa sở hữu năng lực thiên bẩm vừa có học thức không thua kém bất kỳ ai cùng thời; nhưng lại quá đỗi tham lam tiền tài và luôn sẵn sàng bán rẻ công lý để trục lợi; thế nên mỗi ngày ông ta liên tục ban hành luật mới rồi bãi bỏ luật cũ, ban ơn mưa móc cho những kẻ đút lót theo nhu cầu của chúng.

Chừng nào dân chúng còn mải miết chém giết lẫn nhau vì màu sắc, chẳng ai thèm bận tâm đến những tội ác của hai kẻ này đối với hiến pháp; nhưng khi các phe phái đạt được tiếng nói chung như đã nói và bùng nổ bạo loạn, họ công khai lăng mạ cả hai khắp thành phố và ráo riết truy lùng để tàn sát. Do đó, muốn mua chuộc lòng dân, hoàng đế lập tức cách chức cả hai người này. Ngài bổ nhiệm Phocas — một nhà quý tộc — làm thái thú tiền vệ, một con người vô cùng khôn ngoan và sinh ra để bảo vệ công lý; đồng thời giao chức quaestor cho Basilides — một nhân vật được giới quý tộc mến mộ và là người tăm tiếng. Tuy nhiên, cuộc bạo loạn chẳng hề thuyên giảm chút nào dưới tay họ. Vào ngày thứ năm của cuộc bạo loạn vào lúc xế chiều, Hoàng đế Justinian ra lệnh cho Hypatius và Pompeius — hai người cháu của vị hoàng đế quá cố Anastasius — phải tức tốc về nhà, hoặc vì nghi ngờ họ đang mưu phản cá nhân, hoặc có lẽ số phận đưa đẩy họ đến hoàn cảnh đó. Nhưng họ sợ rằng dân chúng sẽ ép họ lên ngôi (như thực tế đã diễn ra), bèn thưa rằng họ sẽ mang tội lớn nếu bỏ rơi quân vương trong hoàn cảnh ngặt nghèo này. Nghe vậy, Hoàng đế Justinian càng thêm hoài nghi, lập tức hạ lệnh tống cổ họ khỏi hoàng cung. Thế là hai người đành lủi thủi về nhà và án binh bất động suốt đêm hôm đó.

Nhưng vào lúc rạng sáng ngày hôm sau, dân chúng hay tin cả hai người đã rời khỏi hoàng cung nơi họ từng tạm trú. Lập tức, toàn bộ đám đông đổ xô đến chỗ họ, suy tôn Hypatius làm hoàng đế và chuẩn bị dẫn hắn ra quảng trường để tiếp quản quyền lực. Nhưng người vợ của Hypatius là Mary — một phụ nữ khôn ngoan nổi tiếng cẩn trọng — ôm chặt lấy chồng nhất quyết không buông, vừa gào khóc thảm thiết vừa van nài toàn bộ họ hàng rằng dân chúng đang đẩy chồng mình vào con đường chết. Nhưng vì đám đông quá lấn át, nàng bất đắc dĩ phải buông chồng ra, và anh ta bất đắc dĩ bước đến Quảng trường Constantine, nơi đám đông tôn anh ta lên ngôi; vì chẳng có vương miện hay trang phục hoàng gia nào, họ quàng một chiếc vòng cổ bằng vàng lên đầu anh ta và tuyên phong làm Hoàng đế của người La Mã. Lúc bấy giờ, các thượng nghị sĩ — những người không bị kẹt lại trong cung điện — tề tựu đông đủ, và vô số người bày tỏ ý kiến nên kéo về hoàng cung chiến đấu. Nhưng Origenes — một thượng nghị sĩ — bước lên dõng dạc tuyên bố: "Hỡi những người đồng bào La Mã, tình thế hiện tại không thể giải quyết bằng cách nào khác ngoài chiến tranh. Chiến tranh và vương quyền được thừa nhận là những thứ vĩ đại nhất trần đời. Nhưng khi hành động liên quan đến những vấn đề trọng đại, nó từ chối được giải quyết bởi một biến cố chớp nhoáng phút chốc, mà chỉ có thể thành công nhờ sự khôn ngoan trong tư duy và quyết tâm trong hành động được duy trì dài lâu. Do đó, nếu chúng ta lao ra chiến đấu với kẻ thù, đại sự sẽ treo lơ lửng trên sợi chỉ và chúng ta sẽ ôm lấy hiểm nguy quyết định mọi thứ trong chớp mắt; và hậu quả của hành động đó là chúng ta sẽ phải quỳ gối van xin Vận May hoặc nguyền rủa nó. Bởi những gì có kết cục quyết định nhanh chóng thường nằm dưới sự thao túng của vận may. Nhưng nếu chúng ta xử lý tình thế hiện tại một cách cẩn trọng hơn, dẫu muốn hay không chúng ta cũng chẳng cần phải tóm cho bằng được Justinian trong hoàng cung, mà ngài sẽ sớm phải tạ ơn nếu được phép tháo chạy; bởi uy quyền bị phớt lờ sẽ tự khắc mất đi sức mạnh, vì sức mạnh của nó suy kiệt theo từng ngày. Hơn nữa, chúng ta còn những cung điện khác, cả Placillianae lẫn cung điện mang tên Helen, nơi hoàng đế này nên dùng làm đại bản영 để tiếp tục chiến tranh và điều hành mọi việc một cách tốt nhất." Origenes thưa thế. Nhưng phần còn lại, đúng bản chất đám đông, hào hứng hò hét và cho rằng thời điểm đã chín muồi, đặc biệt chính Hypatius (vì định mệnh đã định sẵn thảm họa giáng xuống đầu anh ta) ra lệnh cho đám đông dẫn đường đến trường đua ngựa (hippodrome). Tuy nhiên, một số người bảo rằng anh ta đến đó có chủ ý vì thiện chí với hoàng đế.

Trong khi đó, hoàng đế cùng triều đình đang thảo luận xem nên ở lại hay tháo chạy bằng đường biển. Vô số ý kiến ủng hộ cả hai phương án. Hoàng hậu Theodora cũng cất lời phát biểu với nội dung sau: "Về niềm tin rằng phụ nữ không nên tỏ ra gan dạ trước nam giới hay khẳng định bản thân một cách táo bạo giữa những kẻ đang chùn bước vì sợ hãi, tôi cho rằng cuộc khủng hoảng hiện tại tuyệt đối không cho phép chúng ta bàn bạc xem nên nhìn nhận vấn đề này theo cách này hay cách khác. Bởi đối với những ai có lợi ích lâm vào hiểm nguy tột độ, không có phương án nào tốt hơn việc giải quyết vấn đề trước mắt ngay lập tức bằng cách tối ưu nhất. Quan điểm của tôi là thời điểm hiện tại, hơn bất cứ lúc nào khác, hoàn toàn không thích hợp để tháo chạy, dẫu nó mang lại sự an toàn. Bởi dẫu một kẻ đã nhìn thấy ánh sáng không thể không chết, thì đối với một người từng là hoàng đế, việc trở thành kẻ túng quẫn tháo chạy là điều không tài nào chịu nổi. Nguyện cho tôi không bao giờ phải rời xa tấm áo choàng tía này, và nguyện cho tôi không phải sống qua ngày mà những kẻ gặp tôi không gọi tôi là nữ hoàng. Giờ đây, nếu bệ hạ muốn bảo toàn tính mạng, chuyện đó vô cùng dễ dàng. Bởi chúng ta có vô số tiền bạc, có biển cả, và ngay đây là tàu thuyền. Tuy nhiên, xin ngài hãy cân nhắc xem liệu sau khi trốn thoát, ngài có sẵn sàng đánh đổi sự an toàn đó lấy cái chết hay không. Về phần bản thân, tôi tâm đắc một câu châm ngôn cổ xưa rằng: ngai vàng chính là cỗ quan tài tốt đẹp nhất." Khi hoàng hậu vừa dứt lời, tất cả đều bừng sáng nhuệ khí, quay sang ý chí kháng cự và bàn bạc cách thức phòng thủ nếu có lực lượng thù địch kéo đến. Lúc bấy giờ, toàn bộ binh lính — bao gồm cả những kẻ đồn trú quanh hoàng cung — không hề thiện chí với hoàng đế cũng chẳng chịu công khai tham gia chiến đấu, mà đang chờ đợi thời thế định đoạt. Mọi hy vọng của hoàng đế đổ dồn vào Belisarius và Mundus — người trước vừa mới trở về sau cuộc chiến Ba Tư mang theo một lực lượng vô cùng hùng hậu và uy thế, đặc biệt là đông đảo giáo binh và cận vệ được rèn luyện qua chiến trận hiểm nguy; còn Mundus vừa được bổ nhiệm làm tư lệnh người Illyrian, tình cờ có mặt tại Byzantium theo lệnh triệu tập cho một nhiệm vụ khẩn cấp, mang theo các chiến binh man rã người Erul.

Khi Hypatius đến trường đua ngựa, anh ta tiến thẳng lên khu vực hoàng đế vẫn thường ngự và an tọa trên ngai vàng hoàng gia — nơi hoàng đế vẫn thường dùng để theo dõi các cuộc đua ngựa và thể thao. Từ hoàng cung, Mundus bước ra qua cánh cổng mang tên Ốc Sên (Snail) nhờ cấu trúc đường trượt uốn lượn. Trong khi đó, Belisarius ban đầu tiến thẳng lên vị trí của Hypatius và ngai vàng hoàng gia, và khi đến công trình lân cận nơi có đồn binh cận vệ từ ngàn xưa, ông lớn tiếng ra lệnh cho binh lính hãy mở cửa cho mình ngay lập tức để tiến đánh kẻ phản nghịch. Nhưng vì đám lính đã quyết định không đứng về phe nào cho đến khi một bên rõ ràng chiến thắng, chúng vờ như không nghe thấy để phớt lờ ông. Thế là Belisarius quay trở về báo cáo với hoàng đế rằng đại sự đã hỏng, bởi đám lính canh hoàng cung đang nổi loạn chống lại ông. Hoàng đế bèn ra lệnh cho ông tiến đến cái gọi là Cổng Đồng (Bronze Gate) và cổng propylaea ở đó. Thế nên Belisarius, với vô vàn khó khăn, hiểm nguy và nhọc nhằn, đã vượt qua vùng đất ngập tràn đổ nát cùng những công trình cháy dở để trèo lên khán đài. Khi đến Hành lang Xanh (Blue Colonnade) nằm bên phải ngai vàng hoàng gia, ông định tiến đánh Hypatius trước; nhưng vì có một cánh cổng nhỏ bị khóa kín và được canh gác bởi đám lính của Hypatius ở bên trong, ông sợ rằng khi đang chật vật trong không gian chật hẹp, đám đông sẽ ồ ạt ập đến tàn sát cả ông lẫn tùy tùng, rồi sau đó tiến đánh hoàng đế một cách dễ dàng hơn. Kết luận rằng mình phải tấn công đám đông bạo loạn đang tụ tập trong trường đua ngựa — một biển người chen chúc hỗn loạn —, ông rút gươm khỏi vỏ, ra lệnh cho mọi người làm theo, và hô vang khẩu hiệu lao thẳng vào chúng. Nhưng đám đông đang tụ tập đông đúc không theo trật tự, khi nhìn thấy những chiến binh mặc giáp nổi tiếng dũng mãnh dày dạn trận mạc, lại thấy họ vung gươm không thương tiếc, liền hoảng loạn tháo chạy. Lập tức, một tiếng gầm vang dội cất lên, và Mundus — đang đứng không xa — hăng hái lao vào chiến đấu — bởi hắn vốn là một kẻ liều lĩnh và tháo vát — dẫu đang lúng túng chẳng biết phải xử trí ra sao; khi quan sát thấy Belisarius đang xông trận, hắn lập tức đột kích vào trường đua ngựa qua cánh cổng gọi là Cổng Tử (Gate of Death). Thế là từ cả hai phía, vây cánh của Hypatius bị tấn công tơi bời và tàn sát không thương tiếc. Khi cuộc tháo chạy hoàn toàn và đám đông đã bị tàn sát đẫm máu, Boraedes và Justus — hai người cháu của Hoàng đế Justinian — chẳng gặp sự kháng cự nào, lôi xềnh xệch Hypatius khỏi ngai vàng, kéo vào trong và dâng nộp hắn cùng Pompeius cho hoàng đế. Hơn ba mươi ngàn người đã bỏ mạng trong đám đông ngày hôm đó. Hoàng đế ra lệnh giam cầm nghiêm ngặt hai tù nhân. Trong lúc Pompeius đang khóc lóc thảm thiết (bởi hắn hoàn toàn thiếu kinh nghiệm trước những bất hạnh như vậy), Hypatius trách mắng hắn và bảo rằng những kẻ sắp chết oan uổng không nên than khóc. Bởi thuở đầu họ đã bị đám đông ép buộc trái ý muốn, và sau đó đến trường đua ngựa mà chẳng có ý đồ hại hoàng đế. Ngày hôm sau, binh lính xử tử cả hai và quăng xác xuống biển. Hoàng đế tịch thu toàn bộ tài sản của họ sung công quỹ, cùng với tài sản của mọi thượng nghị sĩ từng theo phe họ. Tuy nhiên, về sau ngài khôi phục tước hiệu cho con cái của Hypatius và Pompeius cùng những người khác, trả lại phần tài sản chưa từng ban phát cho bạn bè. Đó là hồi kết của cuộc bạo loạn tại Byzantium.

XXV

Tribunianus và John tuy bị cách chức nhưng chẳng bao lâu sau đều được phục hồi vị trí cũ. Tribunianus tiếp tục tại vị nhiều năm rồi qua đời vì bệnh tật, chẳng chịu thêm tổn hại nào từ ai. Bởi ông ta là một con người khéo léo, dễ mến ở mọi khía cạnh và đủ sức che lấp đi khuyết điểm tham lam bằng học thức uyên bác của mình. Nhưng John lại tàn độc và hà khắc với tất cả mọi người, thường xuyên giáng đòn roi lên những kẻ gặp mặt và cướp bóc sạch sành sinh tiền bạc của họ; kết quả là vào năm thứ mười tại vị, ông ta đã phải gánh chịu sự trừng phạt công minh và chính đáng cho hành vi pháp lý ngang ngược của mình theo cách sau.

Hoàng hậu Theodora căm ghét ông ta trên hết thảy mọi người. Và trong khi ông ta chọc giận hoàng hậu bằng những tội ác của mình, ông ta lại chẳng thèm nịnh nọt hay lấy lòng nàng, mà công khai đối đầu và liên tục vu khống nàng trước mặt hoàng đế, chẳng thèm đỏ mặt trước địa vị cao quý của nàng hay cảm thấy hổ thẹn trước tình yêu sâu đậm mà hoàng đế dành cho nàng. Nhận ra sự việc, hoàng hậu mưu tính tàn sát gã này, nhưng bất thành vì Hoàng đế Justinian quá cưng chiều ông ta. Khi hay tin về âm mưu của hoàng hậu, John vô cùng hoảng sợ. Mỗi khi bước vào phòng ngủ về đêm, ông ta luôn nơm nớp lo sợ có kẻ man rã nào đó sẽ đột nhập tàn sát mình; ông ta liên tục ngó nghiêng khắp các lối ra vào và thức trắng đêm, dẫu đã vây quanh mình hàng ngàn giáo binh và cận vệ — đặc ân chưa từng có thái thú nào đạt được trước đó. Nhưng đến rạng sáng, phớt lờ mọi nỗi sợ hãi trước thần linh lẫn con người, ông ta lại trở thành cơn ác mộng cho toàn thể người La Mã cả công lẫn tư. Ông ta thường xuyên giao du với phù thủy, liên tục lắng nghe những lời sấm truyền ô uế tiên đoán về ngai vàng hoàng gia cho mình, khiến ông ta ngạo mạn bay bổng trên mây vì ảo vọng vương quyền. Nhưng tính cách tàn ác và sự ngang ngược trong hành vi của ông ta chẳng hề suy giảm hay chùng xuống. Hoàn toàn chẳng có chút tôn kính Thiên Chúa nào trong con người ông ta, thậm chí khi bước vào thánh điện cầu nguyện và qua đêm, ông ta không hành xử như các Kitô hữu, mà mặc một bộ y phục thô kệch phù hợp với tư tế của tín ngưỡng cổ xưa mà nay gọi là Hellenic, suốt đêm lẩm bẩm những từ ngữ ô uế đã luyện tập, cầu nguyện cho tâm trí hoàng đế càng nằm dưới sự kiểm soát của mình hơn nữa, và bản thân được bình an trước mọi người.

Bấy giờ, Belisarius — sau khi chinh phục Ý — quay về Byzantium theo lệnh triệu tập của hoàng đế cùng người vợ Antonina, chuẩn bị cho chiến dịch đánh Ba Tư. Và trong mắt mọi người, ông là một nhân vật đáng kính và nổi bật, nhưng một mình John lại thù hằn và ngấm ngầm chống phá ông, chỉ vì ông thu hút sự ngưỡng mộ của tất cả mọi người, trong khi Belisarius sở hữu sự nổi tiếng vô song. Và hy vọng của người La Mã đổ dồn vào ông khi ông lên đường tiến đánh Ba Tư một lần nữa, để lại người vợ ở Byzantium. Antonina — vợ của Belisarius (bởi bà là con người tháo vát nhất trần đời trong việc hiện thực hóa những điều bất khả thi) — mưu tính làm ơn cho hoàng hậu, bèn vạch ra kế hoạch sau. John có một cô con gái tên là Euphemia, nổi tiếng cẩn trọng, nhưng còn rất trẻ và vì thế rất nhẹ dạ; cô bé được cha cưng chiều hết mực vì là con một. Đối xử tử tế với cô gái trẻ này suốt nhiều ngày, Antonina cuối cùng đã chiếm trọn tình bạn của cô, và Euphemia không ngần ngại chia sẻ những bí mật với bà. Trong một dịp khi chỉ có hai người trong phòng, Antonina giả vờ than thở cho số phận của mình, nói rằng dẫu Belisarius đã mở rộng biên giới đế quốc La Mã lớn hơn bao giờ hết và đem hai vị vua bị bắt cùng khối tài sản khổng lồ về Byzantium, Justinian vẫn tỏ ra vô ơn; bà còn chỉ trích chính quyền bất công ở nhiều mặt. Euphemia vô cùng hoan hỉ trước những lời này, bởi chính cô cũng căm ghét chính quyền hiện tại vì sợ hãi hoàng hậu, bèn thưa rằng: "Và thưa người bạn thân mến, chính ngài và Belisarius mới là những kẻ đáng trách, khi nắm trong tay cơ hội mà lại chẳng chịu sử dụng quyền lực của mình." Antonina liền đáp nhanh: "Con gái yêu, đó là vì chúng ta không thể tự mình tiến hành lật đổ triều đình, trừ khi có sự hậu thuẫn từ những nhân vật trong cung. Giờ đây nếu cha con đồng ý, chúng ta sẽ dễ dàng tổ chức dự án này và hoàn thành bất kỳ điều gì Thiên Chúa muốn." Nghe vậy, Euphemia hân hở hứa sẽ thực hiện đề xuất đó, rồi rời đi để bàn bạc ngay với cha mình. Và ông ta vô cùng hoan hỉ trước thông điệp đó (vì đinh ninh rằng dự án này mở ra con đường hiện thực hóa các lời tiên sấm và vương quyền), lập tức không chút do dự đồng ý, bảo con gái sắp xếp để ngày hôm sau bản thân có thể đến gặp Antonina bàn bạc và trao đổi cam kết. Khi nắm bắt được tâm tư của John, Antonina muốn dẫn dắt ông ta rời xa sự thật càng xa càng tốt, bèn tuyên bố rằng hiện tại ông ta chưa thích hợp đến gặp bà, e rằng sẽ dấy lên sự hoài nghi phá hỏng đại sự; thay vào đó, bà sắp sửa khởi hành đi miền Đông gia nhập cùng Belisarius. Do đó, khi rời Byzantium và đến vùng ngoại ô (gọi là Rufinianae — tài sản riêng của Belisarius), John hãy đến đó như thể để tiễn đưa bà lên đường, và tại đó họ sẽ bàn bạc chuyện quốc sự cũng như trao đổi cam kết. Nghe thế, John thấy hợp lý và một ngày cụ thể được ấn định để thực hiện kế hoạch. Nghe toàn bộ câu chuyện từ Antonina, hoàng hậu vô cùng tán thành và dùng những lời khích lệ đẩy nhiệt huyết của bà lên cao hơn nữa.

Đến ngày hẹn, Antonina từ biệt hoàng hậu rời thành phố để đến Rufinianae như thể bắt đầu hành trình đi miền Đông; tại đó John cũng đến vào ban đêm để thực thi kế hoạch đã định. Trong khi đó, hoàng hậu tố cáo những âm mưu soán ngôi của John trước mặt chồng, đồng thời phái hoạn quan Narses cùng tư lệnh cận vệ cung điện Marcellus đến Rufinianae cùng đông đảo binh sĩ, với chỉ thị điều tra tình hình, và nếu phát hiện John đang mưu phản, hãy tàn sát gã đó ngay lập tức. Thế là họ lên đường thực hiện nhiệm vụ. Nhưng người ta kể rằng hoàng đế hay tin sự việc nên đã phái một người bạn của John đến cảnh cáo ông ta tuyệt đối không được gặp lén lút Antonina dưới bất kỳ hình thức nào. Nhưng John (vì số phận định sẵn kết cục thảm hại) phớt lờ cảnh cáo của hoàng đế, khoảng nửa đêm đã đến gặp Antonina ngay sát một bức chân tường nơi bà đã bố trí sẵn Narses và Marcellus cùng binh sĩ để lắng nghe mọi lời đối thoại. Tại đó, khi John đang buông lỏng cảnh giác hớ hênh đồng ý với các kế hoạch tấn công và thề thốt những lời thề ghê rợn nhất, Narses và Marcellus bất ngờ ập vào. Nhưng trong khung cảnh hỗn loạn, các cận vệ của John (đang đứng gần đó) lập tức xông đến. Một tên trong số họ vung gươm chém trúng Marcellus vì không nhận ra ông ta, nhờ đó John thoát thân thành công cùng bọn chúng và hộc tốc trốn về thành phố. Nếu hắn có can đảm diện kiến trực tiếp hoàng đế, tôi tin rằng hắn sẽ chẳng đời nào phải chịu tổn hại gì; nhưng ngặt nỗi hắn lại trốn vào thánh điện, trao cơ hội cho hoàng hậu hành động theo ý muốn.

Tháng 5 năm 541 SCN

Thế là từ chức vụ thái thú, ông ta rơi xuống làm thường dân, và từ thánh điện đó được chuyển đến một thánh điện khác tọa lạc tại vùng ngoại ô Cyzicus gọi là Artace. Tại đó, ông ta buộc phải mặc y phục của một tư tế trong sự bất đắc dĩ, không phải áo choàng giám mục mà là áo của một presbyter. Nhưng ông ta kiên quyết từ chối thực hiện các nghi lễ linh thiêng e rằng nó sẽ cản trở con đường tái bổ nhiệm chức vụ; bởi ông ta chưa từng từ bỏ hy vọng. Toàn bộ tài sản của ông ta bị tịch thu sung công quỹ, nhưng phần lớn trong số đó được hoàng đế ân xá trả lại, bởi ngài vẫn còn chút lòng trắc ẩn dành cho ông ta. Tại đó, John có thể sống cuộc đời thản nhiên trước mọi hiểm nguy, tận hưởng khối tài sản khổng lồ — cả những thứ tự giấu giếm lẫn những thứ được hoàng đế ban phát —, thỏa mãn nhục dục xa hoa theo ý muốn, và nếu khôn ngoan, ông ta nên coi hiện tại là một đặc ân hạnh phúc. Vì lý do này, toàn bộ người La Mã vô cùng căm phẫn gã đó, bởi rốt cuộc sau khi chứng minh mình là con quỷ đê hèn nhất, trái ngược với phán quyết đáng có, hắn lại đang sống một cuộc đời sung sướng hơn trước. Nhưng tôi nghĩ Thiên Chúa không để cho sự trừng phạt của John kết thúc êm đềm như thế, mà đã chuẩn bị cho hắn một hình phạt lớn hơn. Và sự việc diễn ra như sau.

Tại Cyzicus có một giám mục tên là Eusebius, một kẻ cay nghiệt với tất cả mọi người chẳng kém gì John; cư dân Cyzicus bèn tố cáo hắn trước hoàng đế và đưa ra công lý. Do chẳng đạt được kết quả gì vì Eusebius dùng quyền lực che đậy, một nhóm thanh niên uất ức đã tự kết bè phái tàn sát hắn ngay giữa chợ Cyzicus. Tình cờ là John trước đó có mối thù riêng sâu sắc với Eusebius, thế nên nghi vấn bạo loạn đổ dồn lên đầu ông ta. Theo đó, các phái đoàn từ viện nguyên lão được cử đến điều tra vụ án mạng này. Và họ tống giam John vào ngục tối, rồi lột sạch xiêm y của con người từng là thái thú quyền lực, từng mang danh quý tộc và ngự trị trên ngai chấp chính tối cao trong nhà nước La Mã, bắt đứng trần truồng như một tên cướp đường vặt, giáng vô số đòn roi lên lưng và ép hắn phải khai nhận về quá khứ cuộc đời mình. Dẫu John chưa từng bị kết tội rõ ràng trong vụ sát hại Eusebius, có vẻ như công lý của Thiên Chúa đang đòi nợ hắn những hình phạt trần thế. Sau đó, họ tước sạch mọi tài sản của hắn, tống lên một con thuyền trong trang phục trần trụi chỉ quấn một chiếc áo choàng thô kệch mua bằng vài đồng obols; và tại bất cứ bến cảng nào con thuyền cập bến, những kẻ áp tải lại bắt hắn phải ngửa tay xin miếng bánh hay đồng obols từ người qua đường. Cứ thế lết thân đi xin ăn suốt dọc đường, hắn bị đày đến thành phố Antinous ở Ai Cập. Và đó là năm thứ ba họ giam cầm hắn tại đó. Về phần John, dù lâm vào cảnh ngặt nghèo, hắn vẫn không từ bỏ ảo tưởng vương quyền, mà tiếp tục mưu toan vu khống một số người Alexandria thiếu nợ công quỹ. Cứ thế, mười năm sau, John kẻ Cappadocia cuối cùng đã bắt gặp hình phạt thích đáng cho sự nghiệp chính trị của mình.

XXVI

Vào thời điểm đó, Hoàng đế lại phong Belisarius làm Tổng tư lệnh miền Đông, phái ông sang Libya và thu phục vùng đất này như sẽ được kể chi tiết ở phần sau. Hay tin này, Chosroes và người Ba Tư vô cùng tức giận, hối hận vì đã ký kết hòa bình với người La Mã khi nhận ra quyền lực của họ ngày càng bành trướng. Chosroes bèn phái sứ giả đến Byzantium, tuyên bố rằng ông ta chúc mừng Hoàng đế Justinian và nửa đùa nửa thật đòi chia phần chiến lợi phẩm từ Libya, với lý do hoàng đế sẽ không bao giờ chiến thắng trong cuộc chiến với người Vandals nếu người Ba Tư không giữ thái độ hòa bình. Thế là Justinian ban hành một khoản tiền thưởng cho Chosroes rồi cho sứ giả lui ra chẳng mấy chốc.

Tại thành phố Daras, sự việc sau đã diễn ra. Có một lính bộ binh tên là John phục vụ trong một phân, kẻ này cấu kết với một số ít binh lính chiếm lấy thành phố, mưu đồ tự xưng bạo chúa. Lập tức hắn lập cung điện tự xưng như một pháo đài, củng cố bạo quyền mỗi ngày. Nếu không vì người Ba Tư vẫn đang duy trì hòa bình với người La Mã, thảm họa khôn lường đã giáng xuống đầu người La Mã từ vụ việc này. Nhưng nhờ thỏa thuận hòa bình đã đạt được từ trước như đã nói, thảm họa đã được ngăn chặn. Vào ngày thứ tư của chế độ bạo tàn, một số binh lính cấu kết với nhau dưới sự cố vấn của Mamas — linh mục thành phố — và Anastasius — một nhân vật tăm tiếng trong thành —, họ đột nhập vào hoàng cung lúc chính ngọ, mỗi người giấu một thanh gươm ngắn dưới y phục. Đầu tiên tại cửa sân trong, họ chạm trán một vài lính canh bèn tàn sát ngay lập tức. Sau đó, họ bước vào phòng khách và tóm lấy kẻ bạo chúa; nhưng một số người kể rằng không phải binh lính hành động đầu tiên, mà trong lúc họ còn chùn bước run sợ ngoài sân trong, một người bán xúc xích đi cùng đã vung dao phay xông thẳng vào John đâm chém bất ngờ. Nhưng đòn đánh đó không chí mạng theo lời kể, và hắn tháo chạy trong tiếng la hét rồi tình cờ ngã nhào vào chính đám binh lính ấy. Thế là họ tóm lấy gã này, lập tức phóng hỏa thiêu rụi hoàng cung để dập tắt mọi hy vọng nổi loạn; rồi tống giam John vào ngục. Sợ rằng binh lính hay tin tên bạo chúa còn sống sẽ tiếp tục gây rối cho thành phố, một trong số họ đã kết liễu John, qua đó dẹp dứt điểm tình trạng hỗn loạn. Đó là diễn biến các sự kiện xoay quanh chế độ bạo tàn này.

[HẾT CHÚ THÍCH]

[HẾT PHẦN CHÚ THÍCH VÀ NỘI DUNG]