I

Không lâu sau sự việc này, Chosroes hay tin Belisarius cũng bắt đầu giành lại Ý cho Hoàng đế Justinian, lòng khôn xiết bồn chồn nên muốn tìm cớ để phá vỡ hiệp ước bằng những lý do có vẻ hợp lý. Ông bèn bàn bạc việc này với Alamoundaras và ra lệnh cho hắn phải tạo cớ gây chiến. Thế là Alamoundaras liền quy kết Arethas tội xâm phạm ranh giới của mình, gây hấn ngay trong thời bình, và lấy cớ đó để bắt đầu tràn vào tàn phá lãnh thổ của người La Mã. Hắn lớn tiếng tuyên bố rằng bản thân hắn không hề phá vỡ hiệp ước giữa người Ba Tư và người La Mã, bởi vì chẳng có bên nào đưa tên hắn vào văn ước cả. Điều này hoàn toàn đúng sự thật, vì trong các hiệp ước chưa từng có điều khoản nào nhắc tới người Saracen, với lý do họ đã gộp chung dưới danh nghĩa của người Ba Tư và người La Mã. Giờ đây, vùng đất mà cả hai bộ tộc Saracen này cùng tranh chấp được gọi là Strata, nằm trải dài về phía nam thành phố Palmyra; nơi đây hoàn toàn không mọc nổi dù chỉ một thân cây hay bất kỳ loại hoa màu hữu ích nào, bởi đất đai bị ánh nắng thiêu đốt khô cằn, từ xưa chỉ dùng làm bãi chăn thả cho một vài đàn gia súc nhỏ. Trong khi đó, Arethas vẫn đinh ninh vùng đất này thuộc về người La Mã, minh chứng cho lời khẳng định của mình bằng cái tên mà muôn đời nay người ta vẫn gọi (bởi trong tiếng Latinh, Strata có nghĩa là "con đường lát đá"), đồng thời dẫn chứng thêm lời khai của những bậc cao niên từ thời xa xưa. Dù vậy, Alamoundaras chẳng màng tranh chấp về cái tên, mà khăng khăng rằng từ xưa chủ nhân các đàn gia súc chăn thả ở đây vẫn phải nộp triều cống cho hắn. Do đó, Hoàng đế Justinian đã giao việc phân xử tranh chấp này cho Strategius — một vị nguyên lão kiêm quan quản lý kho bọc hoàng gia, đồng thời là một người uy bác và có dòng dõi cao quý — cùng với Summus, người từng chỉ huy các lực lượng tại Palestine. Summus này chính là anh trai của Julian, người cách đó không lâu từng làm sứ thần sang xứ sở người Ethiopia và Homeritae. Tại buổi phân xử, Summus lập luận rằng người La Mã không nên nhượng lại vùng đất ấy, nhưng Strategius lại khẩn khoản xin hoàng đế chớ vì một mảnh đất nhỏ vô giá trị, hoàn toàn cằn cỗi và không thể trồng trọt, mà lại ban ơn cho người Ba Tư bằng cách cung cấp cho họ cớ gây chiến mà họ hằng ao ước. Vì thế, Hoàng đế Justinian đã cân nhắc sự việc, và mất rất nhiều thời gian để giải quyết vấn đề này.

Tuy nhiên, Chosroes, vị vua của người Ba Tư, lại quả quyết rằng hiệp ước đã bị phá hoại bởi Justinian — kẻ gần đây tỏ rõ thái độ chống đối hoàng thất của ông khi mưu toan lôi kéo Alamoundaras về phía mình ngay trong thời bình. Ông ta viện dẫn rằng Summus, kẻ vừa mới đến gặp thủ lĩnh người Saracen với danh nghĩa dàn xếp mọi việc, thực chất đã dùng những lời hứa hẹn về các khoản tiền lớn để phỉnh phờ hắn quy thuận người La Mã; đồng thời, ông ta còn trưng ra một bức thư mà ông cho là do chính Hoàng đế Justinian viết cho Alamoundaras về những chuyện này. Ông ta cũng tuyên bố rằng mình đã sai thư từ cho một số bộ tộc người Hun, giục họ xâm chiếm lãnh thổ Ba Tư và tàn phá nặng nề vùng đất quanh đó. Chosroes khẳng định bức thư này đã được chính những sứ giả người Hun đến yết kiến ông ta trao tận tay. Thế là, dựa vào những lời buộc tội người La Mã ấy, Chosroes đang toan tính xé bỏ hiệp ước. Còn việc liệu ông ta có nói thật trong những chuyện này hay không, thì thần không thể hay biết.

II

Đến lúc này, Vittigis, thủ lĩnh người Goth vốn đã bại trận trong cuộc chiến, liền sai hai sứ thần đến gặp Chosroes để thuyết phục ông ta đem quân đánh người La Mã. Những kẻ được cử đi không phải là người Goth, nhằm tránh để thân phận thực sự của sứ đoàn bị phơi bày ngay lập tức khiến việc đàm phán trở thành vô ích; thay vào đó, họ là những tu sĩ xứ Liguria bị thu hút bởi những khoản tiền thưởng hậu h hĩnh. Một trong hai người, kẻ có vẻ đáng kính hơn, đã nhận sứ mạng và giả mạo tước hiệu giám mục hoàn toàn không thuộc về mình, trong khi người kia đi theo làm kẻ hầu cận. Khi hành trình đưa họ đến vùng đất Thrace, họ bèn kết nạp thêm một người bản địa để làm thông dịch viên hai thứ tiếng Syriac và Hy Lạp, rồi cứ thế qua mặt mọi chốt kiểm soát của người La Mã để đặt chân đến Ba Tư. Bởi vì đôi bên đang trong thời gian hòa bình, nên các vùng biên giới ấy không được canh phòng cẩn ngột. Yết kiến Chosroes, họ cất lời thưa rằng: "Tâu Hoàng thượng, quả thực mọi sứ thần khác khi thực hiện sứ mệnh thường cốt vì lợi ích của riêng mình, nhưng chúng thần được phái đến bởi Vittigis, vua người Goth và người Ý, là để lên tiếng vì vương quốc của bệ hạ; và xin ngài hãy xem như chính ngài ấy đang hiện diện trước mặt ngài để thốt lên những lời này. Nếu có ai đó nói gọn lại rằng bệ hạ đã dâng hiến vương quốc của mình và muôn dân thiên hạ cho Justinian, thì kẻ đó nói hoàn toàn chính xác. Bởi vì bản tính vốn ưa xía vào chuyện người khác, ham hố những thứ chẳng dính dáng gì đến mình và chẳng chịu nổi trật tự yên bình sẵn có, hắn đã nung nấu tham vọng thôn tính toàn bộ cõi trần, và luôn khao khát thâu tóm từng vương triều một vào tay mình. Do đó (vì bản thân không đủ sức một mình đánh bại người Ba Tư, cũng chẳng thể tiến đánh những nơi khác khi người Ba Tư còn cản trở), hắn đã quyết định đánh lừa ngài bằng vỏ bọc hòa bình, rồi ép buộc những kẻ khác phải khuất phục để gây dựng lực lượng hùng mạnh chống lại quốc gia của bệ hạ. Thế nên, sau khi đã tiêu diệt vương quốc người Vandal và nô dịch người Moor trong lúc người Goth vì tình nghĩa đành đứng sang một bên, hắn nay đã kéo quân đánh chúng ta mang theo vô số tiền bạc cùng đông đảo binh sĩ. Giờ đây, hiển nhiên là nếu hắn có thể nghiền nát hoàn toàn người Goth, hắn sẽ cùng với chúng ta và những kẻ đã lầm than nô lệ tiến đánh người Ba Tư, chẳng màng đến hai chữ tình thân cũng chẳng hề hổ thẹn trước bất kỳ lời thề thốt nào. Vì vậy, trong khi vẫn còn chút hy vọng sống sót, xin bệ hạ đừng gây thêm bất công cho chúng tôi hay tự gánh lấy hiểm họa, mà hãy nhìn vào bất hạnh của chúng tôi để thấy trước điều chẳng lành sẽ giáng xuống đầu người Ba Tư chẳng mấy chốc nữa; đồng thời hãy nhận thức rằng người La Mã chẳng bao giờ có thể thiện chí với vương quốc của ngài, và khi trở nên hùng mạnh hơn, họ sẽ không ngần ngại phơi bày dã tâm thù địch đối với người Ba Tư. Cho nên, hãy chớp lấy cơ hội ngàn vàng này khi thời cơ còn cho phép, kẻo đến lúc nó qua đi ngài có tìm kiếm cũng hoài công. Bởi một khi thời cơ đã tuột mất, nó vốn chẳng bao giờ quay trở lại. Thà chủ động phòng bị để được an toàn còn hơn là chần chừ lỡ nhịp để rồi phải gánh chịu số phận bi thảm nhất từ kẻ thù."

Nghe đến đây, Chosroes cảm thấy những lời Vittigis khuyên rất có lý, và ông ta càng thêm nóng lòng muốn xé bỏ hiệp ước. Bị lòng đố kỵ với Hoàng đế Justinian làm cho mờ mắt, ông ta hoàn toàn quên mất việc phải suy xét rằng những lời ấy được thốt ra từ miệng kẻ thù không đội trời chung của Justinian. Nhưng vì lòng mong mỏi đã có sẵn, ông ta sẵn sàng để bản thân bị thuyết phục. Và chẳng bao lâu sau, ông ta cũng lặp lại y hệt hành động ấy trước những lời đường mật của người Armenia và người Lazi, chuyện sẽ được nhắc đến ngay sau đây. Thế nhưng, những điều họ mang ra để quy tội cho Justinian thực chất lại chính là những phẩm chất đáng ngợi ca của một vị minh quân, đó là nỗ lực mở cõi và làm cho vương triều thêm phần rực rỡ. Những lời cáo buộc ấy cũng có thể đem ra để chĩa vào Cyrus, vị vua của người Ba Tư, hay Alexander xứ Macedonia. Chỉ có điều, công lý xưa nay vốn không bao giờ đi chung đường với đố kỵ. Chính vì những lý do ấy, Chosroes đã nung nấu ý định xé bỏ hiệp ước.

III

Cũng vào thời điểm đó, một sự việc khác đã xảy ra với diễn biến như sau. Symeon — kẻ từng dâng thành Pharangium vào tay người La Mã — đã thuyết phục Hoàng đế Justinian cắt cử cho mình một số ngôi làng ở Armenia trong lúc cuộc chiến đang hồi ác liệt. Khi đã nắm quyền kiểm soát những vùng đất này, ông ta lại bị chính những kẻ từng là chủ nhân cũ của chúng mưu sát. Sau khi tội ác ấy được thực hiện, thủ phạm đã trốn sang lãnh thổ Ba Tư. Đó là hai anh em, con trai của Perozes. Hay tin này, hoàng đế bèn trao lại các ngôi làng cho Amazaspes — cháu gọi Symeon bằng chú — và bổ nhiệm ông làm tổng đốc cai quản người Armenia. Theo thời gian, Amazaspes này bị một người bạn của ông tên là Acacius tố cáo trước Hoàng đế Justinian rằng ông đang ngược đãi người Armenia và có ý định dâng thành Theodosiopolis cùng một số pháo đài khác cho người Ba Tư. Sau khi tố cáo xong, được sự đồng thuận của hoàng đế, Acacius đã mưu sát Amazaspes và chính hắn được hoàng đế ban cho quyền cai quản người Armenia. Vốn có bản tính đê tiện, hắn chớp lấy cơ hội để bộc lộ rõ bộ mặt thật, tỏ ra là kẻ tàn nhẫn nhất trong số tất cả mọi người đối với thần dân của mình. Hắn vô cớ cướp bóc tài sản của họ và ban hành thứ thuế bốn centenaria chưa từng có trong tiền lệ. Không thể chịu đựng thêm được nữa, người Armenia đã cùng nhau âm mưu tiêu diệt Acacius rồi tháo chạy tìm nơi trú ẩn tại Pharangium.

Do đó, hoàng đế đã phái Sittas từ kinh thành Byzantium đến để dẹp loạn họ. Từ khi hiệp ước với người Ba Tư được ký kết, Sittas vẫn chần chừ lưu lại nơi đó. Khi đến Armenia, ban đầu ông miễn cưỡng bước vào cuộc chiến, nỗ lực xoa dịu lòng dân và đưa người dân trở về chốn cũ, đồng thời hứa sẽ thuyết phục hoàng đế miễn khoản thuế mới cho họ. Thế nhưng, vì hoàng đế liên tục trách cứ sự chần chừ của ông trước những lời vu cáo của Adolius — con trai Acacius — cuối cùng Sittas đành ráo riết chuẩn bị cho cuộc giao tranh. Trước hết, ông dùng những lời hứa hẹn về vô vàn bổng lộc để thuyết phục một bộ phận người Armenia quy thuận và đứng về phía mình, nhằm giảm bớt khó khăn và nhọc nhằn khi phải khuất phục phần còn lại. Bộ tộc mang tên Aspetiani, vốn hùng mạnh và đông đúc, đã đồng ý gia nhập phe ông. Họ tìm gặp Sittas và khẩn khoản xin ông ban cho lời thề bằng văn bản rằng, nếu họ rời bỏ họ hàng trong trận chiến để gia nhập quân đội La Mã, họ sẽ được bảo đảm an toàn tuyệt đối và giữ nguyên tài sản của mình. Vô cùng hoan hỉ, Sittas liền viết thư lên các tấm thẻ, ban cho họ lời hề y như nguyện vọng; sau đó ông niêm phong bức thư rồi sai người gửi cho họ. Đinh ninh rằng với sự giúp đỡ của họ, ông sẽ chiến thắng cuộc chiến mà không tốn một trận giao tranh, ông dẫn toàn bộ quân đội đến một nơi gọi là Oenochalakon, nơi quân Armenia đang đóng trại. Nhưng trớ trêu thay, những kẻ mang tấm thẻ lại đi đường khác nên chẳng thể gặp được bộ tộc Aspetiani. Hơn nữa, một cánh quân La Mã tình cờ chạm trán với một số người trong số họ, và vì không hay biết thỏa thuận đã ký kết, họ đã đối xử với họ như kẻ thù. Thậm chí, chính Sittas còn bắt được một số phụ nữ và trẻ em của họ trong một hang động rồi ra lệnh sát hại, có thể vì ông không hiểu rõ cơ sự hoặc vì tức giận nhóm Aspetiani đã không giữ đúng hẹn gia nhập phe mình.

Bấy giờ, lòng đầy căm phẫn, họ cùng toàn bộ lực lượng còn lại chỉnh tề bày trận chiến đấu. Nhưng vì cả hai bên quân đội đều đứng trên địa hình hiểm trở vô cùng với những vách đá chênh vênh ngút ngàn, họ không giao chiến tại một chỗ mà tản mác khắp các sườn núi và khe vực. Do đó, một số ít người Armenia và Sittas cùng một nhúm tùy tùng đã tiến sát vào nhau, chỉ cách nhau bởi một khe vực. Cả hai phía đều là kỵ binh. Bấy giờ, Sittas cùng vài người đi theo vượt qua khe vực tiến đánh kẻ thù; quân Armenia lùi lại rồi dừng chân, và Sittas cũng không truy đuổi nữa mà đứng nguyên tại chỗ. Bỗng nhiên, một binh sĩ trong quân đội La Mã, vốn là người tộc Erulian và từng đuổi theo kẻ thù, từ phía đó ào ạt quay trở lại chỗ của Sittas và tùy tùng. Khi ấy, tình cờ là Sittas đã cắm ngọn giáo của mình xuống đất; thế là con ngựa của tên lính Erulian lao tới với tốc độ kinh hoàng đâm sầm vào ngọn giáo khiến nó gãy nát. Vị tướng vô cùng bực bội trước sự việc này, và một người Armenia nhìn thấy liền nhận ra ông, lớn tiếng hô lên cho tất cả những người khác biết đó chính là Sittas. Số là khi ấy ông không hề đội mũ giáp trên đầu. Thế nên việc ông chỉ dẫn theo vài người đến đây đã không qua mắt được kẻ thù. Nghe người Armenia la lên như vậy, và ngọn giáo thì như đã nói đã gãy đôi dưới đất, Sittas bèn rút gươm định vượt khe vực quay trở lại ngay lập tức. Nhưng kẻ thù ào lên với khí thế ngút trời, và một tên lính đuổi kịp ông trong khe vực, vung gươm chém một nhát sượt qua đỉnh đầu ông; cú chém lột trọn phần da đầu nhưng lưỡi thép may thay không tổn hại chút gì đến xương. Sittas vẫn cố rướn người tiến lên phía trước, nhưng Artabanes — con trai của John dòng dõi Arsacidae — từ phía sau xông tới đâm một nhát giáo hạ sát ông. Thế là cuộc đời Sittas khép lại một cách tầm thường, thật bất xứng với lòng dũng cảm và những chiến công hiển hách lẫy lừng của ông trước kẻ thù; ông là một vị tướng có dung mạo khôi ngô tuấn tú khôn tả, một chiến binh tài ba và là một tổng tư lệnh chẳng thua kém bất kỳ ai đương thời. Dù vậy, một số người lại truyền tai nhau rằng Sittas không phải chết dưới tay Artabanes, mà bị chính Solomon, một kẻ vô danh tiểu tiểu trong hàng ngũ người Armenia, thủ tiêu.

Sau cái chết của Sittas, hoàng đế phái Bouzes đến chinh phạt người Armenia; khi vừa đến nơi, ông ta liền sai người dò tin, hứa hẹn sẽ đứng ra hòa giải giữa hoàng đế với toàn thể người Armenia, đồng thời yêu cầu một số nhân vật có thế lực của họ đến thương thảo về những vấn đề này. Nhìn chung, người Armenia không đời nào tin tưởng Bouzes cũng chẳng mặn mà gì với đề xuất của ông ta. Dù vậy, có một người thuộc dòng dõi Arsacidae lại vô cùng thân thiết với ông ta tên là John — cha của Artabanes; tin tưởng Bouzes như một người bạn, ông ta đã đến gặp ông ta cùng với con rể là Bassaces và một vài người khác. Nhưng khi những người này đặt chân đến địa điểm hẹn gặp Bouzes vào ngày hôm sau và dựng trại ở đó, họ bết bớt ra rằng mình đã rơi vào vòng vây của quân đội La Mã. Thế là Bassaces, người con rể, hết lời nài nỉ John hãy trốn chạy ngay. Và khi không thể lay chuyển được ông, hắn đành bỏ mặc ông ở lại một mình, rồi cùng tất cả những người khác lẩn tránh quân La Mã, quay trở lại theo con đường cũ. Bouzes tìm thấy John đang đứng cô độc một mình và lập tức hạ sát ông. Nhận thấy người Armenia từ nay đã tuyệt vọng về khả năng đạt được thỏa thuận với người La Mã, và vì không đủ sức đánh bại hoàng đế trong chiến tranh, họ bèn kéo nhau đến yết kiến vị vua Ba Tư dưới sự dẫn dắt của Bassaces — một kẻ đầy nhiệt huyết. Những nhân vật sừng sỏ nhất trong số họ đã đến diện kiến Chosroes khi ấy và cất lời thưa rằng: "Tâu Thánh thượng, phần lớn chúng thần là người dòng dõi Arsacidae, hậu duệ của vị vua Arsaces danh tiếng thuở trước — người vốn có họ hàng với các vị vua Parthia khi vương triều Ba Tư còn nằm dưới ách thống trị của người Parthia, và từng tự chứng minh mình là một vị quân vương hiển hách, chẳng thua kém bất kỳ ai cùng thời. Giờ đây, chúng thần tìm đến bệ hạ, tất cả đều trở thành kẻ nô lệ và kẻ trốn chạy; điều này không phải do ý muốn của chúng thần, mà bởi sự áp bức tột cùng, thoạt nhìn tưởng chừng như do sức mạnh của người La Mã gây ra, nhưng tâu Đại vương, thực chất lại xuất phát từ chính quyết định của ngài — nếu quả thực kẻ tiếp sức cho những kẻ muốn làm điều bất công cũng phải gánh chịu một phần trách nhiệm cho tội ác của chúng. Bây giờ, chúng thần xin ngược dòng quá khứ một chút để ngài có thể nắm bắt toàn bộ câu chuyện. Arsaces, vị vua cuối cùng của tổ tiên chúng thần, đã tự nguyện thoái vị để nhường ngôi cho Theodosius, Hoàng đế La Mã, với điều kiện là toàn bộ hậu duệ của dòng tộc ông qua muôn đời sẽ được sống tự do, không bị ràng buộc bất cứ điều gì, và đặc biệt là tuyệt đối không phải chịu bất kỳ khoản thuế nào. Chúng thần đã tuân thủ nghiêm ngặt thỏa thuận ấy, cho đến khi chính các ngài, những người Ba Tư, ký kết hiệp ước đầy huênh hoang này — thứ mà theo chúng thần, gọi nó là một thảm họa chung thì chẳng có gì là quá lời. Bởi kể từ dạo ấy, bất chấp tình nghĩa địch ta, kẻ mang danh là bạn của ngài, tâu Đại vương, nhưng thực chất lại là kẻ thù của ngài, đã lật tung mọi thứ trên thế gian này và gây ra sự hỗn loạn tột cùng. Chẳng mấy chốc nữa, chính ngài sẽ phải ngấm điều này, ngay khi hắn kịp khuất phục hoàn toàn người phương Tây. Bởi có tội ác nào từng bị cấm đoán mà hắn chưa từng làm? Có trật tự nào vốn tốt đẹp mà hắn chưa từng phá vỡ? Chẳng phải hắn đã áp đặt lên chúng thần một thứ thuế chưa từng tồn tại trước đó hay sao? Chẳng phải hắn đã nô dịch hóa những người láng giềng Tzani vốn tự trị, và áp đặt một quan chức La Mã lên đầu vị vua khốn khổ của xứ Lazi hay sao? — một hành động chẳng màng đến trật tự tự nhiên cũng chẳng thể dùng lời mà giải thích cho xuôi tai. Chẳng phải hắn đã cử tướng lĩnh đến vùng Bosporus, thần dân của người Hun, để thâu tóm thành phố chẳng dính dáng gì đến mình hay sao? Chẳng phải hắn đã lập liên minh phòng thủ với các vương quốc Ethiopia — những nơi mà người La Mã trước đó chưa từng nghe tới tên tuổi hay sao? Hơn thế nữa, hắn còn biến người Homeritae thành tài sản của mình, chiếm đoạt Biển Đỏ, và đang nuốt trọn cả Vùng Cây Chăm-pô vào lãnh địa La Mã. Chúng thần tạm không nhắc đến số phận của người Libya và người Ý. Cả thế gian này vốn chẳng đủ lớn đối với hắn; việc chinh phục toàn bộ thế giới vẫn là quá nhỏ bé trong mắt hắn. Hắn thậm chí còn dòm ngó cả bầu trời và sục sạo những chốn thâm sơn cùng cốc vượt qua cả đại dương, với ước nguyện chiếm đoạt cho mình một thế giới nào khác nữa. Thế nên, hỡi Đại vương, sao ngài còn chần chừ mãi? Sao ngài lại đi tôn trọng cái nền hòa bình đáng nguyền rủa ấy, cốt để rồi hắn biến ngài thành miếng mồi cuối cùng cho mà xem? Nếu ngài muốn tường tận xem Justinian sẽ đối xử ra sao với những kẻ chịu khuất phục trước hắn, thì chẳng cần tìm đâu xa, hãy nhìn ngay vào chúng tôi và những người Lazi khốn khổ; còn nếu ngài muốn chứng kiến cách hắn thường đối xử với những kẻ vốn chẳng quen biết và chưa từng làm hắn tổn hại dẫu chỉ một chút, hãy ngắm nhìn người Vandal, người Goth và người Moor. Nhưng điều trọng đại nhất vẫn chưa được thốt lên. Tâu vị Đại vương quyền uy tột đỉnh, chẳng phải ngay trong thời bình hắn đã tìm mọi cách mưu mô phỉnh phờ nô bộc của ngài là Alamoundaras hòng tách hắn ra khỏi vương triều của ngài đó sao? Chẳng phải mới đây hắn lại tìm cách lôi kéo những kẻ người Hun vốn hoàn toàn xa lạ với mình về phe hắn, cốt để gây khó dễ cho ngài đó hay sao? Xưa nay chưa từng có hành động nào kỳ quái hơn thế. Bởi vì hắn thừa hiểu, theo suy đoán của thần, rằng ngày tàn của thế giới phương Tây sắp sửa hoàn tất, nên hắn đã rắp tâm vươn tay đánh gục phương Đông các ngài, vì lúc này chỉ còn mỗi thế lực Ba Tư là chướng ngại duy nhất trên con đường bá quyền của hắn. Do đó, xét về phía hắn, hòa bình đã bị xé bỏ từ lâu, và chính tay hắn đã đặt dấu chấm hết cho thứ hòa bình vô tận ấy.

Bởi vì kẻ phá hoại hòa bình không phải là kẻ cầm vũ khí tiên phong, mà là những kẻ bị bắt quả tang đang mưu mô ám hại láng giềng trong thời bình. Tội ác đã thành hình từ kẻ có ý đồ, dẫu cho hành sự bất thành. Giờ đây, cục diện chiến tranh sẽ diễn biến ra sao, điều đó hiển nhiên ai cũng rõ. Bởi vì những kẻ chiến thắng kẻ thù muôn đời vẫn là những người đứng lên tự vệ trước kẻ khơi mào chiến tranh, chứ không phải là kẻ chủ mưu gây sự. Hơn thế nữa, cuộc đấu này sẽ chẳng hề cân sức dẫu chỉ xét riêng về mặt lực lượng. Số là phần lớn quân đội La Mã đều đang đồn trú ở tận cùng thế giới, còn hai vị tướng tài ba nhất của họ thì một người đã bỏ mạng dưới tay chúng ta đây — chính là Sittas — và Belisarius thì sẽ chẳng bao giờ còn được Justinian nhìn mặt thêm lần nào nữa. Phớt lờ cả hoàng đế của mình, hắn đã bám trụ lại phương Tây để tự mình nắm giữ quyền lực ở Ý. Thế nên, khi ngài xuất quân đánh địch, sẽ chẳng có lấy một bóng người nào dám đứng ra cản đường ngài; ngài sẽ có chúng thần tận tâm dẫn lối đưa đường, bởi đó là lẽ đương kim, cùng với sự am hiểu tường tận về địa hình xứ sở." Nghe đến đây, Chosroes vô cùng hoan hỉ, bèn triệu tập tất cả những quý tộc Ba Tư lại để thuật lại những gì Vittigis đã viết và những lời người Armenia vừa thổ lộ, đồng thời đưa ra trưng cầu ý kiến xem nên hành sự thế nào. Sau rất nhiều ý kiến trái chiều được đưa ra ngả nghiêng, cuối cùng họ đã đi đến quyết định: sẽ chính thức châm ngòi chiến tranh chống lại người La Mã vào đầu mùa xuân năm 539 sau Công nguyên. Khi ấy đang là độ cuối thu, năm trị vì thứ mười ba của Hoàng đế Justinian. Thế nhưng, người La Mã hoàn toàn không mảy may ngờ vực điều này, cũng chẳng tin rằng người Ba Tư dám xé bỏ cái gọi là nền hòa bình vô tận, mặc cho họ có nghe đồn Chosroes đang oán trách hoàng đế của họ vì những chiến công ở phương Tây, cùng với việc ông ta đem ra những lời cáo buộc mà thần vừa mới nhắc đến ở trên.

IV

Cũng vào thời gian ấy, một ngôi sao chổi đã xuất hiện trên bầu trời. Ban đầu nó dài chừng một người cao lớn, nhưng về sau thì phình to ra rất nhiều. Phần đuôi của nó hướng về phía phương tây còn phần đầu hướng về phía đông, di chuyển bám sát theo mặt trời. Số là khi ấy mặt trời đang đi qua chòm sao Ma Kết còn ngôi sao chổi thì nằm ở chòm Nhân Mã. Có người gọi nó là "con cá kiếm" bởi vì nó có chiều dài đẹp mắt và phần mũi nhọn hoắt, có người lại gọi nó là "ngôi sao có râu"; nó xuất hiện trên vòm trời suốt hơn bốn mươi ngày. Những bậc thấu triệt kim cổ bấy giờ tranh cãi với nhau gay gắt, người này quả quyết điềm báo này ám chỉ điều này, kẻ kia lại đoán định điềm báo kia ám chỉ điều nọ; còn thần chỉ ghi chép lại những gì đã xảy ra và xin nhường quyền phán đoán tùy theo kết quả thực tế cho bất cứ ai muốn suy xét. Ngay lập tức, một đại quân người Hun tràn qua sông Danube đổ ập xuống toàn bộ châu Âu như một cơn thịnh nộ giáng họa, một thảm cảnh từng xảy ra không ít lần trong quá khứ, nhưng chưa bao giờ đem lại cho dân cư xứ ấy một lượng tai ương khổng lồ và kinh hoàng đến nhường này. Xuất phát từ Vịnh Ionian, những kẻ dã man này càn quét mọi thứ trên đường đi cho đến tận những vùng ngoại ô của Byzantium. Chúng chiếm lấy ba mươi hai pháo đài ở Illyricum, cướp phá thành phố Cassandria (tên gọi thời cổ đại theo như thần biết là Potidaea) trong một trận đột kích bất chấp tường thành — điều mà trước đó chúng chưa từng làm bao giờ. Mang theo tiền tài cùng một trăm hai mươi nghìn tù binh bị bắt đi, chúng rút toàn bộ về quê nhà mà không hề gặp phải bất kỳ sự kháng cự nào. Về sau, chúng vẫn thường xuyên quay lại đây và giáng xuống đầu người La Mã những thảm họa không thể cứu vãn. Chính bộ tộc này cũng từng mở cuộc tấn công vào bức tường thành Chersonesus, nơi chúng áp đảo những kẻ đang đứng trên tường phòng thủ, rồi lội qua những con sóng bạc đầu của biển để leo lên hệ thống phòng thủ tại vùng Vịnh Đen; cứ thế, chúng lọt được vào bên trong bức tường dài, bất ngờ đổ ập xuống đầu người La Mã ở Chersonesus, tàn sát vô số người và bắt sống hầu như toàn bộ những kẻ sống sót. Một số ít trong chúng còn vượt qua eo biển nằm giữa Sestus và Abydus, tàn phá vùng đất thuộc châu Á rồi lại quay về Chersonesus, trước khi cùng phần quân chủ lực và toàn bộ chiến lợi phẩm rút về tổ ấm. Trong một cuộc xâm lược khác, chúng tàn phá Illyricum cùng Thessaly và mưu toan đánh chiếm bức tường tại Thermopylae; nhưng vì các lính gác trên tường thành kháng cự quá đỗi kiên cường, chúng bèn sục sạo tìm đường vòng và bất ngờ phát hiện ra con đường mòn dẫn lên ngọn núi sừng sững ở đó. Bằng cách này, chúng tàn sát hầu như toàn bộ người Hy Lạp trừ dân cư vùng Peloponnesus, rồi mới rút lui. Và chẳng bao lâu sau, người Ba Tư cũng xé bỏ hiệp ước để giáng xuống đầu người La Mã ở phương Đông những tổn thất nặng nề hệt như những gì thần chuẩn bị thuật lại đây.

Sau khi hạ nhục Vittigis — vị vua của người Goth và người Ý — Belisarius đã áp giải ông ta còn sống về Byzantium. Giờ đây, thần xin tiếp tục kể lại việc quân đội Ba Tư đã xâm chiếm lãnh thổ người La Mã như thế nào. Khi Hoàng đế Justinian nhận thức được rằng Chosroes đang nóng lòng muốn gây chiến, ngài liền muốn gửi gắm vài lời khuyên nhủ để can ngăn ông ta từ bỏ dã tâm ấy. Lúc bấy giờ, có một người từ thành phố Daras đến Byzantium tên là Anastasios, nổi tiếng gần xa về sự khôn ngoan; chính ông là kẻ đã dập tắt cuộc nổi dậy bạo tàn vừa bùng phát ở Daras. Do đó, Justinian đã viết một bức thư và trao cho Anastasios mang đi sứ sang gặp Chosroes; nội dung bức thư nguyên văn như sau: "Bản tính của những người khôn ngoan và những kẻ tôn trọng trân quý đạo lý thiêng liêng là, khi mầm mống chiến tranh nảy sinh — đặc biệt là giữa những con người vốn thân thiết thực sự — họ sẽ dốc toàn lực để dập tắt nó; ngược lại, việc bịa đặt ra những cái cớ vô căn cứ để khơi mào chiến tranh và nổi loạn lại chỉ thuộc về những kẻ đần độn và những kẻ dễ dãi rước lấy sự thịnh nộ từ thiên đình. Phá vỡ hòa bình rồi lao vào chiến tranh vốn chẳng phải chuyện khó khăn gì, bởi bản chất của sự vật vốn dung túng cho những hành vi đê tiện nhất lại dễ dàng rơi vào tay những kẻ bất lương nhất. Thế nhưng, một khi họ đã đạt được mục đích gây chiến, việc quay trở lại với hòa bình đối với con người lại chẳng hề dễ dàng chút nào. Dù vậy, ngài vẫn quy chụp cho trẫm tội viết những bức thư chẳng hề mang bất kỳ mưu đồ đen tối nào, và ngài đã vội vã diễn giải chúng theo một góc nhìn áp đặt, không phải theo ý nghĩa mà trẫm đã hoài bão khi đặt bút viết, mà theo cách có lợi cho ngài trong tham vọng thực hiện mưu đồ dưới một cái cớ nào đó. Về phần trẫm, trẫm hoàn toàn có quyền chỉ ra rằng chính Alamoundaras của ngài vừa mới đây đã tràn vào lãnh thổ của chúng ta để gây ra những hành động ngút trời ngay giữa thời bình, cụ thể là chiếm đoạt các thị trấn, cướp bóc tài sản, tàn sát và nô dịch hóa một số lượng lớn con người; về những chuyện này, việc ngài phải làm không phải là buông lời trách móc trẫm, mà là tự biện hộ cho chính mình. Bởi vì tội ác của những kẻ làm trái sẽ phơi bày trước mắt láng giềng qua hành động chứ không phải qua suy nghĩ. Dẫu sự việc là thế, trẫm vẫn quyết định giữ vững nền hòa bình, nhưng trẫm lại nghe tin ngài vì nóng lòng muốn chiến tranh với người La Mã mà đang bịa ra những lời buộc tội chẳng dính dáng gì đến chúng ta. Điều này cũng dễ hiểu thôi; bởi trong khi những kẻ tha thiết bảo vệ trật tự hiện tại sẵn sàng bác bỏ cả những lời cáo buộc gắt gao nhất nhằm vào bạn bè của họ, thì những kẻ chẳng mầy thỏa mãn với tình bằng hữu sẵn có lại cố sức bới móc ngay cả những cái cớ hoàn toàn không tồn tại. Hành động đó ngay cả với người thường còn chẳng xứng, huống hồ là đối với các bậc quân vương. Thôi hãy gác lại những chuyện ấy sang một bên, xin ngài hãy tự cân nhắc xem có bao nhiêu sinh mạng sẽ phải bỏ mạng ở cả hai phía trong khói lửa chiến tranh, hãy suy xét cho thấu đáo ai sẽ phải gánh chịu một cách công bằng trách nhiệm cho những thảm kịch sắp sửa xảy ra, hãy ngẫm nghĩ lại những lời thề ngài từng thốt lên khi nhận lấy số tiền kia, và hãy nhớ rằng nếu sau đó ngài dám bất nghĩa vứt bỏ chúng bằng những thủ đoạn hay lý lẽ ngụy biện, ngài cũng chẳng thể qua mặt được chúng đâu; bởi ơn trên quá đỗi uy quyền để có thể bị bất kỳ kẻ nào lừa gạt." Khi mục kích bức thư này, Chosroes chẳng thèm đưa ra bất kỳ lời hồi đáp nào ngay lúc đó, cũng chẳng cho phép Anastasios rời đi, mà ép buộc ông phải lưu lại nơi này.

V

Vào năm 540 sau Công nguyên. Khi mùa đông đã dần đi đến hồi kết và năm trị vì thứ mười ba của Hoàng đế Justinian sắp khép lại, Chosroes — con trai của Cabades — đã tràn vào lãnh thổ người La Mã ngay khi tiết trời sang xuân với một đại quân hùng hậu, chính thức xé bỏ cái gọi là nền hòa bình vô tận. Nhưng ông ta không tiến vào qua vùng đất nằm giữa các con sông, mà tiến tiến dọc theo bờ sông Euphrates nằm ở bên tay phải của mình. Nằm ở phía bên kia dòng sông là tiền đồn cuối cùng của người La Mã mang tên Circesium, một vị trí kiên cố vô cùng, bởi dòng sông lớn Aborras đổ ra tại đây và hòa mình vào dòng Euphrates, và pháo đài này tọa lạc ngay khúc cua do sự giao thoa của hai con sông tạo nên. Một bức tường thành thứ hai chạy dài bao bọc bên ngoài pháo đài đã cắt đứt vùng đất giữa hai con sông, tạo nên hình thù một tam giác ôm trọn lấy Circesium. Do đó, Chosroes không muốn mạo hiểm thử sức với một pháo đài kiên cố như vậy, cũng không có ý định vượt sông Euphrates, mà hướng thẳng mục tiêu về phía những người Syria và Cilicia; ông ta cứ thế không chút chần chừ thúc quân tiến lên, và sau khi hành quân chừng độ ba ngày đường đối với một lữ khách đi tay không dọc theo bờ sông Euphrates, ông ta đụng độ thành phố Zenobia. Xưa kia, chính Zenobia đã xây dựng nơi này và, cũng là điều dễ hiểu, bà đã lấy tên mình để đặt cho thành phố. Thuở ấy, Zenobia là vợ của Odonathus, thủ lĩnh người Saracen vùng đó, người từng có quan hệ hòa hiếu với người La Mã từ muôn đời nay. Chính Odonathus này đã cứu nguy cho Đế chế phương Đông của người La Mã khi nó rơi vào ách thống trị của người Media; nhưng chuyện đó đã xảy ra từ thuở trước. Chosroes tiến sát Zenobia, nhưng khi hay tin nơi này không có gì quan trọng, lại quan sát thấy đất đai hoang vắng chẳng có lấy một thứ của cải gì, ông ta đâm lo lỡ như thời gian bỏ ra ở đây sẽ thành ho phí vô ích cho một mục tiêu chẳng bõ bèn gì và lại cản trở những đại sự phía trước, bèn tìm cách ép thành phố đầu hàng. Nhưng khi không thu được kết quả gì, ông ta vội vã thúc quân tiến thẳng.

Sau khi tiếp tục hoàn thành một chặng đường dài tương tự, ông ta đặt chân đến thành phố Sura nằm bên bờ sông Euphrates, và dừng chân ngay sát nách nơi này. Tại đây, tình cờ con ngựa mà Chosroes đang cưỡi bỗng cất tiếng hò reo và dùng móng dậm mạnh xuống đất. Các nhà chiêm tinh bèn xem xét điềm báo này và loan báo rằng thành phố sẽ thất thủ. Chosroes liền cho dựng trại và thúc quân tiến sát hệ thống phòng thủ để tấn công tường thành. Bấy giờ, có một người tên là Arsaces — người gốc Armenia — đang làm chỉ huy đồn trú trong thành; ông liền ra lệnh cho binh lính leo lên các bệ phóng trên tường, vừa chiến đấu kiên cường vừa hạ sát vô số kẻ thù, nhưng bản thân ông không may bị một mũi tên bắn trúng và ngã xuống tử trận. Sau đó, khi trời đã về chiều, quân Ba Tư rút về doanh trại của mình với dự tính sẽ tiếp tục đánh thành vào ngày hôm sau; về phần người La Mã, họ chìm trong tuyệt vọng khi thủ lĩnh đã hy sinh, và đang toan tính quy hàng Chosroes. Do đó, vào ngày hôm sau, họ cử vị giám mục của thành phố đến để cầu xin thương lượng và van nài hãy tha mạng cho thị trấn. Vị giám mục mang theo một số tùy tùng gánh theo gà, rượu cùng những ổ bánh mì tinh tươm, đến yết kiến Chosroes; tại đây, ông phủ phục xuống đất, đẫm nước mắt van xin ngài hãy rủ lòng thương xót cho một đám dân đen khốn khổ và một thành phố hoàn toàn bé nhỏ, chẳng có chút trọng lượng nào trong mắt người La Mã, một nơi mà trong quá khứ chưa từng có giá trị gì đối với người Ba Tư và sau này cũng chẳng khá hơn; ông hứa rằng người dân Sura sẽ dâng nộp khoản tiền chuộc xứng đáng với thân phận của họ và thành phố họ đang sinh sống. Nhưng Chosroes vô cùng tức giận người dân nơi đây, bởi vì trong số tất cả những người La Mã mà ông gặp dọc đường, họ là những kẻ đầu tiên không chịu nghênh đón ông vào thành một cách ôn hòa, thậm chí còn dám giương vũ khí chống lại ông và hạ sát một số lượng lớn quý tộc Ba Tư. Dù vậy, ông ta không hề phơi bày cơn giận dữ, mà khéo léo che giấu nó sau một nụ cười điềm tĩnh, cốt để qua việc trừng phạt người dân Sura, ông có thể tự khắc họa bản thân trong mắt người La Mã như một kẻ đáng sợ và không thể bị kháng cự. Bởi vì bằng cách hành xử này, ông tính toán rằng những kẻ ngáng đường ông sau này sẽ phải ngoan ngoãn quy hàng mà chẳng dám gây phiền toái. Do đó, với vẻ mặt đầy thân thiện, ông đỡ vị giám mục đứng dậy, nhận lấy những món quà, và tỏ thái độ như thể ông sẽ lập tức bàn bạc với các quý tộc Ba Tư về tiền chuộc của dân thành và giải quyết yêu cầu của họ theo hướng có lợi. Thế rồi ông cho vị giám mục cùng đoàn tùy tùng lui ra mà chẳng hề mảy may nghi ngờ về âmมâu thâm độc; đồng thời, ông cử theo ông ta một số nhân vật sừng sỏ người Ba Tư với danh nghĩa là đội hộ vệ. Bí mật giao nhiệm vụ cho những kẻ này, ông ra lệnh cho họ đi cùng giám mục đến tận tường thành, liên tục khích lệ và vỗ về ông ta bằng những viễn cảnh tươi đẹp, sao cho bản thân ông ta cùng tất cả những người đi theo phải hiện diện trước mắt những kẻ bên trong với vẻ mặt hân hoan, không chút sợ hãi. Nhưng khi lính gác vừa mở cổng và chuẩn bị nghênh đón họ vào thành, những tên lính Ba Tư phải lập tức ném một hòn đá hoặc một khúc gỗ vào giữa bệ cửa và cánh cổng để ngăn không cho họ đóng lại, đồng thời bản thân chúng phải lao vào cản trở những kẻ muốn khép cổng; bởi chẳng mấy chốc nữa, toàn bộ đại quân sẽ ào tới theo sau.

Sau khi ban hành chỉ thị ấy cho đám thuộc hạ, Chosroes chỉnh đốn lại quân đội, ra lệnh cho họ raset quân tiến đánh thành phố ngay khi ông phất hiệu lệnh. Thế là khi họ áp sát hệ thống phòng thủ, đám người Ba Tư cất tiếng chào từ biệt vị giám mục rồi đứng lại bên ngoài. Về phần dân trong thành, khi nhìn thấy vị chủ chăn vô cùng vui mừng và đang được kẻ thù hộ tống với sự kính trọng lớn lao, họ quên hết mọi khó khăn, bèn mở toang cánh cổng thành, hân hoan chào đón vị tư tế và đoàn tùy tùng bằng những tiếng vỗ tay rộn rã cùng những tiếng hò reo vang trời. Khi tất cả đã lọt vào trong, lính gác liền đẩy cánh cổng để khép lại, nhưng bọn lính Ba Tư lập tức ném hòn đá mà chúng đã chuẩn bị sẵn vào giữa khe cửa và bệ đá. Đám lính gác liều mình đẩy mạnh và chống cự quyết liệt hơn nữa, nhưng hoàn toàn bất lực trong việc khép cổng lại sát bệ cửa. Mặt khác, họ cũng chẳng dám mở toang nó ra lần nữa vì nhận ra nó đang bị kẻ thù kìm chặt. Dù vậy, một số người truyền tai nhau rằng thứ mà người Ba Tư ném vào khung cửa không phải là hòn đá mà là một khúc gỗ. Khi người dân trong thành còn chưa hoàn hồn nhận ra âm mưu hiểm độc, Chosroes đã dẫn toàn bộ đại quân ập đến nơi, và đám dã man lập tức đẩy tung rồi xô sập cánh cổng, chẳng mấy chốc đã chiếm trọn thành phố trong một trận càn. Ngay lập tức, ngập tràn trong cơn thịnh nộ, Chosroes ra lệnh cướp phá các ngôi nhà và tàn sát vô số người dân; toàn bộ số còn lại bị bắt làm nô lệ, và thành phố bị thiêu rụi hoàn toàn rồi san bằng thành bình địa. Sau đó, ông ta thả Anastasios ra, ra lệnh cho ông hãy về thông báo cho Hoàng đế Justinian biết Chosroes — con trai của Cabades — hiện đang ở xó xỉnh nào trên thế giới này.

Về sau, hoặc vì động lòng trắc ẩn, hoặc vì tham lam, hay như một cách ban ơn cho một người phụ nữ bị bắt làm tù binh từ thành phố tên là Euphemia, Chosroes quyết định thể hiện chút lòng nhân từ đối với cư dân Sura; bởi ông ta đã đem lòng say đắm người phụ nữ này một cách kỳ lạ (vì nàng sở hữu dung mạo tuyệt trần) và đã cưới nàng làm vợ. Do đó, ông ta sai sứ đến Sergiopolis — một thành phố thuộc quyền kiểm soát của người La Mã, mang tên Sergius, một vị thánh nổi tiếng, nằm cách thành phố bị chiếm đóng một trăm hai mươi sáu sân vận động về phía vùng đất mang tên Vùng Đất Rợ — và ra lệnh cho Candidus, vị giám mục của thành phố, hãy bỏ tiền mua lại số tù binh gồm mười hai nghìn mạng với giá hai centenaria. Nhưng vị giám mục viện cớ không có tiền, tuyệt đối khước từ không dám nhận lời. Chosroes bèn yêu cầu ông lập một văn bản cam kết sẽ trao tiền vào một thời điểm sau đó, và như thế có thể mua lại một số lượng nô lệ khổng lồ với cái giá vô cùng khiêm tốn. Candidus làm theo đúng lời chỉ dẫn, hứa sẽ thanh toán số tiền trong vòng một năm, đồng thời thề những lời thề độc địa nhất rằng, nếu không trả tiền đúng hẹn, ông sẽ phải chịu những hình phạt cụ thể là phải trả gấp đôi số tiền và bị tước bỏ tư cách linh mục vì tội bội ước. Sau khi đặt bút ký vào văn bản ấy, Candidus tiếp nhận toàn bộ cư dân Sura. Chỉ một số ít trong họ sống sót, phần lớn vì không thể chịu đựng nổi những đọa đày giáng xuống đầu mình nên đã quằn quại qua đời chẳng bao lâu sau đó. Sau khi giải quyết xong xuôi vụ việc này, Chosroes tiếp tục thúc đại quân tiến lên.

VI

Trước đó không lâu, hoàng đế đã chia quyền chỉ huy quân sự ở phương Đông thành hai phần: giao vùng đất trải dài cho đến sông Euphrates dưới quyền kiểm soát của Belisarius — kẻ từng nắm giữ toàn quyền tổng tư lệnh trước kia — trong khi phần từ đó kéo dài đến biên giới Ba Tư thì được giao phó cho Bouzes, ra lệnh cho ông ta quản lý toàn bộ lãnh thổ phương Đông cho đến khi Belisarius trở về từ Ý. Do đó, ban đầu Bouzes đóng quân tại Hierapolis, giữ nguyên toàn bộ lực lượng bên cạnh mình; nhưng khi hay tin dữ về Sura, ông ta bèn triệu tập những nhân vật kỳ cựu nhất của thành Hierapolis lại và cất lời rằng: "Khi con người phải đối mặt với một cuộc chiến chống lại kẻ thù cân tài cân sức, việc họ nghênh chiến trực diện với kẻ thù là điều hoàn toàn hợp lý; nhưng đối với những kẻ lực lượng yếu kém hơn hẳn đối thủ, việc dùng mưu mẹo để qua mặt kẻ thù rõ ràng có lợi hơn nhiều so với việc bày trận trực diện bước vào hiểm nguy đã được báo trước. Giờ đây, các vị đều đã rõ quân số của Chosroes hùng mạnh đến nhường nào. Nếu với đại quân ấy, hắn muốn vây hãm để chiếm lấy chúng ta, và chúng ta ngoan cố chiến đấu từ trên tường thành, thì rất có thể lương thực của chúng ta sẽ cạn kiệt trong khi người Ba Tư sẽ thâu tóm mọi thứ họ cần từ chính vùng đất chẳng có ai ngăn cản của chúng ta. Nếu cuộc vây hãm cứ thế kéo dài, ta tin chắc hệ thống tường thành phòng thủ cũng sẽ chẳng thể trụ vững trước những đợt tấn công của kẻ thù, bởi có rất nhiều nơi dễ dàng bị chọc thủng, và thảm họa không thể cứu vãn sẽ giáng xuống đầu người La Mã. Nhưng nếu chúng ta dùng một phần quân đội để canh giữ tường thành, trong khi phần còn lại chiếm giữ các cao điểm quanh thành, chúng ta có thể lúc thì tập kích doanh trại của kẻ thù, lúc thì đánh vào những tốp đi kiếm lương thực, qua đó ép Chosroes phải lập tức bãi binh và rút lui trong thời gian ngắn; bởi hắn sẽ chẳng tài nào tập trung đánh phá hệ thống phòng thủ mà không lo sợ, cũng chẳng thể cung cấp nổi nhu yếu phẩm cho một đạo quân quá đông đúc." Bouzes cất lời như thế; và qua lời nói, ông ta dường như vạch ra một sách lược đầy khôn ngoan, nhưng ngặt nỗi ông ta chẳng làm lấy một việc thực tế nào. Thay vào đó, ông ta chọn ra toàn bộ những tinh binh xuất sắc nhất của quân đội La Mã rồi bỏ đi mất tăm. Và rốt cuộc ông ta trốn ở xó xỉnh nào thì chẳng một ai ở Hierapolis hay ngay cả quân địch có thể dò ra nổi. Cục diện sự việc cứ thế diễn ra như vậy.

Về phần Hoàng đế Justinian, khi hay tin người Ba Tư tràn vào cướp phá, ngài lập tức phái cháu trai mình là Germanus cùng ba trăm tùy tùng lên đường trong sự vội vã hỗn độn, hứa hẹn rằng chẳng bao lâu sau một đại quân đông đảo sẽ theo sau. Khi đặt chân đến Antioch, Germanus liền đi một vòng khảo sát toàn bộ vòng tường thành; phần lớn các đoạn tường đều được ông nhìn nhận là kiên cố, bởi đoạn chạy qua vùng đất bằng phẳng có dòng sông Orontes uốn lượn chảy qua khiến cho việc tiếp cận trở nên vô cùng khó khăn, trong khi đoạn nằm trên vùng đất cao lại tọa lạc trên các triền đồi dốc đứng và hoàn toàn bất khả xâm phạm đối với kẻ thù; nhưng khi lên đến đỉnh điểm cao nhất — nơi người dân ở đây thường gọi là Orocasias — ông nhận ra đoạn tường thành tại đó lại cực kỳ dễ bị tấn công. Số là tại vị trí đó có một khối đá trải rộng với kích thước đáng kể, vươn cao lên chỉ kém hệ thống phòng thủ một chút. Do đó, ông ra lệnh hoặc phải cắt bỏ tảng đá bằng cách đào một con hào sâu dọc theo tường thành để ngăn không cho bất kỳ ai có thể leo từ đó lên hệ thống phòng thủ, hoặc phải xây một tháp canh lớn trên đó và kết cấu của nó phải được nối liền với tường thành. Nhưng đối với các kiến trúc sư công trình công cộng, cả hai phương án này đều không khả thi. Bởi vì, theo lời họ, công trình sẽ không thể hoàn thành trong thời gian ngắn khi kẻ thù đã áp sát đến nơi, và nếu họ khởi công mà không thể hoàn tất, thì chẳng khác nào vạch áo cho người xem lưng, chỉ điểm cho kẻ thù biết chính xác đoạn tường nào họ nên tập trung đánh phá. Thất vọng với kế hoạch này, Germanus ban đầu còn nhen nhóm chút hy vọng vì ngóng chờ quân tiếp viện từ Byzantium. Nhưng sau khi một khoảng thời gian dài trôi qua mà chẳng có bóng dáng đạo quân nào từ hoàng đế xuất hiện hay có dấu hiệu đến nơi, ông bắt đầu đâm lo lỡ như Chosroes hay tin cháu trai hoàng đế đang ở đây sẽ coi việc bắt sống Antioch và bản thân ông là ưu tiên hàng đầu, từ đó bỏ mặc mọi thứ khác để dốc toàn lực đại quân kéo đến thành phố này. Cư dân Antioch cũng nung nấu những mối lo âu ấy trong lòng, và họ đã triệu tập một hội đồng để bàn thảo, đi đến kết luận rằng phương sách khôn ngoan nhất lúc bấy giờ là dâng tiền bạc cho Chosroes để thoát khỏi hiểm họa trước mắt.

Do đó, họ cử Megas — vị giám mục xứ Beroea, một người khôn ngoan lúc bấy giờ đang tạm lánh mặt tại đây — đi sứ để cầu xin sự khoan hồng từ Chosroes; rời khỏi thành, ông bắt kịp đại quân người Media không xa Hierapolis. Yết kiến Chosroes, ông khẩn khoản van xin ngài hãy rủ lòng thương xót những con người chưa từng phạm tội chống lại ngài và hoàn toàn không đủ sức kháng cự lại đại quân Ba Tư. Bởi vì việc giày xéo và bạo hành những kẻ đã chủ động rút lui, tuyệt đối không muốn đối đầu với mình là điều tối kỵ đối với một vị vua; hành động của ngài lúc này chẳng có lấy một điểm nào ra dáng quân vương hay cao thượng, bởi vì không hề cho Hoàng đế La Mã dù chỉ chút thời gian cân nhắc — để ngài có thể củng cố hòa bình theo cách cả hai vị quân vương ưng thuận, hoặc chuẩn bị cho chiến tranh theo một thỏa thuận song phương đúng nghĩa — ngài lại liều lĩnh mang gươm giáo đánh úp người La Mã trong lúc hoàng đế của họ còn chưa hay biết tai họa đã giáng xuống đầu mình. Nghe đến đây, Chosroes vì sự đần độn của bản thân nên hoàn toàn không tài nào kiểm soát nổi tâm trí bằng lý trí và sự khôn ngoan, mà ngược lại càng thêm cao ngạo, hống hách. Thế là ông ta thốt lời đe dọa sẽ tiêu diệt toàn bộ người Syria và Cilicia, đồng thời ra lệnh cho Megas đi theo mình, thúc quân tiến về Hierapolis. Khi đến nơi và dựng trại, thấy tường thành kiên cố và hay tin thành phố được phòng thủ bởi một lực lượng binh lính hùng hậu, ông ta bèn đòi tiền chuộc từ người dân Hierapolis bằng cách cử Paulus làm thông dịch viên. Paulus này từng lớn lên trên lãnh thổ La Mã, từng theo học tiểu học ở Antioch, và hơn nữa được đồn đại là có gốc gác La Mã. Dù vậy, người dân nơi đây vô cùng lo sợ cho hệ thống phòng thủ vốn ôm trọn một vùng đất rộng lớn kéo dài đến ngọn đồi sừng sững ở đó, và hơn thế nữa họ muốn giữ cho quê hương không bị tàn phá; thế là họ đồng ý nộp hai nghìn pa-vôn bạc. Khi ấy, Megas lại một lần nữa hết lời khẩn cầu Chosroes vì toàn thể dân cư phương Đông, và chỉ chịu dừng lại khi Chosroes hứa hẹn sẽ chấp nhận mười centenaria vàng rồi rút quân khỏi toàn bộ đế chế La Mã.

VII

Thế là vào ngày hôm đó, Megas rời khỏi đó để lên đường tới Antioch, trong khi Chosroes sau khi nhận được tiền chuộc liền di chuyển về hướng Beroea. Thành phố này nằm giữa Antioch và Hierapolis, cách đều cả hai thành phố một khoảng đường đi bộ hai ngày đối với một lữ khách đi tay không. Trong khi Megas di chuyển với một đoàn tùy tùng nhỏ nên tiến bước rất nhanh, quân đội Ba Tư mỗi ngày chỉ đi được một nửa quãng đường so với ông. Cứ thế, vào ngày thứ tư thì ông đặt chân tới Antioch, trong khi đại quân Ba Tư mới chỉ đến vùng ngoại ô Beroea. Chosroes lập tức cử Paulus đi đòi tiền chuộc từ người dân Beroea, không chỉ với số lượng y hệt như những gì ông ta nhận được từ dân Hierapolis mà còn nhân đôi số đó, bởi ông ta nhận ra bức tường thành của họ ở rất nhiều nơi vô cùng yếu ớt. Về phần người Beroea, vì hoàn toàn không thể đặt niềm tin vào hệ thống phòng thủ của mình, họ đành ngậm ngùi đồng ý nộp tất cả, nhưng sau khi dâng nộp hai nghìn pa-vôn bạc, họ tuyên bố mình không còn khả năng chi trả số tiền còn lại. Và vì Chosroes liên tục ép uổng họ vì chuyện này, vào đêm hôm sau, toàn bộ cư dân cùng với số binh lính đồn trú canh gác nơi này đã tháo chạy tìm nơi trú ẩn trong pháo đài nằm trên khu thành cổ acropolis. Vào ngày hôm sau, Chosroes cử người vào thành để thu tiền; nhưng khi tiến sát hệ thống phòng thủ, họ bàng hoàng phát hiện toàn bộ các cổng thành đều đóng kín, và chẳng tài nào tìm thấy bóng dáng một ai, bèn quay về báo cáo tình hình cho nhà vua. Ông ta liền ra lệnh cho họ dựng thang áp sát tường thành để leo lên thử sức, và họ làm theo đúng lời chỉ đạo. Chẳng gặp phải bất kỳ sự kháng cự nào, họ lọt được vào bên trong hệ thống phòng thủ rồi thong thả mở toang các cánh cổng, nghênh đón toàn bộ đại quân và chính Chosroes bước vào thành. Đến lúc này, nhà vua ngập tràn trong cơn thịnh nộ và ra lệnh thiêu rụi hầu như toàn bộ thành phố. Sau đó, ông ta leo lên khu thành cổ acropolis với quyết tâm đánh chiếm pháo đài. Tại đó, dẫu binh lính La Mã đã chiến đấu vô cùng anh dũng để tự vệ và hạ sát một số kẻ thù, nhưng vận may lại mỉm cười rực rỡ với Chosroes nhờ vào sự u muội của những kẻ đang bị vây hãm — những kẻ đã không chỉ đơn thuần trốn vào pháo đài này một mình, mà còn dắt theo tất cả ngựa ngứa cùng các loài gia súc khác của họ. Chính hành động thiếu suy nghĩ ấy đã đẩy họ vào thế bất lợi trầm trọng và đẩy họ đến bờ vực hiểm nguy. Bởi vì trong pháo đài chỉ có duy nhất một mạch nước suối, và lũ ngựa, la cùng các loài gia súc khác đã xúm lại uống nước cạn sạch vào lúc lẽ ra chúng không nên làm thế, hậu quả là nguồn nước đã khô kiệt hoàn toàn. Tình cảnh của người Beroea lúc bấy giờ bi đát là thế.

Về phần Megas, khi đến Antioch và thông báo các điều khoản do chính ông thỏa thuận với Chosroes, ông đã hoàn toàn thất bại trong việc thuyết phục họ tuân thủ thỏa thuận đó. Số là Hoàng đế Justinian đã cử John — con trai của Rufinus — và Julian — thư ký riêng của hoàng đế — làm sứ thần đến gặp Chosroes. Chức vụ này được người La Mã gọi là "a secretis", bởi vì từ "secreta" là cách họ gọi những bí mật. Những người này đã đến Antioch và đang lưu lại nơi đây. Julian, một trong các sứ thần, đã đích thân nghiêm cấm tuyệt đối tất cả mọi người không được nộp tiền cho kẻ thù, cũng không được phép mua lại các thành phố của hoàng đế; hơn thế nữa, ông còn tố cáo trước mặt Germanus rằng vị giáo chủ tối cao Ephraemius đang có ý đồ dâng thành cho Chosroes. Chính vì lý do này nên chuyến đi sứ của Megas đã phải ôm hận quay về tay trắng. Sợ hãi trước cuộc tấn công của người Ba Tư, giám mục Ephraemius của Antioch đành tháo chạy sang Cilicia. Chẳng bao lâu sau, Germanus cũng dắt díu một nhúm tùy tùng đến đó, để lại phần lớn lực lượng ở lại Antioch.

Megas vội vã quay trở lại Beroea, và trong nỗi bực dọc vì những chuyện đã xảy ra, ông lớn tiếng quở trách Chosroes vì đã đối xử tàn bạo với người dân Beroea; bởi trong khi ngài đã cử ông đi Antioch để dàn xếp hiệp ước, ngài lại vừa cướp bóc tài sản của những công dân chưa từng phạm bất kỳ lỗi lầm gì, vừa ép họ phải tự giam mình trong pháo đài đó, rồi nhẫn tâm thiêu rụi thành phố và san bằng nó thành bình địa một cách bất công. Đáp lại những lời này, Chosroes lạnh lùng cưa: "Thật tình mà nói, hỡi người bạn của ta, chính ngài là kẻ phải chịu trách nhiệm cho những chuyện này, vì đã bắt chúng tôi phải chần chừ ở lại; bởi xét cho cùng, ngài đã quay lại không đúng thời hạn đã hẹn, mà chậm trễ hơn rất nhiều. Còn về hành vi kỳ quặc của những đồng bào của ngài, hỡi vị quý nhân tuyệt vời của ta, hà cớ gì phải dài dòng văn tự? Sau khi đồng ý nộp một khoản bạc cố định để đổi lấy sự an toàn cho bản thân, đến nay họ thậm chí còn chẳng thèm đếm xỉa đến việc thực hiện thỏa thuận, mà lại đặt trọn niềm tin vào sự hiểm trở của địa thế, hoàn toàn phớt lờ chúng tôi trong lúc chúng tôi buộc phải tiến hành vây hãm một pháo đài, như ngài đang thấy đấy. Nhưng về phần mình, ta vẫn nuôi hy vọng với sự trợ giúp của các vị thần, ta sẽ sớm trả được mối thù này và giáng xuống đầu những kẻ có tội một hình phạt xứng đáng vì những người Ba Tư vô tội đã bỏ mạng dưới chân tường thành này." Chosroes vừa dứt lời, Megas liền đanh thép đáp trả: "Nếu ai đó cho rằng với tư cách là một nhà vua, ngài đang buông những lời cáo buộc này đối với những con người đang ở vào hoàn cảnh thảm hại và nhục nhã nhất, kẻ đó sẽ buộc phải gối đầu chịu đựng mà chẳng dám thốt ra dù chỉ một lời phản kháng, bởi quyền lực vô biên tự bản chất của nó đã gắn liền với sự độc tôn trong tranh biện; nhưng nếu một kẻ được phép rũ bỏ mọi thứ để ôm ấp chân lý của sự thật, thì tâu Đại vương, ngài sẽ chẳng có nổi một lý do chính đáng nào để trách móc chúng tôi cả; mong ngài hãy kiên nhẫn lắng nghe cho tường tận. Trước hết, tính từ thời điểm tôi được phái đi truyền đạt cho người dân Antioch thông điệp mà ngài đã gửi gắm, nay đã tròn bảy ngày trôi qua (còn việc nào có thể thực hiện nhanh hơn thế này nữa chứ?) và giờ đây khi đặt chân trước mặt ngài, tôi lại chứng kiến những hành động này do chính tay ngài gây ra cho quê hương tôi; thế nhưng những con người này, sau khi đã mất sạch mọi thứ quý giá nhất, từ nay chỉ còn một cuộc chiến duy nhất để bám víu — đó là cuộc chiến giành lấy sự sống — và tôi nghĩ họ đã lâm vào bước đường cùng đến mức chẳng còn bị ép buộc phải nộp cho ngài dù chỉ một xu tiền chuộc nào nữa. Bởi vì việc trả thứ mà mình không có trong tay là điều chẳng có cỗ máy nào trên đời có thể biến thành hiện thực cho con người. Từ ngàn xưa, tên gọi của sự vật vốn đã được con người phân định rạch ròi và thỏa đáng; và một trong những sự phân định ấy chính là việc tách biệt giữa sự bất lực và sự cố chấp. Bởi vì khi vế sau xuất hiện do sự bồng bột của tâm trí mà vẫn ngoan cố chống đối, nó đương nhiên phải chịu sự căm ghét, nhưng khi vế trước xảy ra vì không đủ khả năng thực thi nhiệm vụ mà vẫn bị dồn vào chân tường, nó lại rất đáng được thương xót. Do đó, tâu Đại vương, xin ngài hãy rủ lòng cho phép chúng tôi dẫu phải hứng chịu trọn vẹn những thảm kịch kinh hoàng nhất, thì ít ra cũng được mang theo niềm an ủi này: rằng chúng tôi không phải là kẻ tự chuốc lấy những tai ương đã giáng xuống đầu mình. Còn về tiền bạc, xin ngài hãy suy xét rằng những gì ngài đã vơ vét vào tay mình vốn dĩ đã quá đủ rồi, đừng cân đo đong đếm nó theo địa vị của ngài, mà hãy nhìn vào sức lực nghèo nàn của người Beroea. Nhưng xin đừng ép uổng chúng tôi vượt quá giới hạn ấy nữa, kẻo lỡ đâu ngài lại thành kẻ bất lực không thể hoàn thành việc mình đã d giơ tay nhúng chàm; bởi vì sự quá trớn muôn đời vẫn bị trừng phạt khi chạm trán những chướng ngại không thể vượt qua, và thượng sách là đừng bao giờ mưu sự những chuyện bất khả thi. Xin hãy xem đây là lời biện hộ tạm thời của tôi thay mặt cho những con người tội nghiệp này. Nhưng nếu tôi có cơ hội diện kiến những nạn nhân đang quằn quại kia, tôi chắc chắn sẽ còn thốt ra những điều khác nữa mà lúc này tôi tạm quên mất." Megas vừa dứt lời, Chosroes liền cho phép ông bước lên khu thành cổ acropolis. Khi lên đến nơi và tận mắt chứng kiến toàn bộ sự thật về nguồn nước suối đã cạn khô, ông đẫm nước mắt quay trở lại yết kiến Chosroes, phủ phục dưới đất khẳng định rằng người Beroea chẳng còn sót lại một xu nào, đồng thời khẩn khoản xin ngài hãy rủ lòng ban ơn cho họ giữ lại mạng sống. Động lòng trước những lời van xin đẫm nước mắt của ông, Chosroes đã chấp thuận thỉnh cầu, thề thốt đàng hoàng và ban lời hứa danh dự cho tất cả những người đang có mặt trên acropolis. Thế là người Beroea, sau khi thoát khỏi hiểm họa tột cùng, đã rời khỏi khu thành cổ hoàn toàn bình an vô sự, mạnh ai nấy tản mác đi theo con đường riêng của mình. Trong số đám binh lính, một nhúm nhỏ đi theo họ, nhưng phần lớn lại tự nguyện quy hàng Chosroes, viện cớ rằng triều đình đã nợ lương của họ từ lâu lắm rồi; và về sau họ đã theo chân ông ta bước chân vào đất nước Ba Tư.

VIII

Tháng 6 năm 540 sau Công nguyên. Bấy giờ, vì Megas thông báo rằng ông hoàn toàn không thể thuyết phục nổi cư dân Antioch dâng nộp tiền chuộc, Chosroes bèn dẫn toàn bộ đại quân tiến đánh họ. Một bộ phận dân cư Antioch hoảng hốt bồng bế nhau mang theo tiền bạc tẩu thoát bằng mọi cách có thể. Tất cả những người còn lại cũng có ý định làm điều tương tự, và suýt nữa đã thực hiện được nếu các chỉ huy quân đội vùng Lebanon là Theoctistus và Molatzes không kịp thời dẫn theo sáu nghìn quân đến nơi, thắp lên trong lòng họ ngọn lửa hy vọng và nhờ đó ngăn cản họ tháo chạy. Chẳng bao lâu sau, đại quân Ba Tư cũng kéo đến. Họ dựng toàn bộ lều trại, đóng quân đối diện dòng sông Orontes và cách dòng chảy một khoảng không xa. Chosroes bèn cử Paulus tiến sát hệ thống phòng thủ để đòi tiền chuộc từ người dân Antioch, tuyên bố rằng chỉ cần đổi lấy mười centenaria vàng là ông ta sẽ rút quân khỏi đây, và hiển nhiên là ông ta thậm chí còn sẵn sàng chấp nhận một con số ít hơn thế để được rút lui. Ngày hôm đó, các sứ thần của họ đã yết kiến Chosroes, và sau khi đôi bên tranh cãi một thôi một hồi về việc xé bỏ hiệp ước cùng việc nghe ngài tuôn ra vô số lời chì chiết, họ lủi thủi rút lui. Nhưng vào ngày hôm sau, đám dân đen Antioch (vốn chẳng có lấy chút nghiêm túc nào, lúc nào cũng quen thói nhỡn nhơ cợt nhả và quậy phá) lại đứng trên các chiến lũy lớn tiếng lăng mạ Chosroes, buông những tiếng cười cợt nhả nhăng nhục mạ ông ta; và khi Paulus tiến sát hệ thống phòng thủ để khuyên nhủ họ hãy dùng một khoản tiền nhỏ mua lấy sự tự do cho bản thân và thành phố, họ suýt chút nữa đã tước đoạt mạng sống của ông bằng những loạt tên bắn xối xả, và đã làm thật nếu ông không tinh mắt phát hiện kịp thời ý đồ của họ để tránh né. Hướng mắt về sự việc này, Chosroes giận tím mặt, nổi trận lôi đình quyết định đánh úp tường thành.

Do đó, vào ngày hôm sau, ông ta thúc toàn bộ quân Ba Tư tiến sát tường thành, ra lệnh cho một cánh quân đánh phá dọc theo nhiều điểm khác nhau bên bờ sông, trong khi bản thân ông ta cùng phần lớn tinh binh thiện chiến nhất trực chỉ nhắm vào khu vực cao điểm. Số là tại vị trí này, như thần đã đề cập ở trên, hệ thống tường thành phòng thủ vô cùng yếu ớt. Ngay lập tức, người La Mã — vì cấu trúc bệ đứng để họ chiến đấu quá đỗi chật hẹp — bèn nghĩ ra phương sách chữa cháy như sau: Họ kết những thanh gỗ dài lại với nhau rồi treo chúng lơ lửng giữa các tháp canh, nhờ đó mở rộng đáng kể khoảng không gian ấy, giúp cho số lượng binh sĩ có thể đứng từ đó đẩy lui kẻ thù gia tăng gấp bội. Thế là người Ba Tư ào ạt dốc toàn lực tấn công từ mọi phía, trút mưa tên xuống khắp nơi, đặc biệt là nhằm vào khu vực đỉnh đồi. Trong khi đó, người La Mã dùng toàn lực chống trả quyết liệt, không chỉ có binh lính mà còn cả đông đảo những thanh niên dũng cảm nhất trong dân gian. Nhưng có vẻ như những kẻ đang tấn công tường thành tại đó đang bước vào một trận chiến cân sức với đối thủ. Bởi vì tảng đá vừa rộng vừa cao được ví như một pháo đài án ngữ ngay trước hệ thống phòng thủ đã khiến cho cuộc giao chiến diễn ra hệt như trên mặt đất bằng phẳng. Và nếu bất kỳ ai trong quân đội La Mã lúc ấy có gan mang theo ba trăm binh sĩ vượt ra ngoài hệ thống phòng thủ để chiếm lấy tảng đá này từ trước, chặn đứng kẻ thù không cho chúng tiếp cận từ đó, thì thần tin chắc thành phố sẽ chẳng bao giờ rơi vào bất kỳ hiểm họa nào từ phía kẻ thù. Bởi vì lũ dã man sẽ chẳng có lấy một điểm tựa nào để tiến hành cuộc tấn công, khi mà chúng sẽ phải phơi mình trước làn đạn từ trên cao rót xuống cả từ tảng đá lẫn từ tường thành; nhưng ngặt nỗi (vì định mệnh đã định sẵn Antioch phải bị tàn sát bởi đạo quân người Media này), ý tưởng ấy chẳng lóe lên trong đầu bất kỳ ai. Thế là trong lúc quân Ba Tư chiến đấu vượt quá giới hạn sức lực vì có sự hiện diện của Chosroes đang hò hét khích lệ phía sau, không cho đối thủ lấy một giây hít thở hay phòng bị trước những mũi tên bắn ra từ cung nổ, và trong lúc người La Mã với số lượng đông đảo cùng những tiếng hò reo vang trời càng thêm hăng hái chống trả, thì những sợi dây thừng buộc các thanh xà lại với nhau, vì không chịu nổi sức nặng, đã bất ngờ đứt phựt. Những thanh xà cùng toàn bộ những binh sĩ đang đứng trên đó đổ sập xuống mặt đất với một tiếng động kinh hoàng. Nghe thấy âm thanh này, những người La Mã ở các tháp canh lân cận — hoàn toàn mù tịt không hiểu chuyện gì xảy ra, và đinh ninh rằng tường thành tại điểm đó đã bị phá sụp — liền hoảng loạn tháo chạy. Rất nhiều thanh niên bình dân từng quen thói trác táng kèn cựa lẫn nhau tại các trường đua ngựa nay trèo từ tường thành xuống thành phố, nhưng họ kiên quyết không chịu tháo chạy mà đứng nguyên tại chỗ, trong khi đám binh lính cùng Theoctistus và Molatzes lập tức nhảy lên những con ngựa đang chực sẵn bên cạnh, phi thẳng ra cổng thành, tung tin đồn giả mạo rằng Bouzes đã dẫn đại quân đến nơi và họ muốn nhanh chóng nghênh đón chúng vào thành để cùng nhau chống trả kẻ thù. Ngay lập tức, vô số người dân Antioch cùng toàn bộ phụ nữ và trẻ em ào ạt chen chúc lao về phía các cổng thành; nhưng vì bị những con ngựa chèn ép trong không gian quá đỗi chật hẹp, họ bắt đầu ngã nhào xuống đất. Thế nhưng, đám binh lính chẳng thèm mảy may thương xót bất kỳ kẻ nào đang ngáng đường trước mặt, cứ thế hăng máu phi ngựa chà đạp qua những thân xác đang quằn quại ngã rạp thậm chí còn dữ dội hơn trước, khiến vô số người mạng vong tại chỗ, đặc biệt là ngay khu vực sát các cổng thành.

Về phần người Ba Tư, khi thấy chẳng còn ai chống trả, họ liền dựng thang áp sát tường thành và leo lên một cách dễ dàng. Chẳng mấy chốc đã đặt chân lên các chiến lũy, họ đứng ngây ra một lúc chẳng chịu di chuyển xuống dưới, trông hệt như những kẻ đang ngơ ngác quan sát xung quanh và không biết nên hành xử ra sao, bởi theo thần nhận định, họ đinh ninh rằng vùng địa hình gồ ghề bên trong đang giăng sẵn những cạm bẫy mai phục của kẻ thù. Số là vùng đất nằm ngay bên trong hệ thống phòng thủ mà người ta bước vào ngay khi vừa từ độ cao tuột xuống là một dải đất hoang vu kéo dài hun hút, ngập tràn những khối đá cao ngút ngàn cùng những vách vực hiểm trở. Dù vậy, một số người lại đồn rằng chính sự chậm chạp của người Ba Tư xuất phát từ ý nguyện của Chosroes. Bởi khi quan sát sự hiểm trở của địa hình và trông thấy đám binh lính đang tháo chạy, ông ta sợ lỡ như vì đường cùng mà họ quay đầu phản công gây khó dễ cho quân Ba Tư, qua đó trở thành vật cản — điều hoàn toàn có thể xảy ra — trên con đường chiếm đoạt một thành phố cổ kính, quan trọng bậc nhất, đồng thời là thủ phủ lớn nhất của người La Mã ở phương Đông xét trên mọi phương diện từ tài phú, quy mô, dân số, vẻ đẹp cho đến sự thịnh vượng muôn mặt. Chính vì thế, coi mọi thứ khác nhẹ tựa lông hồng, ông ta muốn dung thứ cho binh lính La Mã tự do tận dụng cơ hội tháo chạy. Cũng vì lý do này mà quân Ba Tư thậm chí còn dùng tay ra hiệu cho những kẻ đang tháo chạy, giục họ chuồn lẹ hết mức có thể. Thế là toàn bộ binh lính La Mã cùng các chỉ huy của họ vội vã tháo chạy thục mạng qua cánh cổng dẫn đến Daphne — vùng ngoại ô của Antioch; bởi chỉ duy nhất cánh cổng này là được quân Ba Tư kiềm chế không vây hãm trong khi các cổng khác đã bị thâu tóm, và một số ít dân thường cũng may mắn tẩu thoát cùng đám lính. Lúc bấy giờ, khi nhận thấy toàn bộ binh lính La Mã đã rút sạch, người Ba Tư từ trên cao tuột xuống tiến sâu vào trung tâm thành phố. Tại đó, rất nhiều thanh niên Antioch đã lao vào giao chiến với họ, và thoạt đầu họ tưởng chừng chiếm được ưu thế thượng phong. Một số mang giáp nặng, nhưng phần lớn đều tay không tấc sắt, chỉ dùng đá làm vũ khí ném trả. Đẩy lùi được kẻ thù, họ cất tiếng ca khúc khải hoàn, lớn tiếng hô vang tên Hoàng đế Justinian vạn tuế hệt như thể họ đã giành lấy chiến thắng.

Đến lúc này, Chosroes đang ngồi trên ngọn tháp nơi đỉnh cao bèn triệu các sứ thần đến, có điều muốn nhắn nhủ. Một viên quan của ông ta là Zaberganes, tưởng nhầm rằng nhà vua muốn bàn bạc với sứ thần về một thỏa thuận hòa bình, liền vội vã tiến đến trước bệ ngai cất lời: "Tâu Đại vương, thần thấy ngài có vẻ không cùng chung suy nghĩ với người La Mã về sự an mạng của lũ người này. Bởi vì họ, trước khi giao chiến thì buông lời lăng mạ vương triều của ngài, còn khi đã thất trận thì dám mưu sự những chuyện bất khả thi và giáng xuống đầu người Ba Tư những tổn thất chẳng thể cứu vãn, hệt như thể họ đang sợ lỡ như ngài còn sót lại chút lý do nào để rủ lòng nhân từ; thế nhưng ngài lại cứ muốn rủ lòng thương xót những kẻ không hề van xin sự cứu rỗi, và tỏ ra tha thiết muốn tha mạng cho những kẻ hoàn toàn không màng tới điều đó. Trong lúc này, lũ người này đang giăng bẫy giữa một thành phố đã thất thủ và tàn sát phe chiến thắng bằng những thủ đoạn ám muội, dẫu toàn bộ binh lính của chúng đã chuồn mất từ lâu." Nghe Zaberganes thưa thế, Chosroes liền phái một lượng lớn tinh binh lao đến tiêu diệt họ, và chẳng bao lâu sau đám lính quay về báo cáo rằng chẳng có biến cố nào xảy ra cả. Số là quân Ba Tư đã dùng số lượng áp đảo đẩy lùi dân thành vào con đường tháo chạy, và một cuộc tàn sát kinh hoàng đã diễn ra tại đó. Bọn Ba Tư chẳng thưa tha bất kỳ lứa tuổi nào, tàn sát sạch sành sanh mọi kẻ chúng bắt gặp trên đường, già trẻ lớn bé đều không tha. Truyền thuyết kể rằng vào thời điểm ấy, có hai người phụ nữ thuộc hàng danh gia vọng tộc ở Antioch đã chạy thoát ra ngoài hệ thống phòng thủ, nhưng khi nhận ra bản thân thế nào cũng rơi vào tay kẻ thù (bởi chúng đã lùng sục khắp nơi), họ hoảng hốt cắm cổ chạy thục mạng về phía sông Orontes, và vì sợ người Ba Tư sẽ giở trò lăng mạ, họ trùm khăn che kín mặt rồi gieo mình xuống dòng nước xiết, chìm khuất tầm mắt. Thế là cư dân Antioch đã phải gánh chịu mọi hình thức tai ương bi thảm nhất.

IX

Khi ấy, Chosroes cất lời bảo với các sứ thần rằng: "Thần thiết nghĩ câu cổ ngữ chẳng sai chút nào khi cho rằng Thượng đế không bao giờ ban tặng những hồng ân thuần khiết không tì vết, mà Ngài luôn đan cài chúng với muôn vàn phiền muộn rồi mới ban phát cho loài người. Chính vì thế, chúng ta thậm chí chẳng thể có lấy một nụ cười mà không rơi nước mắt, luôn có những bất hạnh đeo bám theo sau thành công, và những nỗi đau song hành cùng hoan lạc, chẳng cho phép bất cứ ai được tận hưởng trọn vẹn sự tốt lành thuần khiết của vận may được ban phước. Đối với thành phố này — một nơi có tầm quan trọng vượt trội cả trên thực tế lẫn trong danh nghĩa trên lãnh thổ người La Mã — trẫm quả thực đã thành công chiếm đoạt với nỗ lực tối thiểu, khi Thượng đế đã ban sẵn chiến thắng trọn vẹn cho chúng ta, như các vị chắc hẳn đang chứng kiến. Thế nhưng, khi chiêm ngưỡng cảnh tàn sát của một đám đông vô số con người, và thấy chiến thắng đẫm máu dầm dề thế này, trong lòng trẫm chẳng hề dâng lên chút hoan hỉ nào mà lẽ ra thành quả phải mang lại. Và lỗi lầm này hoàn toàn thuộc về đám người khốn khổ ở Antioch, bởi khi quân Ba Tư đánh phá tường thành, họ chẳng tài nào ngăn cản nổi, để rồi khi chúng ta đã chiến thắng và chiếm trọn thành phố ngay từ tiếng thét đầu tiên, đám người này với sự liều lĩnh mù quáng lại cứ muốn xông lên chiến đấu giáp lá cà đến chết với chúng ta. Do đó, trong khi toàn bộ các quý tộc Ba Tư cứ quấy rầy trẫm không ngớt với yêu cầu hãy dùng lưới kéo vét sạch thành phố và tiêu diệt toàn bộ tù binh, trẫm lại ra lệnh cho những kẻ đang tháo chạy phải cắm cổ chạy nhanh hơn nữa, cốt để họ tự cứu lấy mạng sống càng sớm càng tốt. Bởi vì việc giày xéo tù binh chẳng có gì là đạo đức cả." Những lời cao ngao thanh tao ấy đã được Chosroes thốt lên trước các sứ thần, nhưng dẫu vậy, chúng chẳng tài nào qua mặt được họ về lý do thực sự khiến ông ta buông tha cho người La Mã chạy trốn.

Bởi vì ông ta là kẻ xảo quyệt nhất trong tất cả mọi người trong việc ngụy biện những điều không có thật, che đậy sự thật phũ phàng và đổ trách nhiệm cho tội ác do chính mình gây ra lên đầu nạn nhân khốn khổ; hơn thế nữa, ông ta sẵn sàng đồng ý mọi thứ rồi thề thốt đảm bảo cho thỏa thuận ấy, nhưng lại càng sẵn sàng hơn gấp bội trong việc vứt bỏ sạch sành sanh những điều vừa mới thỏa thuận và thề nguyền, chẳng ngần ngại hạ thấp linh hồn mình trước mọi hành vi ô uế chỉ vì tiền bạc — một bậc thầy thượng thặng trong việc giả vờ hướng thiện qua nét mặt, và tự tẩy trắng bản thân khỏi trách nhiệm cho hành động của mình bằng lời nói. Con người này đã phơi bày trọn vẹn bản chất đê tiện của mình trong một sự kiện tại Sura; số là sau khi lừa gạt cư dân thành phố bằng một cú lừa ngoạn mục và tàn sát họ theo cách thần vừa miêu tả, dẫu trước đó họ chẳng hề làm gì sai trái với ông ta, ông ta đã tận mắt chứng kiến — giữa lúc thành phố thất thủ — một người phụ nữ xinh đẹp thuộc tầng lớp danh gia vọng tộc đang bị một tên dã man kéo xề xệch tay trái một cách bạo tàn; và đứa con nhỏ vừa dứt sữa của nàng, vì không tài nào lê bước theo kịp cú chạy thốc tháo ấy nên đã ngã quỵ xuống đất, nhưng nàng dứt khoát không chịu buông tay mà cứ thế kéo nó lê lết theo bên mình. Người ta đồn rằng ông ta đã cất tiếng thở dài giả tạo, và làm cho tất cả những người có mặt lúc bấy giờ — bao gồm cả sứ thần Anastasios — tin rằng mình đang đầm đìa nước mắt, ngài cầu xin Thượng đế hãy giáng họa trừng phạt kẻ gây ra những đau khổ vừa trải qua. Và người mà ông ta muốn ám chỉ chính là Justinian — Hoàng đế của người La Mã — mặc dù bản thân thừa biết chính mình mới là kẻ chịu trách nhiệm lớn nhất cho mọi chuyện. Được phú cho một bản tính kỳ lạ như thế, Chosroes vừa đường hoàng bước lên ngai vị Vua Ba Tư (bởi vận rủi đã cướp đi con mắt của Zames — kẻ có quyền thừa kế vương vị trước tiên theo tuổi tác, ít nhất là sau Caoses mà Cabades vô cớ căm ghét), vừa dễ dàng khuất phục những kẻ nổi dậy chống lại mình, đồng thời thực hiện trót lọt mọi tội ác mà ông ta mưu toan giáng xuống đầu người La Mã. Bởi vì mỗi khi Vận Mệnh muốn tôn vinh một con người lên đỉnh cao vinh quang, mụ sẽ thực hiện vào đúng thời điểm những gì mụ đã định đoạt, chẳng một ai có thể cưỡng lại sức mạnh ý chí của mụ; mụ chẳng thèm đếm xỉa đến địa vị của kẻ đó, không màng ngăn cản những điều lẽ ra không nên xảy ra, cũng chẳng màng tới việc thiên hạ sẽ phỉ báng mình ra sao vì những chuyện đó, mỉm cười nhạo báng những điều do chính mụ làm ra trái ngược hoàn toàn với công trạng của kẻ được mụ ban ơn; mụ cũng chẳng màng cân nhắc bất cứ điều gì khác, miễn sao hoàn thành được mục tiêu đã được mụ định đoạt. Nhưng thôi, hãy để những chuyện ấy diễn ra theo ý muốn của Thượng đế.

Chosroes ra lệnh cho quân đội bắt giữ và biến những kẻ sống sót của dân cư Antioch thành nô lệ, cướp bóc sạch sành sanh mọi tài sản, trong khi bản thân ông ta cùng các sứ thần từ đỉnh cao đi xuống thánh điện mà họ gọi là nhà thờ. Tại đó, Chosroes tìm thấy những kho tàng vàng bạc khổng lồ đến mức dẫu ông ta không màng lấy bất kỳ phần chiến lợi phẩm nào khác ngoài những kho báu này, ông ta vẫn ra về trong sự giàu có vô biên. Ông ta tháo dỡ rất nhiều bức tượng cẩm thạch kỳ diệu từ đó rồi ra lệnh đem xếp ra bên ngoài hệ thống phòng thủ, với ý định vận chuyển cả chúng về đất nước Ba Tư. Khi đã hoàn tất những việc này, ông ta ra lệnh cho người Ba Tư thiêu rụi toàn bộ thành phố. Các sứ thần khẩn khoản xin ông hãy chừa lại nhà thờ — nơi ông ta đã vơ vét tiền chuộc vô số kể. Ông ta chấp thuận thỉnh cầu ấy của các sứ thần, nhưng ra lệnh đốt sạch mọi thứ khác; sau đó, để lại một nhúm người làm nhiệm vụ thiêu rụi thành phố, bản thân ông ta cùng toàn bộ đại quân rút về doanh trại nơi họ từng dựng lều từ trước.

X

Trước thảm họa này một thời gian ngắn, Thượng đế từng hiển thị một điềm báo cho cư dân thành phố ấy, qua đó Ngài ngầm báo trước những chuyện sắp xảy ra. Số là cờ hiệu của binh lính từng đồn trú ở đó lâu năm vốn luôn quay về hướng tây, nhưng chúng lại tự động xoay chuyển và hướng thẳng về phía đông, rồi sau đó lại trở về vị trí cũ mà không có bất kỳ ai đụng tay vào. Sự việc này đã được đám binh lính tận mắt chứng kiến và chỉ cho rất nhiều người xung quanh xem, trong đó có cả viên quản lý tài chính trong trại lúc cờ hiệu vẫn còn đang run lẩy bẩy. Người đàn ông này tên là Tatianus, một nhân vật cực kỳ khôn ngoan gốc Mopsuestia. Thế nhưng, dẫu tận mắt chứng kiến điềm báo ấy, những kẻ có mặt vẫn không tài nào nhận thức được rằng quyền bá chủ nơi đây sẽ chuyển từ tay vị vua phương Tây sang vị vua phương Đông, rõ ràng là để cho thảm họa trở nên không thể né tránh đối với những kẻ bị định mệnh trói buộc phải gánh chịu những gì sắp xảy ra.

Thế nhưng, thần cảm thấy hoa mắt chóng mặt khi phải chấp bút viết về một thảm họa lớn lao nhường này để truyền lại cho đời sau, và thần hoàn toàn không tài nào hiểu nổi tại sao Thượng đế lại muốn tôn vinh vận mệnh của một con người hay một vùng đất lên đỉnh cao, rồi lại nhẫn tâm quật ngã và tiêu diệt họ mà chẳng hề có lấy một lý do chính đáng nào hiện rõ trước mắt chúng ta. Bởi vì sẽ là sai lầm nếu cho rằng mọi việc Ngài làm không phải lúc nào cũng ẩn chứa lý do, dẫu cho khi ấy Ngài đã nhẫn tâm chứng kiến Antioch bị san bằng thành bình địa dưới tay của một kẻ vô đạo đức cùng cực — một thành phố mà dẫu vậy, vẻ đẹp và sự vĩ đại trên mọi phương diện vẫn không tài nào bị vùi lấp hoàn toàn.

Thế là, sau khi thành phố bị tàn sát, ngôi nhà thờ vẫn trơ trọi đứng lại một mình nhờ vào sự nhiệt thành và tầm nhìn xa của người Ba Tư được giao phó nhiệm vụ này. Vô số ngôi nhà xung quanh vùng gọi là Cerataeum cũng được bảo toàn, không phải nhờ sự săn sóc của bất kỳ ai, mà vì chúng nằm ở tận rìa thành phố, không dính liền với bất kỳ công trình nào khác nên ngọn lửa hoàn toàn không liếm tới được. Đám dã man cũng thiêu rụi các khu vực bên ngoài hệ thống phòng thủ, ngoại trừ thánh điện dâng hiến cho Thánh Julianus và những ngôi nhà xung quanh thánh điện ấy. Số là các sứ thần đã chọn nơi đó làm chỗ dừng chân cho mình. Về phần hệ thống phòng thủ, người Ba Tư hoàn toàn không màng đụng tay vào.

Chẳng bao lâu sau, các sứ thần lại đến yết kiến Chosroes và cất lời rằng: "Nếu những lời này không được thốt ra trước mặt chính ngài, hỡi Đại vương, chúng tôi sẽ chẳng bao giờ dám tin rằng Chosroes — con trai của Cabades — lại đem quân tràn vào lãnh thổ người La Mã, vứt bỏ những lời thề nguyền mới ngày nào được chính ngài thốt lên — bởi những lời thề ấy vốn được coi là sự bảo đảm tối thượng và kiên cố nhất của con người trong việc cam kết lòng tin và sự chân thành lẫn nhau — và xé bỏ hiệp ước, dẫu cho niềm tin vào các hiệp ước là chốn dung thân duy nhất còn sót lại cho những kẻ đang sống trong bất an vì những tội ác chiến tranh. Bởi người ta có thể gọi tình cảnh ấy chẳng là gì khác ngoài sự thoái hóa biến chất của con người thành loài dã thú. Bởi vì trong thời đại không có lấy một bản hiệp ước nào tồn tại, chiến tranh vô tận sẽ hiển nhiên ngự trị, và chiến tranh không có hồi kết muôn đời vẫn được tính toán để bứt đứt bản chất chân chính của những kẻ dấn thân vào nó. Hơn nữa, với mục đích gì mà không lâu trước đó ngài lại viết thư cho người anh em của mình rằng chính ông ta là kẻ chịu trách nhiệm cho việc phá vỡ hiệp ước? Chẳng phải điều đó minh chứng rành rành cho việc thừa nhận rằng hành động xé bỏ hiệp ước là một tội ác tột cùng hay sao? Thế nên, nếu ông ta không phạm lỗi, ngài hành động lúc này là bất công; nhưng giả sử người anh em của ngài có phạm phải tội lỗi ấy đi chăng nữa, thì sự bất bình của ngài cũng chỉ nên dừng lại ở mức độ đó thôi, đừng tiến xa hơn thế, để ngài có thể chứng tỏ bản thân vượt trội hơn. Bởi vì kẻ chấp nhận chịu thua trong những việc xấu xa mới thực sự đường hoàng chiến thắng trong những việc tốt đẹp. Dù vậy, chúng tôi thừa hiểu rằng Hoàng đế Justinian chưa bao giờ đi ngược lại hiệp ước, và chúng tôi khẩn khoản xin ngài đừng giáng xuống đầu người La Mã những tổn hại mà người Ba Tư chẳng thu được chút lợi lộc nào, để rồi ngài chỉ chuốc lấy điều duy nhất là đã vô cớ gây ra những tổn thất không thể cứu vãn cho những người vừa mới ký kết hòa bình với ngài." Các sứ thần đã cất lời như thế.

Nghe vậy, Chosroes khăng khăng cho rằng hiệp ước đã bị phá hoại bởi Hoàng đế Justinian; và ông ta liệt kê hàng loạt nguyên nhân gây chiến do hoàng đế gây ra, trong đó có những việc vô cùng quan trọng bên cạnh những lý do vớ vẩn được bị đặt chẳng có lấy một lý do; nhưng hơn hết thảy, ông ta muốn chứng minh rằng những bức thư do chính ông ta viết cho Alamoundaras và người Hun chính là nguyên nhân cốt lõi của cuộc chiến, hệt như thần đã trình bày ở trên. Dù vậy, ông ta chẳng tài nào kể tên hay chỉ ra được bất kỳ người La Mã nào từng xâm lược lãnh thổ Ba Tư hay có hành vi khoe khoang chiến tích nhà binh. Các sứ thần bèn bác bỏ những lời cáo buộc ấy, cho rằng lỗi không thuộc về Justinian mà do một số kẻ phục vụ ngài, đồng thời phản đối những điều ông ta vừa nói với lý do sự việc hoàn toàn không diễn ra như thế. Cuối cùng, Chosroes đưa ra yêu sách đòi người La Mã phải cống nạp một khoản tiền khổng lồ, nhưng ông ta cảnh báo họ đừng có mộng tưởng thiết lập hòa bình vĩnh viễn chỉ bằng cách nộp tiền một lần duy nhất lúc này. Bởi vì tình bằng hữu được mua bằng tiền bạc giữa con người với nhau, theo ông, thường sẽ cạn kiệt nhanh chóng hệt như số tiền ấy. Do đó, người La Mã bắt buộc phải cống nạp một khoản tiền cố định hằng năm cho người Ba Tư. "Bởi vì bằng cách này," ông ta nói, "người Ba Tư sẽ duy trì nền hòa bình vững chắc cho họ, tự thân canh gác Cổng Caspian và không còn nuôi hận thù với họ vì thành phố Daras nữa, đổi lại người Ba Tư sẽ nhận được khoản tiền triều cống vĩnh viễn." "Như vậy," các sứ thần đáp lời, "người Ba Tư muốn biến người La Mã thành thần dân chịu nộp triều cống cho mình." "Không," Chosroes phủ nhận, "nhưng người La Mã sẽ xem người Ba Tư như những binh sĩ của chính họ trong tương lai, trả cho họ một khoản lương định kỳ để phục vụ; bởi vì các ngươi vẫn thường cống nạp vàng hằng năm cho một số người Hun và người Saracen, không phải để biến họ thành thần dân chịu triều cống, mà để họ đời đời canh gác vùng đất của các ngươi khỏi nạn cướp bóc." Sau khi Chosroes và các sứ thần đôi qua đáp lại một hồi lâu, cuối cùng họ cũng đi đến đồng thuận: Chosroes sẽ lập tức nhận từ tay người La Mã năm mươi centenaria, và đổi lại khoản triều cống năm centenaria hằng năm vĩnh viễn, ông ta sẽ không gây thêm bất kỳ tổn hại nào nữa, đồng thời dắt theo các con tin do sứ thần trao trả để làm tin cho việc giữ gìn thỏa thuận, sau đó cùng toàn bộ đại quân khải hoàn trở về quê hương, để rồi tại đó các sứ thần do Hoàng đế Justinian cử sang sẽ đặt nền móng vững chắc cho hiệp ước hòa bình trong tương lai.

XI

Thế rồi Chosroes khởi hành đi Seleucia — một thành phố ven biển cách Antioch một trăm ba mươi sân vận động; tại đó, ông ta không hề gặp gỡ hay hãm hại bất kỳ người La Mã nào, tự thân tắm mình trong nước biển, hiến tế cho thần mặt trời cùng những vị thần khác theo ý thích, cầu khấn các vị thần vô số lần rồi quay về. Khi về đến doanh trại, ông bày tỏ mong muốn được chiêm ngưỡng thành phố Apamea gần đó, viện cớ chẳng vì lý do gì khác ngoài niềm yêu thích thuần túy đối với thắng cảnh nơi đây. Các sứ thần dẫu chẳng mặn mà gì nhưng vẫn miễn cưỡng chấp thuận điều kiện duy nhất là sau khi ngắm nghía thành phố và mang theo một nghìn pa-vôn bạc rời khỏi đó, ông ta không được gây thêm bất kỳ tổn hại nào nữa mà phải lập tức rút quân. Nhưng ai nấy — từ các sứ thần cho đến tất cả mọi người — đều thừa thừa hiểu rằng mục đích duy nhất của Chosroes khi hướng đến Apamea là để bới móc một cái cớ cỏn con nhằm cướp bóc cả thành phố lẫn vùng đất xung quanh. Do đó, trước hết ông ta tiến lên vùng Daphne — ngoại ô Antioch, nơi ông bày tỏ sự trầm trồ kinh ngạc trước khu rừng thiêng cùng những mạch nước suối; bởi cả hai đều vô cùng đáng chiêm ngưỡng. Sau khi hiến tế cho các nữ thần suối, ông ta lên đường rời đi, không gây thêm thiệt hại nào khác ngoài việc thiêu rụi thánh điện của tổng lãnh thiên thần Michael cùng một số công trình khác vì lý do sau đây. Một nhà quý tộc Ba Tư có uy tín lớn trong quân đội và rất quen thuộc với nhà vua Chosroes, khi cưỡi ngựa cùng vài người khác tiến đến một vùng vách đá hiểm trở gần nơi gọi là Tretum — nơi có ngôi đền thờ tổng lãnh thiên thần Michael do Evaris xây dựng. Viên quý tộc này nhìn thấy một thanh niên người Antioch đang lẩn trốn một mình dưới chân đền bèn tách khỏi đám đông để truy đuổi. Chàng thanh niên ấy là một người hàng thịt tên là Aeimachus. Khi sắp bị tảng tới nơi, chàng bất ngờ quay phắt lại, nhặt hòn đá ném thẳng vào kẻ truy đuổi trúng ngay trán hắn, xuyên thẳng đến màng tang gần tai. Viên kỵ binh ngã nhào xuống đất ngay lập tức, và chàng thanh niên chớp lấy thời cơ rút gươm hạ sát hắn. Sau đó, thong thả lột sạch vũ khí, vàng bạc cùng toàn bộ những thứ mang trên người nạn nhân, chàng nhảy lên con ngựa của hắn rồi phi thẳng đi mất. Chẳng biết nhờ vận may phù hộ hay do am hiểu địa hình xứ sở, chàng đã trốn thoát trót lọt khỏi vòng vây của người Ba Tư. Khi hay tin này, Chosroes vô cùng đau đớn trước sự việc đã xảy ra, liền ra lệnh cho thuộc hạ thiêu rụi thánh điện của tổng lãnh thiên thần Michael mà thần vừa nhắc tới ở trên. Lầm tưởng thánh điện ở Daphne chính là nơi được nhắc tới, họ đã châm lửa đốt rụi nó cùng các công trình xung quanh, đinh ninh rằng mệnh lệnh của Chosroes đã được thực thi hoàn hảo. Diễn biến sự việc cứ thế trôi qua như vậy.

Về phần Chosroes, ông ta dẫn toàn bộ đại quân tiếp tục hành trình hướng về Apamea. Số là tại Apamea có lưu giữ một khúc gỗ dài một sải tay, chính là một phần của cây thánh giá mà Chúa từng chịu hình phạt tại Jerusalem một cách tự nguyện như mọi người đều công nhận, và thuở xưa từng được một người Syria bí mật vận chuyển về đây. Tin tưởng rằng đây sẽ là chiếc khiên bảo vệ vĩ đại cho cả họ lẫn thành phố, người xưa đã chế tác một chiếc tráp bằng gỗ để cất giữ nó, trang trí lấp lánh vàng cùng đá quý, đồng thời giao phó nó cho ba vị tư tế canh gác cẩn mật; cứ mỗi năm một lần, họ mang nó ra để toàn dân chiêm bái suốt một ngày trời. Bấy giờ, khi hay tin đại quân người Media đang kéo đến đánh chiếm, người dân Apamea đâm ra hoảng loạn cực độ. Nghe đồn Chosroes là kẻ tuyệt đối chẳng đáng tin, họ bèn tìm gặp Thomas — vị tư tế trưởng của thành phố — nài nỉ ông hãy mang khúc gỗ thánh giá ra để họ chiêm bái lần cuối trước khi chết. Và ông đã đáp ứng thỉnh cầu của họ. Ngay lúc ấy, một kỳ quan vượt ngoài mọi ngôn từ và sự tưởng tượng đã xuất hiện trước mắt mọi người. Trong khi vị tư tế đang nâng khúc gỗ đi và giương cao nó, một ngọn lửa rực rỡ bỗng xuất hiện lập lòe bay theo phía trên ông, và phần trần nhà ngay bên trên ông bỗng bừng sáng rực rỡ bởi một thứ ánh sáng vĩ đại chưa từng thấy bao giờ. Khi vị tư tế bước đi khắp mọi ngóc ngách trong ngôi đền, ngọn lửa vẫn tiếp tục di chuyển theo ông, bám sát đỉnh đầu ông trên phần trần nhà. Chìm đắm trong cơn hoan hỉ ngợp ngời trước phép lạ, người dân Apamea vừa kinh ngạc, vừa hoan hỉ vừa rơi nước mắt, và ai nấy đều dâng trào niềm tin tuyệt đối vào sự an toàn của mình. Sau khi đi một vòng quanh ngôi đền, Thomas đặt khúc gỗ thánh giá trở lại tráp rồi khép nắp lại, ngọn lửa lập tức biến mất. Khi hay tin đại quân kẻ thù đã áp sát thành phố, ông vội vã chạy đi yết kiến Chosroes. Khi nhà vua hỏi vị tư tế liệu cư dân Apamea có muốn giương cung chống lại đại quân người Media trên tường thành hay không, vị tư tế đáp rằng chẳng có ý định nào như vậy từng bén mảng trong đầu người dân cả. "Thế thì," Chosroes phán, "hãy mở toang mọi cổng thành để nghênh đón ta bước vào cùng với một nhúm tùy tùng." Và vị tư tế đáp: "Vâng, xin mời ngài, bởi tôi đến đây chính là để mời ngài làm điều đó." Thế là toàn bộ đại quân dựng trại ngay trước hệ thống phòng thủ.

Chosroes chọn ra hai trăm tinh binh Ba Tư bước vào thành phố. Nhưng khi đã lọt qua cổng thành, ông ta phớt lờ không ngần ngại những thỏa thuận từng được ký kết giữa mình và các sứ thần, ra lệnh cho giám mục phải dâng nộp không chỉ một nghìn pa-vôn bạc hay gấp mười lần con số đó, mà là toàn bộ kho báu được cất giấu trong thành, bao gồm tất cả vàng bạc với kích thước vĩ đại kỳ diệu. Và thần tin chắc ông ta sẽ chẳng mần ngần ngại việc nô dịch hóa và cướp bóc sạch sành sanh thành phố nếu không có một sự quan phòng thần thánh nào đó công khai ngăn cản; lòng tham lam tột độ cùng khát vọng danh vọng đã làm mờ mắt ông ta đến nhường ấy. Bởi vì ông ta coi việc nô dịch các thành phố là vinh quang to lớn cho bản thân, chẳng thèm mảy may đếm xỉa đến việc mình đang phớt lờ hiệp ước và các cam kết để hành động tàn bạo như thế chống lại người La Mã. Thái độ này của Chosroes sẽ được phơi bày qua những gì ông ta mưu toan làm với thành phố Daras trong lúc rút quân cùng thời điểm này, khi ông ta hoàn toàn vứt bỏ các thỏa thuận qua một bên, và qua cả những gì ông ta giáng xuống đầu cư dân Callinicus chẳng bao lâu sau trong thời bình, hệt như thần sẽ thuật lại trong phần sau của biên niên sử này. Nhưng dẫu vậy, hệt như đã nói, Thượng đế vẫn bảo vệ Apamea. Khi Chosroes đã vơ vét sạch sẽ mọi kho báu, và Thomas nhận thấy ông ta đã say men trước sự dồi dào của của cải, ông bèn mang khúc gỗ thánh giá cùng chiếc tráp ra, mở nắp và giơ cao khúc gỗ thưa rằng: "Tâu Đại vương quyền uy, đây là món duy nhất còn sót lại cho tôi từ đống kho báu. Còn chiếc tráp này (vì nó được trang trí bằng vàng và đá quý), chúng tôi không tiếc nếu ngài muốn lấy nó và giữ lấy cùng với tất cả những thứ khác, nhưng khúc gỗ này chính là sự cứu rỗi và là báu vật thiêng liêng của chúng tôi, xin ngài hãy rủ lòng rủ ơn trao nó lại cho tôi." Vị tư tế cất lời như thế. Và Chosroes đã nhượng bộ, chấp thuận thỉnh cầu ấy.

Sau đó, vì bị nung nấu bởi khát vọng khao khát tiếng hò reo hoan hỉ của quần chúng, ông ta ra lệnh cho dân chúng kéo lên trường đua ngựa hippodrome và yêu cầu các kỵ sĩ tiến hành những cuộc đua quen thuộc. Bản thân ông ta cũng bước lên khán đài, nóng lòng muốn thưởng thức màn trình diễn. Và vì từng nghe đồn từ lâu rằng Hoàng đế Justinian vô cùng cuồng nhiệt với sắc phục Venetus — tức màu xanh dương — nên để chống lại ngài ngay tại đây, ông ta bày tỏ mong muốn mang lại chiến thắng cho phe sắc xanh lá cây. Thế là các kỵ sĩ xuất phát từ vạch xuất phát, bắt đầu cuộc đua, và tình cờ thế nào chiếc xe mang sắc xanh dương vượt qua đối thủ để vươn lên dẫn đầu. Ngay sau bánh xe của hắn là kỵ sĩ mang sắc xanh lá cây bám sát nút. Cho rằng đây là một màn cố ý nhường nhịn, Chosroes đâm ra nổi giận, lớn tiếng đe dọa cáo buộc rằng Caesar đã thiên vị một cách bất công, và ra lệnh phải chặn những con ngựa đang chạy phía trước lại để từ đó về sau chúng phải chạy ở phía sau; và khi mệnh lệnh vừa được thực hiện đúng ý ông, Chosroes cùng phe xanh lá cây được tuyên bố là những kẻ chiến thắng. Khi ấy, một công dân Apamea bước đến trước mặt Chosroes để tố cáo một tên lính Ba Tư đã đột nhập vào nhà và cưỡng bức cô con gái trinh trắng của ông. Nghe xong, Chosroes giận tím mặt, nổi trận lôi đình ra lệnh lòi mặt kẻ đó ra. Khi hắn được dẫn đến trước mặt, ông ra lệnh cọc nhọn xuyên thung hắn ngay trong doanh trại. Hay tin này, quần chúng cất tiếng hô vang hết cỡ có thể, yêu cầu tha mạng cho tên lính khỏi cơn giận của nhà vua. Chosroes hứa hẹn sẽ phóng thích hắn cho họ, nhưng bí mật cọc nhọn xuyên thung hắn chẳng bao lâu sau đó. Sau khi những sự việc ấy được hoàn tất gọn gàng, ông ta lên đường quay về cùng toàn bộ đại quân.

XII

Khi tiến đến thành phố Chalcis — cách Beroea tám mươi bốn sân vận động — ông ta dường như lại quên mất những thỏa thuận đã cam kết, đóng quân không xa hệ thống phòng thủ rồi phái Paulus đến đe dọa cư dân Chalcis, tuyên bố sẽ đánh thành nếu họ không chịu chuộc lấy sự an toàn bằng tiền bạc và giao nộp toàn bộ binh lính đồn trú cùng chỉ huy của họ cho người Ba Tư. Cư dân Chalcis đâm ra hoảng loạn sợ hãi cả hai vị quân vương, thề thốt rằng trong thành tuyệt đối chẳng có bóng dáng một tên lính nào cả, dẫu thực tế họ đã giấu Adonachus — chỉ huy quân đội — cùng nhiều người khác trong các ngôi nhà để tránh bị kẻ thù phát hiện; và với vô vàn khó khăn, họ quyên góp được hai centenaria vàng — vì thành phố họ sinh sống không mấy khum túc — dâng nộp cho Chosroes làm cái giá đổi lấy mạng sống, nhờ đó bảo toàn được cả thành phố lẫn bản thân.

Từ đó trở đi, Chosroes không muốn tiếp tục hành trình trở về bằng con đường cũ, mà quyết định vượt sông Euphrates để càn quét cướp bóc thật nhiều tiền bạc từ Mesopotamia. Do đó, ông ta cho dựng một cây cầu tại địa điểm gọi là Obbane, cách pháo đài ở Barbalissum bốn mươi sân vận động; rồi tự mình vượt sông và ra lệnh cho toàn bộ đại quân nhanh chóng qua cầu, đồng thời tuyên bố sẽ phá hủy cây cầu vào ngày thứ ba, ấn định rõ thời điểm trong ngày. Khi ngày hẹn đã đến, trớ trêu thay vẫn còn một số binh lính chưa kịp qua sông, nhưng chẳng thèm mảy may đếm xỉa đến họ, ông ta vẫn ra lệnh cho người đập phá cây cầu. Những kẻ bị bỏ lại đành tự mình tìm cách quay về quê hương bằng mọi cách có thể.

Khi ấy, trong lòng Chosroes bỗng nhen nhóm một thứ tham vọng muốn chiếm cho bằng được thành phố Edessa. Nguyên nhân là vì ông ta bị khích bác bởi một lời đồn đại của những người theo đạo Thiên Chúa — một câu nói cứ day dứt mãi trong tâm trí ông ta khi họ quả quyết rằng nơi này là bất khả chiến bại, xuất phát từ nguyên nhân sau đây. Thuở xưa, có một nhân vật tên là Augarus, là thủ lĩnh tối cao của Edessa (bởi các vị vua của các dân tộc khác nhau thời đó thường được gọi như vậy). Augarus này là kẻ khôn ngoan nhất trong tất cả những người cùng thời, và nhờ đó trở thành một người bạn tri kỷ của Hoàng đế Augustus. Mong muốn ký kết một hiệp ước với người La Mã, ông đã đến Rome; và khi đối thoại với Augustus, ông đã khiến vị hoàng đế kinh ngạc đến mức Augustus chẳng bao giờ muốn rời xa ông nữa; ông ta say mê đắm đuối những cuộc trò chuyện với Augarus, và mỗi khi gặp gỡ, ông kiên quyết không chịu buông ông ra. Do đó, chuyến thăm này kéo dài đằng đẵng suốt một thời gian vô cùng dài. Cho đến một ngày nọ, khi Augarus nóng lòng muốn trở về quê hương nhưng hoàn toàn bất lực trong việc thuyết phục Augustus cho phép mình đi, ông liền nghĩ ra kế sách sau đây. Trước hết, ông xin phép ra vùng ngoại ô Rome để săn bắn; ngài vốn dĩ rất đam mê bộ môn thể thao này. Đi khắp một vùng đất rộng lớn, ông bắt sống rất nhiều loài động vật đặc trưng của vùng đó, đồng thời thu gom một ít đất từ khắp các ngóc ngách mang theo bên mình; cứ thế ông trở về Rome mang theo cả đất lẫn thú vật. Hôm đó, Augustus bước lên khán đài trường đua ngựa ngồi theo lệ thường, và Augarus tiến đến trước mặt ông, bày ra đống đất cùng lũ thú vật, rạch ròi kể tên từng vùng đất xuất xứ của mỗi nắm đất và loài vật tương ứng. Sau đó, ông ra lệnh rải những nắm đất ấy xuống các góc khác nhau của trường đua, dồn tất cả đám thú vật lại một chỗ rồi thả chúng ra. Đám tùy tùng làm theo đúng chỉ đạo. Và lũ thú vật tự động tách nhau ra, mỗi con tìm đúng đến phần đất có nguồn gốc từ quê hương nơi chúng bị bắt đi. Augustus chăm chú theo dõi màn trình diễn ấy suốt một khoảng thời gian dài, vô cùng kinh ngạc trước việc bản năng tự nhiên không cần dạy dỗ đã giúp lũ thú tìm đúng quê cha đất tổ. Ngay lúc ấy, Augarus bất ngờ quỳ sụp xuống ôm lấy chân hoàng đế, nghẹn ngào thưa: "Còn con đây, tâu Đại vương, ngài nghĩ trong lòng con đang chất chứa những tâm sự gì, khi con cũng sở hữu một người vợ, những đứa con và một vương quốc, dẫu nhỏ bé nhưng lại là nơi chôn rau cắt rốn của tổ tiên?" Cảm động và bị thuyết phục trước chân lý trong lời nói ấy, vị hoàng đế đành ngậm ngùi chấp thuận cho ông quay về, đồng thời giục ông hãy cứ mở lời đòi bất cứ thứ gì mình muốn. Khi đã đạt được điều này, Augarus khẩn khoản xin Augustus hãy xây cho mình một trường đua ngựa tại thành phố Edessa. Và hoàng đế cũng chấp thuận luôn thỉnh cầu đó. Thế là Augarus từ giã Rome trở về Edessa. Dân chúng trong thành xúm lại hỏi han xem ông có mang về thứ báu vật nào từ Hoàng đế Augustus hay không. Ông đáp rằng mình đã mang về cho cư dân Edessa niềm đau không mất mát và niềm vui không thu hoạch, ngầm ám chỉ đến sự đổi thay của trường đua ngựa.

Về sau, khi Augarus đã bước sang tuổi xế chiều, ông đột ngột mắc phải một cơn đau gút vô cùng dữ dội. Bị những cơn đau đớn hành hạ khiến chân tay tê liệt chẳng thể cất bước, ông đành triệu tập các y sĩ từ khắp mọi miền đất nước về chữa trị. Nhưng rồi ông cũng đành từ bỏ đám người này (bởi họ chẳng tài nào tìm ra cách chữa trị căn bệnh), rơi vào cảnh lực bất tòng tâm, ông đành ngửa mặt than trách số phận nghiệt ngã giáng xuống đời mình. Đúng vào thời điểm ấy, Chúa Giê-su — Con của Thượng đế — đang hiện thân ở trần thế và bôn ba khắp xứ Palestine, minh chứng rõ rệt qua việc Ngài chưa từng phạm tội lỗi, cùng với việc thực hiện những phép màu tưởng chừng bất khả thi để chứng minh Ngài thực sự là Con của Thượng đế: Ngài gọi người chết sống lại hệt như vừa giật mình tỉnh giấc, mở mắt cho những kẻ mù lòa bẩm sinh, tẩy sạch căn bệnh phong cùi bao trùm cả cơ thể, chữa lành cho những kẻ tàn tật cụt chân, và đánh bay mọi căn bệnh nan y khác mà các y sĩ phải bó tay. Khi những câu chuyện này được những lữ khách đi từ Palestine đến Edessa truyền tai nhau, Augarus bỗng dâng trào hy vọng, liền viết một bức thư gửi cho Chúa Giê-su, nài nỉ Ngài rời khỏi xứ Judea cùng đám người u muội ở đó để đến sống cùng ông từ nay về sau. Nhận được thông điệp ấy, Chúa Giê-su đã viết thư hồi đáp cho Augarus, khéo léo từ chối lời mời nhưng hứa hẹn sẽ ban cho ông sức khỏe ngay trong thư. Truyền thuyết kể rằng Ngài còn đính kèm thêm một lời hứa chắc nịch rằng thành phố ấy sẽ muôn đời không bao giờ thất thủ trước kẻ thù dã man. Đoạn cuối bức thư này hoàn toàn không được biết đến bởi những người chép sử thời đó; họ thậm chí chẳng thèm đar động gì đến nó trong các trước tác của mình; nhưng người dân Edessa khẳng định họ đã tìm thấy nó đi kèm với bức thư, đến mức họ khắc hẳn bức thư ấy lên các cổng thành thay cho bất kỳ hệ thống phòng thủ nào khác. Thành phố thực tế đã lọt vào tay người Media chẳng bao lâu sau đó, không phải do thất thủ trong chiến tranh, mà theo cách thức như sau. Chẳng bao lâu sau khi Augarus nhận được thư của Chúa, ông khỏi bệnh hoàn toàn, sống khỏe mạnh thêm một thời gian dài rồi mới qua đời. Nhưng người con trai nối ngôi ông sau đó lại bộc lộ là kẻ đê tiện nhất trên đời, ngoài việc gây ra vô số tội ác đối với thần dân, hắn còn tự nguyện đầu hàng người Ba Tư vì sợ hãi sự trừng phạt từ người La Mã. Dù vậy, mãi về sau này, cư dân Edessa đã tiêu diệt đám lính gác man tộc sống chung với mình và dâng trả thành phố vào tay người La Mã. * * * [11] hắn nung nấu ý định lôi kéo nó về phe mình, dựa vào những gì đã xảy ra trong thời đại của thần, mà thần sẽ trình bày ở phần thích hợp. Và có lúc thần tự hỏi liệu Chúa Giê-su có thực sự viết nên điều ấy hệt như thần đã thuật lại hay không, thì dẫu sao, khi con người đã đặt trọn niềm tin vào nó, Ngài vẫn muốn bảo vệ thành phố khỏi cảnh thất thủ vì lý do duy nhất là để Ngài không bao giờ trao cho họ bất kỳ cái cớ nào để lầm đường lạc lối. Thôi thì đối với những chuyện này, hãy để chúng diễn ra theo ý muốn của Thượng đế, và câu chuyện được kể lại cứ thế trôi đi.

Chính vì lý do này, việc chiếm lấy Edessa bỗng trở thành một mục tiêu quan trọng đối với Chosroes lúc bấy giờ. Khi tiến đến Batne — một pháo đài nhỏ bé chẳng có gì quan trọng cách Edessa một ngày đường — ông ta dừng chân cắm trại qua đêm ở đó, nhưng vừa rạng sáng hôm sau đã thúc toàn bộ đại quân lên đường tiến về Edessa. Thế nhưng trớ trêu thay, họ lại đi lạc đường, lang thang không định hướng và kết quả là lại phải cắm trại qua đêm ở chính cái chỗ cũ; truyền thuyết kể rằng sự cố này lặp lại tới tận lần thứ hai. Khi chật vật đến được vùng phụ cận Edessa, người ta đồn rằng mặt Chosroes bất ngờ mưng mủ và phần quai hàm sưng vù lên. Chính vì lý do này, ông ta đành ngậm ngùi từ bỏ ý định đánh thành, thay vào đó cử Paulus đến đòi tiền chuộc từ người dân. Và họ tuyên bố mình hoàn toàn không có chút sợ hãi nào đối với thành phố, nhưng để nhà vua không tàn phá vùng đồng r ruộng lúa, họ đồng ý nộp hai centenaria vàng. Chosroes nhận tiền và giữ đúng thỏa thuận.

XIII

Cũng vào thời gian ấy, Hoàng đế Justinian đã viết thư cho Chosroes, hứa hẹn sẽ thực thi đầy đủ các thỏa thuận từng được ký kết bởi ông và các sứ thần về vấn đề hòa bình. Nhận được thông điệp này, Chosroes thả các con tin, ráo riết chuẩn bị rút quân và ngỏ ý muốn bán toàn bộ số tù binh từ Antioch. Khi người dân Edessa hay tin này, họ bỗng bộc lộ một sự cuồng nhiệt chưa từng thấy trong tiền lệ. Chẳng có lấy một bóng người nào lại không mang tiền chuộc đến dâng nộp vào thánh điện tùy theo khả năng tài chính của mình. Thậm chí có những người còn vượt quá mức quy định của bản thân. Đám kỹ nữ lột sạch mọi thứ trang sức đeo trên người ném vào đó, và bất kỳ người nông dân nào dù túng thiếu tiền tài nhưng có trong tay một con lừa hay con cừu cũng hăng hái mang chúng đến thánh điện. Thế là một số lượng khổng lồ vàng bạc cùng tiền mặt dưới nhiều hình thức khác nhau đã được quyên góp, nhưng ngặt nỗi chẳng có một xu nào trong số đó được trao cho việc chuộc người. Số là Bouzes tình cờ có mặt ở đó, và ông ta đã nhúng tay vào việc phá hoại vụ giao dịch này, nuôi hy vọng sẽ kiếm chác được mối lợi to lớn nào từ đó. Do đó, Chosroes đành mang theo toàn bộ số tù binh tiếp tục lên đường. Đám cư dân Carrhae ra chặn đường ông, dâng hiến những khoản tiền kếch xù; nhưng ông ta từ chối nhận, viện cớ rằng phần lớn bọn họ không phải là tín đồ Thiên Chúa giáo mà theo đạo giáo cổ xưa.

Tuy nhiên, khi cư dân Constantina dâng tiền, ông ta lại vui vẻ nhận lấy, mặc dù miệng vẫn khăng khăng rằng thành phố này vốn thuộc về gia tộc mình từ đời cha ông. Số là vào thời điểm Cabades chiếm lấy Amida, ông ta từng có ý định chiếm luôn Edessa và Constantina. Khi tiến đến gần Edessa, ông ta từng hỏi các nhà chiêm tinh xem liệu mình có thể chiếm được thành phố hay không, đồng thời giơ tay phải chỉ về hướng đó. Nhưng họ tiên tri rằng thành phố này sẽ không đời nào bị ông chiếm bằng bất kỳ thủ đoạn nào, dựa trên thực tế là khi ông giơ tay phải chỉ về phía nó, hành động ấy không mang ý nghĩa của việc chiếm đoạt hay bất kỳ thảm họa tàn khốc nào, mà mang điềm báo của sự cứu rỗi. Nghe các nhà chiêm tinh nói vậy, Cabades liền tin tưởng và thúc quân tiến thẳng đến Constantina. Đến nơi, ông ra lệnh cho toàn bộ đại quân dựng trại bao vây thành phố. Vị tư tế của Constantina khi ấy là Baradotus — một con người chính trực và được Thiên Chúa vô cùng yêu mến, nên những lời cầu nguyện của ông luôn luôn linh ứng đối với bất cứ điều gì ông muốn; và chỉ cần thoáng nhìn gương mặt ông, người ta cũng đủ nhận ra ngay rằng con người này vô cùng được lòng Thượng đế. Vị tư tế Baradotus bèn mang theo rượu vang, vả khô, mật ong và những ổ bánh mì tinh tươm đến gặp Cabades, khẩn khoản xin ông đừng tấn công một thành phố chẳng có chút tầm quan trọng nào lại bị người La Mã bỏ bê hoàn toàn, không có lấy một đồn binh hay hệ thống phòng thủ nào ngoài đám dân cư khốn khổ. Vị tư tế cất lời như thế; và Cabades hứa sẽ ban cho ông thành phố hoàn toàn miễn phí, đồng thời tặng kèm toàn bộ số lương thực mà ông từng chuẩn bị sẵn cho đại quân để vây hãm — một số lượng vô cùng khổng lồ; rồi ông rút quân khỏi lãnh thổ người La Mã. Chính vì lý do này nên Chosroes mới khăng khăng cho rằng thành phố vốn thuộc về gia tộc mình từ thuở cha ông.

Khi tiến đến Daras, ông ta bắt đầu vây hãm; nhưng bên trong thành, người La Mã cùng viên tướng Martinus (tình cờ có mặt ở đó) đã ráo riết chuẩn bị phòng thủ. Thành phố được bao bọc bởi hai lớp tường thành, trong đó tường thành bên trong có kích thước khổng lồ và thực sự là một kỳ quan đáng chiêm ngưỡng (với mỗi tháp canh cao tới một trăm thước, và phần tường còn lại cao sáu mươi), trong khi tường thành bên ngoài nhỏ hơn rất nhiều nhưng nhìn chung vẫn kiên cố và đáng gờm. Khoảng không gian giữa hai lớp tường rộng không dưới năm mươi bước chân; đó là nơi cư dân Daras thường lùa trâu bò và các loài gia súc vào mỗi khi bị kẻ thù tấn công. Ban đầu, Chosroes mở cuộc tấn công vào hệ thống phòng thủ phía tây, trút mưa tên áp đảo đối thủ để đốt cháy các cổng của lớp tường nhỏ. Tuy nhiên, không một tên lính dã man nào dám liều mình lọt vào trong. Sau đó, ông ta quyết định đào một đường hầm bí mật ở phía đông thành phố. Chỉ có duy nhất tại vị trí này đất mới có thể đào được, bởi các phần tường thành khác đều được xây trên nền đá cứng bởi những người thợ xây. Thế là quân Ba Tư bắt đầu đào bới xuất phát từ chiến hào của họ. Vì chiến hào này rất sâu, hành động của họ hoàn toàn không bị kẻ thù phát hiện, cũng chẳng tạo cho đối phương cơ hội nào để hay biết chuyện gì đang diễn ra. Chẳng mấy chốc họ đã đào luồn qua bên dưới móng của bức tường bên ngoài, chuẩn bị tiến vào khoảng không gian giữa hai lớp tường và chẳng bao lâu sau sẽ vượt qua luôn lớp tường lớn để cưỡng chiếm thành phố; nhưng vì định mệnh không cho phép thành phố thất thủ vào tay người Ba Tư, bỗng có một người xuất hiện cô độc từ doanh trại của Chosroes tiến sát hệ thống phòng thủ vào giữa ban ngày — không rõ là người hay một sinh thể vĩ đại nào khác vượt qua cả con người — và hắn làm cho những kẻ chứng kiến có cảm giác như hắn đang lượm lặt số vũ khí mà người La Mã vừa bắn từ trên tường thành xuống đám dã man đang tấn công. Vừa làm thế vừa giơ cao chiếc khiên che chắn, hắn có vẻ đang cợt nhả những kẻ đứng trên bệ phóng và lớn tiếng cười cợt nhạo báng họ. Sau đó, hắn thuật lại toàn bộ sự thật rồi giục họ phải canh chừng cẩn thận và chăm lo cho sự an toàn của bản thân. Biểu lộ xong những điều ấy, hắn biến mất, để lại người La Mã chìm trong những tiếng hô hào và hỗn loạn, vội vã ra lệnh cho binh sĩ đào xới khoảng đất giữa hai lớp tường. Về phần người Ba Tư, vì mù tịt không hay biết chuyện gì đang xảy ra, họ vẫn tiếp tục đẩy mạnh công việc hệt như trước. Thế nên trong lúc người Ba Tư đang đào một đường hầm thẳng tắp dưới lòng đất hướng về tường thành, người La Mã — theo lời khuyên của Theodoras, một người am hiểu tường tận khoa học cơ khí — lại đào chiến hào của họ theo hướng cắt ngang và làm cho nó đạt độ sâu thích hợp, để rồi khi người Ba Tư tiến đến điểm giữa của hai lớp tường thành, họ bất ngờ đâm sầm vào chiến hào của người La Mã. Những tên lính Ba Tư đi đầu bị người La Mã tiêu diệt gọn, trong khi đám phía sau hoảng hốt thối lui cắm cổ chạy thục mạng về doanh trại để bảo toàn tính mạng. Bấy giờ, người La Mã quyết định tuyệt đối không truy đuổi trong bóng tối. Thế là Chosroes, thất bại trong nỗ lực này và mất sạch hy vọng chiếm thành bằng bất kỳ thủ đoạn nào sau đó, đành mở lời thương lượng với những kẻ bị vây hãm, nhận một nghìn pa-vôn bạc rồi rút lui về đất nước Ba Tư. Khi hay tin này, Hoàng đế Justinian dứt khoát không đời nào đồng ý thực thi hiệp ước nữa, quy tội cho Chosroes đã mưu toan chiếm thành Daras ngay trong thời gian hưu chiến. Số phận của người La Mã trong cuộc xâm lược đầu tiên của Chosroes khép lại như thế; và mùa hè dần đi đến hồi kết.

XIV

Bấy giờ, Chosroes cho xây dựng một thành phố ở Assyria tại một địa điểm cách thành phố Ctesiphon một ngày đường, đặt tên nó là Antioch của Chosroes và đày đố toàn bộ số tù binh từ Antioch đến định cư tại đó, xây dựng cho họ một nhà tắm cùng một trường đua ngựa, đồng thời bảo đảm để họ được tự do tận hưởng những thảm xa hoa khác. Bởi vì ông ta mang theo cả những kỵ sĩ và nhạc công từ Antioch cùng các thành phố La Mã khác về đây. Hơn thế nữa, ông ta luôn chu cấp cho những cư dân Antioch này bằng ngân sách công một cách hậu h hĩnh hơn cả thân phận tù binh, và bắt buộc người ta phải gọi họ là thần dân của nhà vua, không phải chịu sự quản lý của bất kỳ quan chức nào ngoại trừ duy nhất nhà vua. Và nếu bất kỳ kẻ nào khác vốn là người La Mã bị bắt làm nô lệ trốn thoát được sang Antioch của Chosroes, và được bất kỳ ai trong số những cư dân ở đó nhận là họ hàng, thì chủ nhân cũ của kẻ nô lệ ấy sẽ vĩnh viễn không còn quyền bắt hắn đi nữa, ngay cả khi kẻ từng bắt nô lệ ấy là một nhân vật có tiếng tăm lừng lẫy trong hàng ngũ người Ba Tư.

Thế là điềm báo từng giáng xuống đầu cư dân Antioch dưới triều đại Anastasios cuối cùng đã ứng nghiệm trọn vẹn đối với họ. Số là vào thời điểm đó, một cơn gió cuồng phong bỗng bùng lên tấn công vùng ngoại ô Daphne, quật ngã tận gốc rễ những cây bách cao ngút ngàn chưa từng thấy — những loài cây mà luật pháp tuyệt đối nghiêm cấm không được chặt hạ. Năm 526 sau Công nguyên.

Do đó, chẳng bao lâu sau, khi Justinus đang trị vì đất nơi người La Mã, vùng đất này đã bị đấm bồi bởi một trận động đất kinh hoàng chưa từng thấy, làm rung chuyển toàn bộ thành phố và ngay lập tức san bằng phần lớn những công trình kiến trúc đẹp đẽ nhất xuống đất; người ta truyền tai nhau rằng có tới ba mươi vạn dân cư Antioch đã bỏ mạng trong thảm họa đó. Và cuối cùng, trong cuộc chiến thất thủ này, toàn bộ thành phố — như đã nói — đã bị xóa sổ. Thảm họa giáng xuống đầu người dân Antioch bi thảm là thế.

Và Belisarius đặt chân đến Byzantium từ Ý theo triệu tập của hoàng đế; sau khi trải qua mùa đông ở Byzantium, hoàng đế phái ông làm tổng tư lệnh mang quân đánh Chosroes cùng người Ba Tư ngay khi tiết xuân vừa hé, năm 541 sau Công nguyên.

cùng với các sĩ quan từng đi theo ông từ Ý — trong đó có Valerianus, người được giao chỉ huy lực lượng ở Armenia. Số là Martinus đã được phái đi gấp đến phương Đông, và vì lý do đó Chosroes mới bắt gặp ông ta tại Daras, hệt như thần đã trình bày ở trên. Trong số những người Goth, Vittigis ở lại Byzantium, nhưng tất cả phần còn lại đều tề tựu tòng quân cùng Belisarius đánh Chosroes. Vào thời điểm ấy, một trong các sứ thần của Vittigis — kẻ từng giả mạo tước hiệu giám mục — đã qua đời trên đất Ba Tư, trong khi người kia vẫn lưu lại đó. Còn kẻ từng đi theo họ với tư cách thông dịch viên thì tháo chạy về lãnh thổ người La Mã; John — chỉ huy quân đội ở Mesopotamia — đã tóm gọn hắn gần biên giới Constantina, áp giải vào thành giam vào ngục tối; tại đó, khi đối mặt với những câu tra khảo, kẻ thông dịch viên đã khai sạch sành sanh mọi chuyện từng xảy ra. Diễn biến sự việc khép lại như thế. Về phần Belisarius cùng tùy tùng, họ vội vã lên đường với khát vọng đón đầu ngăn cản Chosroes thực hiện bất kỳ cuộc xâm lược thứ hai nào vào lãnh thổ người La Mã.

XV

Tuy nhiên, trong lúc ấy, Chosroes đang dẫn đại quân tiến đánh Colchis — nơi người Lazi đang cầu viện ông vì lý do sau đây. Ban đầu, người Lazi sinh sống trên đất Colchis với tư cách là thần dân của người La Mã, nhưng không đến mức phải nộp triều cống hay tuân lệnh họ trên bất kỳ phương diện nào, ngoại trừ việc cứ mỗi khi quốc vương của họ qua đời, Hoàng đế La Mã sẽ gửi các biểu trưng vương quyền đến cho kẻ sắp kế vị ngai vàng. Bản thân vị quốc vương cùng thần dân của mình có trách nhiệm canh gác nghiêm ngặt biên giới lãnh thổ để ngăn không cho đám người Hun thù địch từ dãy núi Caucasus giáp ranh tràn qua xứ Lazica xâm lược lãnh thổ người La Mã. Họ gác sách mà chẳng hề nhận bất kỳ khoản tiền bạc hay binh lính nào từ người La Mã, cũng chưa từng tham gia vào các chiến dịch quân sự của người La Mã, mà luôn duy trì hoạt động thương mại đường biển với những cư dân La Mã sống quanh Biển Đen. Bởi tự thân họ không hề có muối, lúa mì hay bất kỳ sản vật giá trị nào, nhưng thông qua việc cung cấp da thú cùng nô lệ, họ đổi lấy những nhu yếu phẩm cần thiết cho cuộc sống. Nhưng rồi khi những sự kiện xoay quanh Gourgenes — vua người Iberia — diễn ra hệt như đã được kể lại trong phần trước, binh lính La Mã bắt đầu được cắt cử đồn trú giữa lòng xứ Lazi; đám dã man này cảm thấy vô cùng phiền toái vì binh lính, và nhất là trước sự hống hách của Peter — viên tướng chỉ huy, một kẻ có thói quen đối xử xấc láo với bất kỳ ai chạm mặt. Peter này là người gốc Arzanene, nằm bên kia dòng Nymphius — một vùng đất thuộc quyền kiểm soát của người Ba Tư từ ngổn ngang quá khứ, nhưng khi còn là một đứa trẻ, hắn từng bị bắt làm nô lệ bởi Hoàng đế Justinus vào thời điểm Justinus mang quân xâm lược xứ Ba Tư cùng đại quân của Celer sau khi chiếm được Amida. Vì chủ nhân đối xử vô cùng hậu h hĩnh, hắn được theo học một thầy giáo ngữ văn. Ban đầu hắn làm thư ký cho Justinus, nhưng sau cái chết của Anastasios, khi Justinus lên ngôi hoàng đế La Mã, Peter được thăng chức làm tướng quân, và hắn đã thoái hóa thành một tên nô lệ của lòng tham lam vô đáy, tỏ ra vô cùng ngớ ngẩn trong cách đối xử với mọi người.

Chẳng bao lâu sau, Hoàng đế Justinian cử nhiều quan chức khác nhau đến Lazica, trong đó có John — người được gọi là Tzibus, một kẻ có xuất thân tầm thường thấp kém nhưng đã leo lên được chức vụ tướng quân chẳng nhờ tài cán gì ngoài việc là một tên ác ôn tài ba nhất thế giới, cực kỳ mát tay trong việc moi móc các nguồn thu thuế trái phép. Kẻ này đã xáo trộn và đảo lộn toàn bộ mối quan hệ giữa người La Mã và người Lazi. Hắn cũng thuyết phục Hoàng đế Justinian cho xây dựng một thành phố ven biển ở Lazica mang tên Petra; và tại đó hắn ngồi ngự trị hệt như trong một pháo đài để vơ vét tài sản của người Lazi. Đối với muối cùng tất cả các mặt hàng thiết yếu khác dành cho người Lazi, các thương nhân không còn được phép chở vào đất Colchis, cũng chẳng thể mua chúng ở nơi khác bằng cách sai người đi mua, mà hắn đã thiết lập tại Petra cái gọi là "độc quyền", tự thân biến mình thành một kẻ bán lẻ kiêm chủ xị giám sát mọi hoạt động buôn bán, gom sạch mọi thứ rồi bán lại cho cư dân Colchis không phải theo giá thông thường, mà đắt đỏ hết mức có thể. Song song với đó, đám dã man cũng vô cùng bất mãn trước sự hiện diện của quân đội La Mã đồn trú trên đất của họ — một tiền lệ chưa từng có trước đây. Do đó, không thể chịu đựng thêm những chuyện này nữa, họ quyết định quy thuận người Ba Tư và Chosroes, lập tức cử sứ thần bí mật lên đường bàn bạc mà không để người La Mã hay biết. Những người này được quán triệt phải nhận được lời thề từ Chosroes rằng ông ta sẽ không bao giờ giao nộp người Lazi cho người La Mã trái với ý muốn của họ, và trên cơ sở hiểu biết đó, họ sẽ dẫn đường cho ông ta cùng đại quân Ba Tư tiến vào lãnh thổ.

Thế là các sứ thần lên đường tìm gặp người Ba Tư, bí mật yết kiến Chosroes và thưa rằng: "Nếu bất kỳ dân tộc nào trên đời từng phản bội đồng minh của mình để quỵ lụy quy thuận những kẻ hoàn toàn xa lạ, rồi sau đó nhờ ơn phước của vận mệnh lại được hân hoan quay trở về vòng tay của những người chủ cũ, tâu Đại vương quyền uy, xin ngài hãy xem người Lazi chính là những kẻ như thế. Bởi vì cư dân Colchis thuở xưa từng là đồng minh của người Ba Tư, từng lập biết bao chiến công cho các ngài và được đối xử tương xứng; những ghi chép về điều đó vẫn còn nằm rải rác trong các thư tịch, một phần chúng tôi đang lưu giữ, phần khác vẫn được cất giữ trong cung điện của ngài cho đến tận ngày nay. Nhưng rồi về sau, tổ tiên chúng tôi — dù vì bị các ngài bỏ bê hay do lý do nào khác (bởi chúng tôi hoàn toàn không thể dò ra sự thật về việc này) — đã trở thành đồng minh của người La Mã. Giờ đây, chúng tôi cùng quốc vương xứ Lazica xin dâng hiến bản thân và lãnh thổ của mình cho người Ba Tư tùy ý định đoạt. Và chúng tôi khẩn khoản xin ngài hãy suy xét điều này về chúng tôi: nếu như chúng tôi chưa từng chịu bất kỳ hành vi bạo ngược nào từ người La Mã, mà chỉ hành động vì những động cơ ngu ngốc khi tìm đến ngài, xin hãy bác bỏ ngay thỉnh cầu này, đồng thời hãy tâm niệm rằng người Colchis cũng sẽ chẳng bao giờ đáng tin đối với các ngài (bởi khi một tình bạn đã tan vỡ, tình bạn thứ hai hình thành với kẻ khác sẽ mang theo vết nhơ do chính bản chất của nó); nhưng nếu chúng tôi mang danh nghĩa là bạn của người La Mã nhưng thực chất lại là những kẻ nô lệ khốn khổ bị đày đọa, và từng hứng chịu những đọa đày bất kính dưới tay những kẻ đang bạo hành chúng tôi, xin hãy tiếp nhận chúng tôi — những đồng minh cũ của ngài — và thu nạp những kẻ từng được ngài đối xử như bạn bè nay thành nô lệ, hãy bày tỏ lòng căm thù đối với chế độ bạo tàn tàn độc đang mọc lên ngay biên giới của ngài bằng cách hành xử xứng đáng với truyền thống công lý mà người Ba Tư vẫn luôn bảo vệ từ ngàn xưa. Bởi vì một kẻ không làm điều ác tự thân chưa hẳn đã là người công lý, trừ khi hắn còn quen tay giải cứu những kẻ bị kẻ khác áp bức khi hắn đủ khả năng. Nhưng thiết tưởng cũng đáng để kể ra một vài điều mà đám người La Mã đáng nguyền rủa đã dám làm đối với chúng tôi. Trước hết, chúng chỉ để lại cho vị vua của chúng tôi vỏ bọc vương quyền rỗng tuếch, trong khi tự thân chúng thâu tóm toàn bộ quyền lực thực tế, khiến ông ngồi trên ngai vàng hệt như một tên nô lệ nơm nớp lo sợ viên tướng nắm quyền chỉ huy; chúng áp đặt lên đầu chúng tôi một lực lượng binh lính khổng lồ, không phải để canh gác vùng đất trước sự quấy phá của kẻ thù (bởi chẳng có vị láng giềng nào ngoài người La Mã dám gây phiền toái cho chúng tôi), mà để giam cầm chúng tôi trong một chiếc cũi sắt và biến chúng thành chủ nhân tài sản của chúng tôi. Và để việc cướp bóc của cải trở nên nhanh chóng hơn, tâu Đại vương, ngài hãy nhìn xem thứ mưu đồ quái đản nào mà chúng đã vạch ra: những nhu yếu phẩm dư thừa của chúng thì chúng ép người Lazi phải mua bằng mọi giá, trong khi những sản vật hữu ích nhất của xứ Lazica thì chúng đòi mua — theo cách gọi của chúng — từ tay chúng tôi, với giá cả trong cả hai trường hợp đều do kẻ mạnh định đoạt. Cứ thế, chúng tước đoạt toàn bộ vàng bạc lẫn nhu yếu phẩm sinh tồn của chúng tôi bằng cái vỏ bọc mỹ miều mang tên thương mại, nhưng thực chất lại áp bức chúng tôi tàn nhẫn hết mức có thể. Và trên đầu chúng tôi được cai quản bởi một tên con buôn dùng quyền lực chức vị để biến sự khốn cùng của chúng tôi thành một loại hình kinh doanh. Do đó, nguyên nhân cuộc nổi dậy của chúng tôi hoàn toàn đứng về phía công lý; còn lợi ích mà chính các ngài sẽ thu về khi chấp thuận thỉnh cầu của người Lazi, chúng tôi xin phép được trình bày ngay đây. Vương triều Ba Tư sẽ kết nạp thêm một vương quốc cổ kính bậc nhất, nhờ đó mở rộng bờ cõi uy quyền của ngài, và các ngài sẽ sở hữu một lối đi ra Biển La Mã thông qua lãnh thổ của chúng tôi; một khi ngài đã cho đóng tàu chiến trên vùng biển này, tâu Đại vương, việc đặt chân vào cung điện ở Byzantium sẽ trở thành chuyện dễ dàng không tốn sức. Bởi chẳng có bất kỳ chướng ngại vật nào ngáng đường cả. Thêm vào đó, việc cướp bóc lãnh thổ người La Mã hằng năm bởi đám dã man dọc biên giới sẽ nằm dưới quyền kiểm soát của các ngài. Bởi chắc chắn các ngài cũng thừa hiểu thực tế rằng cho đến nay lãnh thổ người Lazi vẫn luôn là bức tường thành vững chắc chống lại dãy núi Caucasus. Thế nên, với công lý dẫn đường cùng lợi ích đi kèm, chúng tôi tin rằng việc khước từ những lời đề nghị của chúng tôi sẽ hoàn toàn đi ngược lại sự khôn ngoan." Các sứ thần cất lời như thế.

Hoan hỉ trước những lời ấy, Chosroes hứa hẹn sẽ bảo vệ người Lazi, và dò hỏi các sứ thần xem liệu ông ta có thể tiến vào đất Colchis cùng một đại quân hùng hậu hay không. Bởi ông ta cho hay trước đó từng nghe rất nhiều người đồn rằng vùng đất này vô cùng hiểm trở, khó đi lại ngay cả đối với một lữ khách đi tay không, vì địa hình gồ ghề và ngập tràn những khu rừng rậm rạp với những tán cây trải rộng. Nhưng các sứ thần khẳng định chắc nịch rằng con đường đi qua xứ sở này sẽ vô cùng dễ dàng đối với toàn bộ đại quân Ba Tư nếu họ chặt cây rồi ném chúng xuống những đoạn vách núi hiểm trở. Họ cũng hứa sẽ tự thân làm hướng đạo cho hành trình, dẫn đường tiên phong cho người Ba Tư. Được khích lệ bởi lời gợi ý này, Chosroes tập hợp một đại quân hùng hậu ráo riết chuẩn bị cho cuộc xâm lược, giấu kín kế hoạch với toàn bộ người Ba Tư ngoại trừ những kẻ được ông tin cậy giao phó bí mật, đồng thời ra lệnh cho các sứ thần không được hé lộ cho bất kỳ ai biết về những việc đang diễn ra; ông tung tin giả rằng mình đang khởi hành sang Iberia để giải quyết các vấn đề ở đó — với lý do được lặp đi lặp lại rằng một bộ tộc người Hun vừa mới tấn công vùng lãnh thổ Ba Tư tại điểm đó.

XVI

Vào thời điểm này, Belisarius đã đặt chân đến Mesopotamia, ráo riết tập hợp lực lượng từ khắp nơi, đồng thời liên tục cử người xâm nhập lãnh thổ Ba Tư làm gián điệp. Vừa muốn tự thân đối đầu với kẻ thù tại đó nếu chúng một lần nữa thực hiện cuộc đột kích vào lãnh thổ người La Mã, ông vừa tổ chức tại chỗ và trang bị vũ khí cho đám binh lính vốn phần lớn tay không tấc sắt và đang khiếp sợ trước uy danh của người Ba Tư. Đám gián điệp quay về báo cáo rằng trước mắt sẽ không có cuộc xâm lược nào từ kẻ thù, bởi Chosroes đang bận bịu ở nơi khác với cuộc chiến chống người Hun. Hay tin này, Belisarius liền muốn lập tức đem toàn bộ đại quân tràn vào lãnh thổ kẻ thù. Arethas cũng dẫn một lực lượng lớn người Saracen đến hội quân với ông, bên cạnh bức thư từ hoàng đế chỉ thị ông hãy tiến đánh đất nước kẻ thù với tốc độ nhanh nhất. Do đó, ông triệu tập toàn bộ các sĩ quan tại Daras và cất lời rằng: "Ta thừa hiểu tất cả các đồng nghiệp ở đây đều đã từng trải qua vô số trận chiến, và ta triệu tập các vị lại lúc này không phải để khơi gợi hay khích lệ tinh thần các vị (bởi ta tin các vị chẳng cần đến những lời thúc giục lòng dũng cảm), mà để chúng ta cùng nhau bàn bạc, lựa chọn phương án hợp lý và tốt đẹp nhất cho đại cục của hoàng đế. Bởi vì chiến tranh vốn thường thành công nhờ sự chuẩn bị kỹ lưỡng hơn bất cứ thứ gì khác. Giờ đây, những ai tề tựu để bàn bạc cần phải trút bỏ hoàn toàn sự dè dặt và nỗi sợ hãi khỏi tâm trí. Bởi vì nỗi sợ hãi, khi làm tê liệt những kẻ rơi vào vòng kiềm tỏa của nó, sẽ không cho phép lý trí lựa chọn con đường cao thượng, còn sự dè dặt lại che mờ phương án tối ưu và dẫn dắt cuộc khảo sát đi ngược lại hướng đi. Do đó, nếu các vị cho rằng bất kỳ mục đích nào từng được hình thành bởi vị hoàng đế hùng mạnh của chúng ta hay bởi cá nhân ta liên quan đến tình hình hiện tại, xin đừng để bất kỳ suy nghĩ nào về điều đó vướng bận trong đầu các vị. Bởi vì ngài hoàn toàn mù tịt không hay biết những gì đang diễn ra, và do đó không thể điều chỉnh các bước đi của mình theo thời cơ; thế nên chẳng có gì phải sợ việc chúng ta đi ngược lại ý ngài sẽ gây tổn hại cho đại cục của ngài. Còn về phần ta, vì ta chỉ là một con người bằng xương bằng thịt, lại vừa từ phương Tây trở về sau một khoảng thời gian dài đằng đẵng, việc một số điều cần thiết vượt khỏi tầm mắt ta là chuyện không thể tránh khỏi. Thế nên, các vị hoàn toàn có quyền, không cần phải quá dè dặt nể nang ý kiến của ta, hãy thẳng thắn thốt lên bất cứ điều gì có lợi cho chúng ta và cho hoàng đế. Thuở ban đầu, thưa các đồng nghiệp, chúng ta đến đây để ngăn chặn kẻ thù xâm lược lãnh thổ của mình, nhưng vào lúc này, khi sự việc diễn ra suôn sẻ hơn cả mong đợi, chúng ta hoàn toàn có quyền biến lãnh thổ của chúng ta thành chủ đề thảo luận để phản công. Và giờ đây khi các vị đã tề tựu vì mục đích này, thiết nghĩ các vị nên thẳng thắn bày tỏ mà không giấu giếm bất cứ điều gì mà mỗi người cho là tốt nhất và có lợi nhất." Belisarius cất lời như thế.

Peter và Bouzes hối thúc ông hãy nhanh chóng dẫn quân tiến đánh lãnh thổ kẻ thù mà không chút chần chừ. Ý kiến của họ lập tức được toàn bộ hội đồng tán thành. Tuy nhiên, Rhecithancus và Theoctistus — những chỉ huy quân đội ở Lebanon — lại lên tiếng rằng, dẫu họ cũng có chung mong muốn về cuộc xâm lược giống như mọi người, họ lại lo sợ nếu họ bỏ rơi vùng đất Phoenicia và Syria, Alamoundaras sẽ tha hồ càn quét tàn phá nó bất cứ lúc nào, và hoàng đế sẽ nổi giận với họ vì đã không canh gác bảo vệ vùng lãnh thổ dưới quyền để nó bị cướp phá; chính vì lý do này nên họ kiên quyết không muốn gia nhập phần còn lại của đại quân trong chiến dịch xâm lược. Nhưng Belisarius khẳng định lập luận của hai người này hoàn toàn không có cơ sở; bởi vì thời điểm này đang là tiết xuân phân, và vào mùa này người Saracen luôn dành khoảng hai tháng để tôn vinh vị thần của họ, tuyệt đối không thực hiện bất kỳ cuộc đột kích nào vào lãnh thổ kẻ khác trong khoảng thời gian đó. Do đó, đồng ý cho phép cả hai người này cùng tùy tùng rút lui trong vòng sáu ngày, ông cũng ra lệnh cho họ phải theo sát phần còn lại của đại quân. Thế là Belisarius vô cùng hăng hái tiến hành các công tác chuẩn bị cho cuộc xâm lược.

XVII

Trong khi ấy, Chosroes cùng đại quân Media, dưới sự dẫn dắt của các sứ thần, đã băng qua Iberia để đặt chân đến lãnh thổ Lazica; tại đó, chẳng gặp phải bất kỳ sự kháng cự nào, họ bắt đầu đays chặt những thân cây mọc rậm rạp trên vùng địa hình nhiều đồi núi ấy — những thân cây vươn cao ngút ngàn với những tán lá xòe rộng kinh ngạc khiến cho con đường hoàn toàn trở thành bất khả thông hành đối với quân đội; họ ném những thân cây ấy xuống các khe vực hiểm trở, qua đó biến con đường trở nên bằng phẳng dễ đi vô cùng. Khi đến trung tâm Colchis (nơi các câu chuyện truyền thuyết của các nhà thơ kể là địa điểm diễn ra cuộc phiêu lưu của Medea và Jason), Goubazes — vua của người Lazi — đã đến yết kiến và bái lạy Chosroes — con trai của Cabades — như một vị Chúa tể, dâng hiến bản thân cùng hoàng cung và toàn bộ xứ Lazica vào tay ông ta.

Thuở ấy, có một thành phố ven biển mang tên Petra ở Colchis bên bờ biển gọi là Euxine, trước kia vốn là một nơi chẳng có gì quan trọng, nhưng đã được Hoàng đế Justinian nâng tầm trở nên kiên cố và lẫy lừng nhờ hệ thống tường thành cùng các công trình kiến trúc khác do ngài cho xây dựng. Khi Chosroes hay tin quân đội La Mã đang đồn trú tại đó dưới sự chỉ huy của John, ông ta liền phái một đại quân và viên tướng Aniabedes đến đánh chiếm địa điểm này ngay từ cái chạm trán đầu tiên. Nhưng hay tin họ sắp tới, John ra lệnh tuyệt đối không ai được bước ra ngoài hệ thống phòng thủ cũng như để cho kẻ thù trông thấy từ trên lan công, đồng thời trang bị vũ khí cho toàn bộ binh lính bố trí quanh các cổng thành, ra lệnh cho họ phải giữ im lặng tuyệt đối, không được để lọt ra dù chỉ một tiếng động nhỏ nào. Thế là quân Ba Tư tiến sát hệ thống phòng thủ, và vì chẳng nhìn thấy hay nghe thấy bóng dáng đối thủ nào, họ đinh ninh rằng người La Mã đã bỏ thành tháo chạy để lại nơi này trống hoác không một bóng người. Chính vì thế, họ càng lúc càng bao vây sát hơn hệ thống tường thành để dựng thang leo lên ngay khi không có ai canh gác. Vẫn chẳng thấy hay nghe bất cứ điều gì từ phía kẻ thù, họ phái người về báo cáo tình hình cho Chosroes. Ông ta lập tức cử phần lớn đại quân đến, ra lệnh cho họ tấn công hệ thống phòng thủ từ mọi phía, đồng thời chỉ đạo một viên quan sử dụng cỗ máy chiến tranh được gọi là máy phá thành nhắm vào cổng thành, trong khi bản thân ông ta ngồi ngự trên ngọn đồi sát vách thành phố để làm khán giả thưởng thức màn trình diễn. Ngay lập tức, người La Mã bất ngờ tung cửa thành ào ạt đổ xô ra tàn sát vô số kẻ thù, đặc biệt là những tên lính đang túc trực quanh cỗ máy phá thành; số còn lại chật vật lắm mới tháo chạy thoát thân cùng viên tướng chỉ huy. Giận tím mặt, Chosroes liền cho cọc nhọn xuyên thung Aniabedes, vì hắn đã để bị đánh bại bởi John — một gã con buôn chẳng có lấy chút máu chiến binh nào. Nhưng một số người lại đồn rằng kẻ bị cọc nhọn xuyên thung không phải Aniabedes, mà là viên sĩ quan chỉ huy đám lính vận hành máy phá thành. Bản thân Chosroes hạ trại với toàn bộ đại quân, tiến sát hệ thống phòng thủ của Petra rồi vây hãm. Hôm sau, ông ta đi một vòng quanh hệ thống phòng thủ, và vì nghi ngờ chúng không thể chống chọi nổi một đợt tấn công dữ dội, ông ta quyết định đánh sập tường thành. Đem toàn bộ đại quân áp sát, ông khai chiến bằng cách ra lệnh cho tất cả bắn cung ngắm chuẩn bệ phóng. Về phần người La Mã, họ chống trả bằng các cỗ máy chiến tranh và vô số cung tên. Ban đầu, quân Ba Tư chẳng gây ra tổn hại đáng kể nào cho người La Mã dẫu họ trút mưa tên xối xả, trong khi bản thân họ lại hứng chịu tổn thất nặng nề từ người La Mã vì bị bắn rót xuống từ trên cao. Nhưng chẳng bao lâu sau (vì định mệnh đã định sẵn Petra phải thất thủ vào tay Chosroes), John tình cờ bị một mũi tên bắn trúng cổ và tử trận, kết quả là phần còn lại của quân La Mã mất sạch ý chí chiến đấu. Thế là đám dã man rút lui về doanh trại khi màn đêm đã buông xuống; nhưng ngày hôm sau, họ lên kế hoạch đánh phá hệ thống phòng thủ bằng một đường hầm đào dưới lòng đất, cụ thể như sau.

Thành phố Petra một mặt bất khả xâm phạm nhờ biển cả, mặt khác nhờ những vách đá chênh vênh sừng sững bao bọc mọi hướng; chính từ đặc điểm này mà thành phố đã mang cái tên hiện tại. Nó chỉ có độc nhất một lối đi duy nhất trên mặt đất bằng phẳng, và lối đi ấy cũng chẳng lấy gì làm rộng rãi cho lắm bởi những vách đá cao ngút ngàn phủ rợp hai bên. Tại vị trí đó, những kẻ xây dựng thành phố thuở xưa từng bảo đảm để đoạn tường thành không bị tấn công bằng cách xây dựng những bức tường thành kéo dài chạy dọc theo cả hai vách đá để canh gác lối vào suốt một đoạn đường dài. Họ dựng hai tháp canh, mỗi tháp nằm trên một bức tường này, không theo thiết kế thông thường mà theo cách thức sau đây: Họ từ chối để không gian trống rỗng bên trong cấu trúc, mà xây dựng trọn vẹn toàn bộ tháp canh từ mặt đất lên độ cao lớn bằng những khối đá khổng lồ khớp khít vào nhau, nhằm bảo đảm chúng không bao giờ bị đánh sập bởi máy phá thành hay bất kỳ cỗ máy nào khác. Hệ thống phòng thủ của Petra là thế đó. Nhưng người Ba Tư đã bí mật đào một đường hầm dưới lòng đất luồn xuống bên dưới một trong hai tháp canh, rồi khoét lấy rất nhiều viên đá ra để thay thế bằng những thanh gỗ mà chẳng mấy chốc sau họ sẽ châm lửa đốt. Ngọn lửa âm ỉ bùng lên dần dần làm suy yếu những viên đá, rồi bất ngờ rung chuyển dữ dội toàn bộ ngọn tháp và hất sập nó xuống mặt đất ngay lập tức. Đám người La Mã đang đứng trên tháp canh kịp thời nhận ra điều gì đang xảy ra nên không rơi xuống đất cùng nó, mà hoảng hốt tháo chạy lọt vào bên trong tường thành. Lúc này, kẻ thù đã có thể tấn công tường thành từ mặt đất bằng phẳng, và nhờ đó dễ dàng chiếm lấy thành phố bằng vũ lực chẳng tốn chút công sức. Do đó, trong nỗi hoảng sợ, người La Mã mở cuộc thương lượng với đám dã man, nhận từ Chosroes những lời hứa danh dự bảo đảm mạng sống và tài sản, rồi dâng nộp cả bản thân lẫn thành phố cho ông ta. Thế là Chosroes chiếm được Petra vào năm 541 sau Công nguyên.

Khi tìm thấy những kho báu vô cùng giàu có của John, ông ta tự mình thu giữ chúng, nhưng ngoài ra chẳng có bất kỳ ai trong số những người Ba Tư đụng tay vào bất cứ thứ gì khác, và người La Mã được giữ lại tài sản của chính mình, hòa mình vào đại quân Media.

XVIII

Trong khi đó, Belisarius và đại quân La Mã, hoàn toàn không hay biết bất kỳ chuyện gì đang diễn ra ngoài đó, vẫn đang tiến bước trong trật tự nghiêm ngặt từ thành phố Daras hướng về Nisibis. Khi đã đi được nửa chặng đường, Belisarius dẫn đại quân rẽ phải nơi có vô vàn mạch nước suối dồi dào cùng khoảng đất bằng phẳng đủ chỗ cho tất cả dựng trại. Tại đó, ông ra lệnh hạ trại cách thành phố Nisibis chừng bốn mươi hai sân vận động. Nhưng tất cả mọi người đều vô cùng kinh ngạc vì ông không muốn cắm trại sát hệ thống phòng thủ, và một số người kiên quyết không chịu tuân theo ông. Do đó, Belisarius đã quở trách các sĩ quan bên cạnh mình như sau: "Ta vốn không muốn phơi bày suy nghĩ của mình cho tất cả mọi người cùng hay. Bởi vì những lời bàn tán lan truyền qua một doanh trại chẳng thể giữ được bí mật, chúng cứ lan rộng từng chút một cho đến khi lọt đến tai kẻ thù. Nhưng thấy phần lớn các vị đang tự cho phép mình hành động một cách vô kỷ luật, và ai nấy đều muốn tự mình làm tổng tư lệnh tối cao trong cuộc chiến này, ta buộc phải thốt lên giữa các vị những điều đáng lẽ nên giữ im lặng, xin lưu ý điều này trước tiên: khi có quá nhiều người trong một quân đội hành động theo những phán đoán độc lập riêng rẽ, việc hoàn thành bất kỳ nhiệm vụ thiết yếu nào là điều bất khả thi. Giờ đây, ta tin rằng Chosroes khi kéo đi đánh các bộ tộc dã man khác chắc chắn không để lãnh thổ của mình ở trần trụi thiếu sự bảo vệ, đặc biệt là thành phố hàng đầu này — nơi được bố trí như chiếc khiên phòng thủ cho toàn bộ lãnh thổ của hắn. Ta thừa biết trong thành phố này hắn đã bố trí một lực lượng binh lính với số lượng và lòng dũng cảm đủ sức cản trở những đợt tấn công của chúng ta. Và bằng chứng rõ rệt nhất đang nằm ngay trước mắt các vị. Hắn đã trao quyền chỉ huy cho viên tướng Nabedes — kẻ mà sau chính bản thân Chosroes — dường như đứng đầu về vinh quang cùng mọi danh hiệu khác trong hàng ngũ người Ba Tư. Kẻ này, theo nhận định của ta, sẽ vừa thử thách sức mạnh của chúng ta vừa không cho phép chúng ta đi qua trừ khi hắn bị đánh bại trong trận chiến. Do đó, nếu cuộc giao tranh diễn ra sát ngay thành phố, cục diện sẽ chẳng hề cân sức giữa chúng ta và người Ba Tư. Bởi vì họ, khi từ trong pháo đài lao ra đánh chúng ta, nếu thắng trận, sẽ dâng trào sự tự tin vô hạn để tiếp tục cào cấu chúng ta, còn nếu thua trận, họ sẽ dễ dàng tháo chạy thoát thân khỏi đòn tấn công của chúng ta. Bởi vì chúng ta chỉ có thể đuổi theo họ một quãng ngắn, và điều đó chẳng gây tổn hại gì cho thành phố — nơi các vị đều thấy rõ là không thể bị đánh chiếm bằng cách tấn công tường thành khi có lính canh gác. Nhưng nếu kẻ thù giao chiến với chúng ta ngay tại đây và chúng ta chiến thắng chúng, hỡi các đồng nghiệp, ta nuôi hy vọng tràn trề sẽ chiếm được thành phố. Bởi trong lúc đám đối thủ tháo chạy một quãng đường dài, chúng ta sẽ hoặc hòa mình vào họ để lao qua cổng thành cùng lúc, hoặc đón đầu ép họ phải quay đầu tẩu thoát sang nơi khác, qua đó biến một thành phố Nisibis trống vắng người phòng thủ trở nên dễ dàng rơi vào tay chúng ta."

Khi Belisarius dứt lời, tất cả mọi người ngoại trừ Peter đều bị thuyết phục, họ dựng trại và ở lại cùng ông. Riêng Peter, kết hợp cùng John — chỉ huy quân đội ở Mesopotamia đang nắm giữ một lực lượng không nhỏ trong đại quân — lại tiến đến một vị trí không xa hệ thống phòng thủ, cách chừng mười sân vận động, và lặng lẽ dừng chân tại đó. Về phần Belisarius, ông chỉnh đốn đám lính đi theo mình hệt như sắp bước vào trận chiến, đồng thời sai người nhắn nhủ Peter cùng thuộc hạ hãy giữ vững đội hình chiến đấu cho đến khi chính tay ông phất hiệu lệnh; ông tuyên bố thừa hiểu đám dã man sẽ tấn công họ vào khoảng giữa trưa, bởi chúng chắc chắn nhớ rằng trong lúc chúng quen ăn uống vào xế chiều, người La Mã lại dùng bữa vào khoảng giữa trưa. Belisarius đã đưa ra cảnh báo như thế; nhưng Peter cùng thuộc hạ lại phớt lờ mệnh lệnh, và vào giữa trưa, vì bị cái nắng oi bức hành hạ (bởi địa thế nơi này vô cùng khô cằn và nóng bức), họ cởi bỏ giáp trụ xếp xó một góc, chẳng thèm mảy may đếm xỉa đến kẻ thù mà tản mác đi lang thang ăn dưa chuột mọc hoang ở đó. Khi bắt gặp cảnh tượng này, Nabedes lập tức thúc quân Ba Tư lao tới với tốc độ bàn thờ tấn công họ. Nhận thấy quân Ba Tư đang ào ạt xông ra từ hệ thống phòng thủ (bởi chúng hiện rõ mồn một khi di chuyển trên địa hình bằng phẳng), người La Mã vội vã sai người báo tin cho Belisarius giục ông đến cứu viện, đồng thời tự mình vớ lấy vũ khí, hấp tấp hỗn loạn đối đầu kẻ thù. Về phần Belisarius và tùy tùng, thậm chí trước khi sứ giả kịp đến nơi, họ đã phát hiện đám mây bụi do cuộc tấn công của người Ba Tư gây ra và tức tốc chạy đến cứu viện. Khi quân Ba Tư ập tới, người La Mã hoàn toàn không chống nổi đợt xung phong, bị đánh vỡ trận một cách dễ dàng, và quân Ba Tư bám sát gót tàn sát năm mươi mạng, cướp lấy và giữ nguyên lá cờ hiệu của Peter. Chúng suýt chút nữa đã tàn sát toàn bộ nếu Belisarius và đại quân không kịp thời lao đến ngăn chặn. Ngay khi đám quân Goth tiên phong xông lên với những ngọn giáo dài trong đội hình sát cánh, người Ba Tư không dám chờ đợi đợt tấn công mà hoảng hốt tháo chạy thục mạng. Người La Mã cùng quân Goth bám đuổi theo sau tiêu diệt một trăm năm mươi tên. Bởi cuộc truy đuổi chỉ diễn ra trong chớp nhoáng, phần còn lại đã nhanh chóng lọt được vào bên trong hệ thống phòng thủ. Thế là toàn bộ người La Mã rút lui về doanh trại của Belisarius, và hôm sau quân Ba Tư đã dựng lá cờ hiệu của Peter lên tháp canh thay cho chiếc cúp chiến thắng, treo những dải xúc xích lủng lẳng trên đó để cợt nhả chế nhạo kẻ thù; tuy nhiên, chúng không dám bén mảng bước ra chiến đấu nữa mà khép chặt thành phố canh phòng cẩn mật.

XIX

Thấy thành phố Nisibis quá đỗi kiên cố và mất sạch hy vọng chiếm đoạt nó, Belisarius nóng lòng muốn tiến về phía trước để giáng cho kẻ thù vài vố đau thông qua một cuộc đột kích bất ngờ. Do đó, ông hạ trại nhổ chốt thúc toàn bộ đại quân tiến lên. Đi được một ngày đường, họ bắt gặp một pháo đài được người Ba Tư gọi là Sisauranon. Tại đó, ngoài lượng dân cư đông đảo còn có tám trăm kỵ binh — những tinh binh xuất sắc nhất của người Ba Tư — đang canh gác dưới sự chỉ huy của một nhân vật có tiếng tăm tên là Bleschames. Người La Mã dựng trại ngay sát pháo đài và tiến hành vây hãm, nhưng khi mở cuộc tấn công vào hệ thống phòng thủ, họ bị đẩy lui và tổn thất vô số binh sĩ trong trận chiến. Số là bức tường thành vô cùng kiên cố, và lũ dã man chống trả quyết liệt hết mức có thể trước những đợt tấn công. Do đó, Belisarius triệu tập toàn bộ các sĩ quan lại và cất lời rằng: "Kinh nghiệm qua vô số trận chiến, thưa các đồng nghiệp, đã giúp chúng ta có khả năng tiên liệu những gì sắp xảy ra trong các tình huống hiểm nghèo, và rèn luyện chúng ta cách né thảm họa bằng việc lựa chọn phương án tối ưu. Các vị đều hiểu rõ việc một đạo quân tiến sâu vào lãnh thổ thù địch mà để lại sau lưng vô số pháo đài kiên cố cùng lượng lớn chiến binh là sai lầm đến nhường nào. Và chính xác điều đó đang diễn ra với chúng ta lúc này. Bởi vì nếu chúng ta tiếp tục tiến bước, một số kẻ thù từ pháo đài này cũng như từ thành phố Nisibis sẽ lén lút bám theo sau và rất có thể sẽ giáng cho chúng ta những đòn đau điếng tại những địa điểm thuận lợi cho việc mai phục hoặc các hình thức tấn công khác. Và nếu không may một đại quân thứ hai chặn đường giao chiến, chúng ta sẽ buộc phải đối đầu với cả hai phía, để rồi phải gánh chịu những tổn thất chẳng thể cứu vãn dưới tay chúng. Ta tạm không nhắc đến thực tế rằng nếu chúng ta thất bại trong giao tranh, tình thế sẽ đẩy chúng ta vào đường cùng không còn lấy một lối thoát nào trở về lãnh thổ người La Mã. Thế nên, chớ vì sự hấp tấp thiếu suy nghĩ mà tự biến mình thành kẻ tự hủy hoại, cũng chớ vì khát vọng giao tranh mà làm tổn hại đại cục của người La Mã. Bởi vì sự liều lĩnh u muội chỉ dẫn đến diệt vong, trong khi sự chần chừ khôn ngoan mới là cứu cánh cho những ai biết áp dụng nó. Do đó, hãy dừng chân tại đây và nỗ lực chiếm lấy pháo đài này, đồng thời cử Arethas cùng lực lượng của hắn tiến đánh vùng Assyria. Bởi người Saracen vốn có bản tính không biết cách đánh thành, nhưng lại là những kẻ cướp bóc cừ khôi nhất trần đời. Một số binh sĩ thiện chiến sẽ đi theo hỗ trợ họ trong chiến dịch xâm lược này, để nếu không gặp sự kháng cự nào, họ có thể nghiền nát những kẻ cản đường, còn nếu chạm trán lực lượng thù địch, họ có thể dễ dàng rút lui an toàn về với chúng ta. Và sau khi đã chiếm được pháo đài, nếu được sự cho phép của Thượng đế, chúng ta sẽ cùng toàn bộ đại quân vượt sông Tigris, mà không phải lo sợ bất kỳ mối hiểm họa nào từ phía sau, đồng thời nắm rõ tường tận tình hình của người Assyria."

Những lời của Belisarius được tất cả tán thành là vô cùng hợp lý, và ông lập tức cho triển khai kế hoạch. Do đó, ông ra lệnh cho Arethas cùng lực lượng của hắn tiến đánh Assyria, đồng thời cắt cử thêm một nghìn hai trăm binh sĩ đi theo — phần lớn là lực lượng cận vệ của chính ông — dưới sự chỉ huy của hai cận vệ là Trajan và John — người có biệt danh là Kẻ Tham Ăn, cả hai đều là những chiến binh tài ba. Ông chỉ đạo họ phải tuân thủ mọi mệnh lệnh của Arethas trong mọi việc, và ra lệnh cho Arethas càn quét sạch sẽ mọi thứ trên đường đi rồi quay về doanh trại báo cáo tình hình sức mạnh quân sự của người Assyria. Thế là Arethas cùng tùy tùng vượt sông Tigris bước chân vào Assyria. Tại đó, họ tìm thấy một vùng đất trù phú, lâu ngày không bị cướp phá và không có ai phòng thủ; di chuyển chớp nhoáng, họ càn quét vô số địa điểm nơi đó và thu về một lượng chiến lợi phẩm khổng lồ trân quý. Cùng lúc đó, Belisarius bắt giữ được một số người Ba Tư và khai thác được thông tin rằng những kẻ bên trong pháo đài đang hoàn toàn cạn kiệt lương thực. Bởi vì họ không áp dụng phong tục giống như các thành phố Daras và Nisibis — nơi người ta tích trữ lương thực hằng năm trong các kho công cộng — và khi một đại quân thù địch bất ngờ đổ ập xuống, họ không kịp thời dự trữ bất kỳ nhu yếu phẩm nào. Do đó, vì một lượng lớn người dân bất ngờ dồn ứ vào pháo đài, họ đương nhiên rơi vào cảnh khốn đốn vì thiếu lương thực. Hay tin này, Belisarius liền phái George — một nhân vật cực kỳ khôn ngoan được ông tin cậy chia sẻ bí mật — đến thăm dò ý định của những kẻ trong thành, nuôi hy vọng có thể dàn xếp một thỏa thuận đầu hàng để chiếm lấy nơi này. Và George, sau khi thốt lên vô số lời khuyên nhủ và mời gọi thân tình, đã thành công trong việc thuyết phục họ nhận lời thề bảo đảm an toàn rồi dâng nộp bản thân cùng pháo đài cho người La Mã. Thế là Belisarius chiếm được Sisauranon, tha mạng hoàn toàn cho cư dân vốn đều là tín đồ Thiên Chúa giáo và có gốc gác La Mã, trong khi đày đò đám người Ba Tư cùng Bleschames về Byzantium, đồng thời san bằng hệ thống tường thành của pháo đài thành bình địa. Chẳng bao lâu sau, hoàng đế đã phái đám người Ba Tư này cùng Bleschames sang Ý chiến đấu chống lại người Goth. Diễn biến liên quan đến pháo đài Sisauranon khép lại như thế.

Về phần Arethas, vì lo sợ bị người La Mã tước đoạt chiến lợi phẩm của mình, ông ta kiên quyết không chịu quay về doanh trại. Thay vào đó, ông ta cử một số thuộc hạ đi với vỏ bọc trinh sát, nhưng ngầm ra lệnh cho họ phải nhanh chóng quay về báo với đại quân rằng một lực lượng thù địch đông đảo đang chốt chặn tại ngã ba sông. Do đó, ông ta khuyên Trajan và John hãy quay về lãnh thổ người La Mã theo một con đường khác. Thế là họ không quay lại gặp Belisarius nữa, mà cứ thế ôm lấy sông Euphrates bên tay phải để cuối cùng đặt chân đến thành phố Theodosiopolis gần sông Aborrhas. Về phần Belisarius và đại quân La Mã, khi hoàn toàn mù tịt không hay biết gì về lực lượng này, họ đâm ra hoang mang tột độ, chìm trong nỗi sợ hãi cùng sự nghi kỵ vô căn cứ quá đỗi ngột ngạt. Và vì tốn quá nhiều thời gian cho cuộc vây hãm này, rất nhiều binh sĩ đã mắc phải căn bệnh sốt quái ác; số là vùng Mesopotamia thuộc quyền kiểm soát của người Ba Tư vốn cực kỳ khô cằn và nóng bức. Người La Mã vốn chẳng quen chịu đựng điều này, nhất là những kẻ đến từ Thrace; và vì phải sống qua ngày trong một nơi có nền nhiệt độ quá cao cùng những túp lều ngột ngạt giữa mùa hè, họ đổ bệnh nặng đến mức một phần ba quân đội phải nằm liệt giường nửa sống nửa chết. Do đó, toàn bộ đại quân vô cùng nóng lòng muốn rút khỏi đó để nhanh chóng quay về quê hương, nhất là các chỉ huy quân đội vùng Lebanon là Rhecithancus và Theoctistus — những người nhận thấy thời điểm thiêng liêng của người Saracen thực tế đã qua đi. Họ liên tục tìm gặp Belisarius để nài nỉ ông lập tức phóng thích mình, phàn nàn rằng họ đã giao phó vùng đất Lebanon và Syria cho Alamoundaras, trong khi cứ phải ngồi ì ở đây chẳng được tích sự gì.

Do đó, Belisarius triệu tập toàn bộ các sĩ quan lại để mở phiên thảo luận. John — con trai của Nicetas — bước lên phát biểu đầu tiên: "Kính thưa Belisarius xuất chúng, thần cho rằng xưa nay chưa từng có một vị tướng nào sánh ngang với ngài dẫu xét về vận may hay lòng dũng cảm. Tiếng tăm lừng lẫy này không chỉ vang dội trong thế giới người La Mã, mà còn lan rộng khắp các bộ tộc dã man. Tuy nhiên, ngài sẽ bảo toàn danh tiếng ấy một cách an toàn nhất nếu ngài có thể đưa chúng tôi trở về lãnh thổ người La Mã còn sống sót; bởi lúc này, hy vọng của chúng ta chẳng hề tươi sáng chút nào. Thần xin ngài hãy nhìn nhận tình cảnh của đạo quân này cho thấu đáo. Người Saracen và những chiến binh ưu tú nhất của quân đội đã vượt sông Tigris, và từ một ngày nào đó — thần chẳng rõ từ bao giờ — họ đã rơi vào tình cảnh thậm chí không tài nào cử nổi một sứ giả về với chúng ta; trong khi Rhecithancus và Theoctistus thì như ngài thấy đấy, sẽ sớm tháo chạy vì đinh ninh rằng đại quân của Alamoundaras hiện đang tàn phá khắp Phoenicia. Trong số những kẻ ở lại, số lượng bệnh nhân đông đảo đến mức những người chăm sóc và vận chuyển họ về lãnh thổ người La Mã còn ít hơn họ rất nhiều. Trong hoàn cảnh này, nếu bất kỳ lực lượng thù địch nào bất ngờ ập đến — dù là khi chúng ta đang lưu lại đây hay trên đường tháo chạy — sẽ chẳng có lấy một mạng người nào có thể mang tin tức về thảm họa giáng xuống đầu chúng ta về cho người La Mã ở Daras. Còn về việc tiến về phía trước, thần xin phép không dám bàn tới nữa. Do đó, trong lúc vẫn còn chút hy vọng, việc vạch kế hoạch rút lui và thực thi nó ngay lập tức là hành động khôn ngoan nhất. Bởi vì khi con người đã sa chân vào hiểm cảnh, đặc biệt là hiểm cảnh lớn nhường này, việc dồn tâm trí vào sự đối đầu thay vì tìm kiếm sự an toàn chính là sự ngu ngốc tột cùng." John cất lời như thế, và tất cả mọi người đều đồng thanh tán thành, trở nên hỗn loạn và đòi hỏi cuộc rút lui phải được tiến hành với tốc độ chớp nhoáng. Do đó, Belisarius đặt những thương binh lên xe đẩy cho họ dẫn đường, trong khi bản thân ông chỉ huy đại quân theo sau. Ngay khi đặt chân đến lãnh thổ người La Mã, ông hay tin toàn bộ những gì Arethas đã gây ra, nhưng chẳng tài nào trừng phạt được hắn, bởi hắn không bao giờ xuất hiện trước mặt ông nữa. Cuộc xâm lược của người La Mã khép lại như thế.

Và khi Chosroes chiếm được Petra, tin tức truyền đến tai ông rằng Belisarius đã xâm lược lãnh thổ Ba Tư, cùng với trận giao tranh gần thành phố Nisibis, sự thất thủ của pháo đài Sisauranon, và tất cả những gì quân đội của Arethas đã làm sau khi vượt sông Tigris. Ngay lập tức, ông ta bố trí lực lượng đồn trú tại Petra, rồi cùng phần lớn đại quân cùng những tù binh La Mã rút về đất nước Ba Tư. Những sự kiện trong cuộc xâm lược lần thứ hai của Chosroes diễn ra như thế. Về phần Belisarius, ông lên đường về Byzantium theo triệu tập của hoàng đế, và trải qua mùa đông tại đó.

XX

Vào năm 542 sau Công nguyên.

Ngay khi tiết xuân vừa hé, Chosroes — con trai của Cabades — lần thứ ba bắt đầu cuộc xâm lược vào lãnh thổ người La Mã với một đại quân hùng hậu, giữ sông Euphrates bên tay phải của mình. Hay tin đại quân Media đã tiến sát đến nơi, Candidus — vị tư tế của Sergiopolis — bắt đầu đâm lo sợ cho cả bản thân lẫn thành phố, bởi ông vẫn chưa hoàn thành đúng hạn thỏa thuận từng cam kết; do đó, ông bước vào doanh trại kẻ thù và khẩn khoản xin Chosroes đừng nổi giận vì chuyện này. Về phần tiền bạc, ông chưa từng có lấy một xu, và chính vì thế ngay từ đầu ông đã không muốn giao nộp cư dân Sura, dẫu từng van nài Hoàng đế Justinian vô số lần thay cho họ nhưng vẫn chẳng nhận được bất kỳ sự trợ giúp nào từ ngài. Nhưng Chosroes bắt giam ông lại, tra tấn dã man và đòi hỏi quyền được đòi lại gấp đôi số tiền đúng như thỏa thuận đã ký. Candidus nài nỉ ông hãy cử người đến Sergiopolis mang toàn bộ kho báu trong thánh điện về. Khi Chosroes chấp nhận gợi ý này, Candidus liền cử một số tùy tùng đi theo họ. Cư dân Sergiopolis, khi nghênh đón đám người do Chosroes phái tới vào thành, đã dâng nộp rất nhiều báu vật, đồng thời tuyên bố chẳng còn thứ gì sót lại nữa. Nhưng Chosroes bảo rằng chừng đó vẫn chưa thấm tháp vào đâu, và đòi hỏi phải thu được những thứ lớn lao hơn thế. Do đó, ông ta phái người đi, thoạt nhìn thì với vỏ bọc ráo riết sục sạo của cải trong thành, nhưng thực chất là để thâu tóm thành phố. Nhưng vì định mệnh không cho phép Sergiopolis rơi vào tay người Ba Tư, một người Saracen tuy theo đạo Thiên Chúa nhưng đang phục vụ dưới quyền Alamoundaras tên là Ambrus đã lần theo bức tường thành vào ban đêm, thuật lại toàn bộ kế hoạch cho dân thành và giục họ tuyệt đối không được mở cửa đón người Ba Tư vào thành. Thế là đám người do Chosroes phái đi đành quay về tay trắng trong nỗi bực dọc, và ông ta nổi giận lôi đình lên kế hoạch đánh chiếm thành phố. Do đó, ông ta phái một lực lượng sáu nghìn quân, ra lệnh bắt đầu vây hãm và tấn công hệ thống phòng thủ. Đội quân này đến nơi và khai chiến, và cư dân Sergiopolis ban đầu chống trả quyết liệt, nhưng chẳng bao lâu sau họ buông xuôi, chìm trong nỗi sợ hãi trước hiểm họa và toan dâng nộp thành phố cho kẻ thù. Số là trong thành khi ấy có không quá hai trăm binh sĩ. Nhưng Ambrus lại một lần nữa lần theo bức tường thành vào ban đêm, loan báo rằng chỉ trong vòng hai ngày nữa quân Ba Tư sẽ buộc phải bãi binh vì nguồn nước suối đã cạn kiệt hoàn toàn. Chính vì thế, họ kiên quyết không thèm mở lời thương lượng với kẻ thù nữa, và đám dã man vì khát khô cổ họng đã rút quân quay về với Chosroes. Tuy nhiên, Chosroes không bao giờ thả Candidus ra. Bởi vì ngài thiết nghĩ, một khi đã bội ước cam kết, hắn không còn xứng đáng làm linh mục nữa. Sự việc diễn ra như thế.

Khi Chosroes đặt chân đến xứ Commagenus mà họ gọi là Euphratesia, ông ta không hề có ý định tàn phá hay đánh chiếm bất kỳ pháo đài nào, bởi trước đó ông ta đã càn quét mọi thứ trên đường đi cho đến tận Syria, một phần bằng vũ lực, phần khác bằng cách tòi tiền chuộc hệt như đã được trình bày trong các phần trước. Mục đích của ông ta là thúc đại quân tiến thẳng đến Palestine, để cướp bóc toàn bộ tài sản ở đó, đặc biệt là những kho báu ở Jerusalem. Bởi vì ông ta nghe đồn nơi này là một vùng đất trù phú với đông đúc dân cư giàu có. Toàn bộ người La Mã — từ các sĩ quan cho đến binh sĩ — đều chẳng thèm mưu tính chuyện đối đầu hay cản đường tiến quân của địch, mà thay vào đó cố thủ trong các pháo đài theo cách tốt nhất có thể, đinh ninh rằng như thế là đủ để bảo vệ bản thân.

Hay tin quân Ba Tư tràn vào, Hoàng đế Justinian lập tức phái Belisarius đến nghênh chiến. Ông vội vã chạy đua đến Euphratesia bằng cách cưỡi ngựa trạm hoàng gia mà người ta gọi là "Veredi" mà chẳng mang theo bất kỳ đội quân nào, trong khi Justus — cháu trai hoàng đế — cùng Bouzes và một số người khác đang lánh nạn tại Hierapolis. Khi hay tin Belisarius đang đến và ở sát bên cạnh, họ viết thư gửi cho ông với nội dung: "Lần này Chosroes — hệt như ngài thừa hiểu — lại xuất chinh đánh người La Mã, mang theo một đại quân hùng hậu hơn lần trước rất nhiều; và điểm đến của hắn vẫn chưa rõ, chỉ nghe đồn hắn đang ở rất gần và chẳng tàn phá nơi nào, cứ thế liên tục tiến lên. Xin hãy đến với chúng tôi nhanh nhất có thể, nếu ngài có thể trốn tránh sự phát hiện của đại quân kẻ thù, để bản thân ngài được an toàn cho hoàng đế, và để cùng chúng tôi canh gác Hierapolis." Nội dung bức thư là thế. Nhưng Belisarius không tán thành lời khuyên đó, mà tiến đến địa điểm mang tên Europum bên bờ sông Euphrates. Từ đó, ông phái người đi khắp các hướng để tập hợp đại quân và dựng trại tại đây; đồng thời gửi lời hồi đáp cho các sĩ quan ở Hierapolis như sau: "Nếu Chosroes tiến đánh bất kỳ dân tộc nào khác ngoài thần dân của người La Mã, kế hoạch của các vị quả là vô cùng khôn ngoan và bảo đảm sự an toàn cao nhất; bởi vì việc tránh né những hiểm nguy không cần thiết đối với những ai có cơ hội ở yên và rũ bỏ phiền muộn là sự ngu ngốc lớn lao; nhưng nếu ngay sau khi rời khỏi đây, tên dã man này sắp sửa đổ ập xuống một vùng lãnh thổ khác của Hoàng đế Justinian — một vùng đất đặc biệt trù phú nhưng hoàn toàn trống vắng lính canh — hãy tin chắc rằng việc ngã xuống trong vinh quang còn tốt gấp vạn lần so với việc sống sót mà không chiến đấu. Bởi vì điều đó chẳng thể gọi là cứu rỗi mà là phản quốc. Hãy nhanh chóng đến Europum, nơi ta hy vọng sau khi tập hợp toàn bộ đại quân sẽ xử lý kẻ thù theo cách Thượng đế cho phép." Khi các sĩ quan đọc được thông điệp này, họ liền lấy lại tinh thần, để lại Justus cùng một nhúm quân canh gác Hierapolis, còn lại tất cả kéo nhau đến Europum.

XXI

Về phần Chosroes, khi hay tin Belisarius cùng toàn bộ đại quân La Mã đã hạ trại ở Europum, ông ta quyết định không tiếp tục tiến quân, mà phái một trong những thư ký hoàng gia tên là Abandanes — một nhân vật nổi tiếng khôn ngoan — đến gặp Belisarius, với mục đích thám thính xem vị tướng này tài giỏi ra sao, nhưng ngỏ ý chính thức là để phản đối việc Hoàng đế Justinian đã không cử sứ thần sang Ba Tư để bàn thảo các thỏa thuận hòa bình hệt như đã cam kết. Khi hay tin này, Belisarius hành động như sau. Ông tự mình chọn ra sáu nghìn binh sĩ có vóc dáng cao lớn cùng thể hình đẹp đẽ, rồi lên đường đi săn cách xa doanh trại một quãng. Sau đó, ông ra lệnh cho Diogenes — cận vệ — và Adolius — con trai của Acacius — vượt sông cùng một nghìn kỵ binh di chuyển dọc theo bờ sông, luôn tạo cho kẻ thù cảm giác rằng nếu chúng muốn vượt sông Euphrates quay về lãnh thổ của mình, họ sẽ tuyệt đối không bao giờ cho phép. Adolius này là người gốc Armenia, luôn phục vụ hoàng đế trong cung điện với tư cách cố vấn mật (những người tận hưởng vinh dự này được người La Mã gọi là "silentiarii"), nhưng khi ấy ông đang làm chỉ huy một số lượng lính Armenia. Họ làm theo đúng chỉ thị.

Bấy giờ, khi hay tin sứ giả đã đến sát nơi, Belisarius cho dựng một chiếc lều làm bằng vải dày thường được gọi là "pavilion", rồi ngồi ngự trong đó hệt như đang ở một nơi hoang vắng, cốt để ám chỉ rằng mình đến đây không mang theo bất kỳ trang bị nào. Ông bố trí binh sĩ như sau: Hai bên lều là quân Thrace và Illyricum, tiếp đến là quân Goth, rồi quân Eruli, và cuối cùng là quân Vandal cùng quân Moor. Đội hình của họ trải dài suốt một quãng đường lớn trên đồng bằng. Họ không đứng im một chỗ mà tản ra đứng cách nhau một khoảng, thong thả đi lại với vẻ mặt dửng dưng không chút bận tâm quan sát sứ giả của Chosroes. Chẳng có lấy một người nào mang áo choàng hay ngoại y che vai, họ đi lại trong những chiếc áo tunics bằng vải lanh và quần dài, thắt lưng thắt hờ bên ngoài. Mỗi người cầm theo roi ngựa, còn vũ khí thì người mang gươm, người mang rìu, kẻ mang cung tên không giấu giếm. Tất cả đều toát lên vẻ thèm thuồng đi săn chẳng mùng màng gì đến chuyện khác.

Thế là Abandanes yết kiến Belisarius, thuật lại rằng nhà vua Chosroes đang vô cùng phẫn nộ vì thỏa thuận trước đó không được tôn trọng, khi sứ thần không được Caesar cử đến gặp ông (cách người Ba Tư gọi hoàng đế La Mã), kết quả là Chosroes buộc phải mang gươm giáo tràn vào lãnh thổ người La Mã. Nhưng Belisarius chẳng hề run sợ trước việc một đại quân dã man đông đảo đang đóng trại sát bên cạnh, cũng chẳng bối rối trước những lời lẽ của y; ngược lại, với nụ cười sảng khoái trên môi, ông điềm tĩnh đáp lời: "Hành động mà Chosroes thực hiện lần này hoàn toàn không giống cách cư xử thông thường của con người. Bởi vì những người khác, khi có tranh chấp nảy sinh giữa họ với láng giềng, trước hết sẽ tiến hành đàm phán, và khi không nhận được sự thỏa mãn hợp lý mới chính thức mang quân đánh nhau. Còn ông ta thì ngược lại, tự mình xông thẳng vào giữa lãnh thổ người La Mã rồi mới bắt đầu đưa ra những gợi ý về hòa bình." Với những lời lẽ ấy, ông cho phép sứ thần lui ra.

Khi Abandanes yết kiến Chosroes, ông ta khuyên nhà vua hãy thu xếp rút lui với tốc độ nhanh nhất có thể. Bởi ông ta thuật lại rằng mình vừa gặp một vị tướng vượt trội hơn tất cả mọi người khác về lòng dũng cảm lẫn sự khôn ngoan, cùng một đạo quân mà ít nhất ông ta chưa từng thấy bao giờ với kỷ luật thép khiến ông ta trầm trồ ngưỡng mộ tột độ. Ông ta cũng nói thêm rằng cuộc chiến này không hề cân sức về mặt rủi ro đối với Chosroes và Belisarius, bởi sự khác biệt nằm ở chỗ nếu thắng trận, ông ta cũng chỉ chiến thắng một kẻ nô lệ của Caesar, nhưng nếu không may thất trận, ông ta sẽ chuốc lấy sự ô nhục lớn lao cho vương triều cùng giống nòi Ba Tư; mặt khác, người La Mã nếu thua trận vẫn có thể dễ dàng bảo toàn tính mạng trong các pháo đài và trên lãnh thổ của mình, trong khi người Ba Tư nếu gặp bất kỳ nghịch cảnh nào sẽ chẳng có lấy một sứ giả nào trốn thoát về được đất nước Ba Tư. Chosroes bị thuyết phục bởi lời khuyên này và muốn quay về quê hương, nhưng ông ta lại rơi vào một tình cảnh vô cùng nan giải. Số là ông ta đinh ninh rằng khúc sông qua lại đang được canh gác bởi kẻ thù, và ông ta không thể rút lui bằng con đường cũ — nơi hoàn toàn hoang vắng không bóng người, trong khi lương thực mang theo từ đầu khi xâm lược lãnh thổ người La Mã đã cạn kiệt hoàn toàn. Cuối cùng, sau một hồi lâu cân nhắc, ông ta thấy phương án mạo hiểm đánh một trận để sang bờ bên kia và thực hiện hành trình qua một vùng đất trù phú ngập tràn mọi thứ là tối ưu nhất. Lúc bấy giờ, Belisarius thừa hiểu rằng dẫu có một trăm nghìn người cũng chẳng bao giờ đủ sức ngăn chặn cuộc vượt sông của Chosroes. Bởi vì con sông tại nhiều điểm dọc đó có thể vượt qua bằng thuyền vô cùng dễ dàng, và ngoài ra quân đội Ba Tư quá mạnh để bị ngăn cản bởi một kẻ thù kém hơn về số lượng. Nhưng ban đầu ông đã ra lệnh cho lực lượng của Diogenes và Adolius cùng một nghìn kỵ binh di chuyển dọc theo bờ sông để gây hoang mang cho tên dã man bằng cảm giác bất lực. Sau khi đã khiến tên dã man sợ hãi hệt như đã kể, Belisarius lo sợ lỡ có chướng ngại vật nào cản trở ông rút lui khỏi lãnh thổ người La Mã. Bởi vì ông coi việc đánh đuổi đại quân của Chosroes mà không phải mạo hiểm giao chiến với hàng vạn tên dã man bằng một lực lượng quá đỗi khiêm tốn và đang khiếp sợ trước quân đội Media là một chiến công vĩ đại. Chính vì thế, ông ra lệnh cho Diogenes và Adolius án binh bất động.

Do đó, Chosroes cho dựng cầu với tốc độ chớp nhoáng rồi bất ngờ vượt sông Euphrates cùng toàn bộ đại quân. Số là người Ba Tư có khả năng vượt mọi con sông mà không gặp chút khó khăn nào bởi khi hành quân họ luôn chuẩn bị sẵn những chiếc móc sắt dùng để kết nối các thanh xà dài lại với nhau, nhờ đó ứng biến dựng cầu ngay tức khắc bất cứ nơi nào họ muốn. Ngay khi đặt chân đến phần đất bên kia, ông ta liền phái người đến gặp Belisarius để thông báo rằng bản thân ông đã ban ân huệ cho người La Mã bằng việc rút quân Media, và đang ngóng chờ các sứ thần của họ — những người lẽ ra phải có mặt từ lâu. Thế rồi Belisarius cùng toàn bộ đại quân La Mã cũng vượt sông Euphrates và tức tốc phái người đến gặp Chosroes. Khi các sứ giả yết kiến, họ ca ngợi ông hết lời về quyết định rút lui và hứa hẹn các sứ thần từ hoàng đế sẽ nhanh chóng đến gặp ông để thực hiện các điều khoản hòa bình từng thỏa thuận trước đó. Họ cũng khẩn khoản xin ông hãy đối xử với người La Mã như bạn bè trên hành trình qua lãnh thổ của họ. Chosroes chấp thuận điều này, với điều kiện họ phải trao cho ông một trong những nhân vật danh giá làm con tin để ràng buộc thỏa thuận, bảo đảm họ sẽ thực thi cam kết. Thế là các sứ giả quay về gặp Belisarius thuật lại lời Chosroes, và ông đến Edessa chọn John — con trai của Basilius, người giàu có và danh giá bậc nhất Edessa — rồi tức tốc sai ông ta lên đường làm con tin cho Chosroes, dẫu John vô cùng miễn cưỡng. Người La Mã ngợi ca Belisarius hết lời và ông dường như gặt hái được vinh quang lớn lao hơn trong mắt họ so với thời điểm áp giải Gelimer hay Vittigis về Byzantium. Bởi vì xét cho cùng, đó là một chiến công vĩ đại và đáng ngợi ca khôn tả: giữa lúc toàn bộ người La Mã đang hoảng loạn sợ hãi trốn mình trong các chiến lũy, và Chosroes mang đại quân hùng hậu bước vào giữa lòng lãnh thổ La Mã, một vị tướng với số lượng binh sĩ vô cùng khiêm tốn, vừa vội vã chạy đua từ Byzantium đến vào thời khắc đó, lại dám dựng trại đối đầu trực diện với vua Ba Tư, khiến Chosroes bất ngờ — dù vì sợ vận may, sợ lòng dũng cảm của vị tướng ấy hay vì bị lừa gạt bởi các thủ đoạn — không dám tiếp tục tiến quân mà đành tháo chạy trong bộ dạng giả vờ cầu hòa.

Tuy nhiên, trong lúc ấy, Chosroes lại phớt lờ thỏa thuận, chiếm lấy thành phố Callinicus hoàn toàn không có lực lượng phòng thủ. Số là người La Mã, nhận thấy tường thành của thành phố này quá đỗi mục nát và dễ bị đánh sập, đang tháo dỡ từng đoạn để xây dựng mới. Chính vào thời điểm đó, khi vừa tháo dỡ một đoạn tường và chưa kịp xây bù vào khoảng trống, hay tin kẻ thù đã áp sát, họ vội vã mang theo những báu vật quý giá nhất, những cư dân giàu có tháo chạy sang pháo đài khác, trong khi số còn lại không có binh sĩ bảo vệ đành đứng nguyên tại chỗ. Rất nhiều nông dân đã tập trung tại đó. Chosroes bắt làm nô lệ toàn bộ số dân này và san bằng mọi thứ thành bình địa. Chẳng bao lâu sau, nhận được con tin John, ông ta rút quân về nước. Và những người Armenia từng quy thuận Chosroes nhận được lời hứa từ người La Mã đã cùng Bassaces đến Byzantium. Số phận của người La Mã trong cuộc xâm lược lần thứ ba của Chosroes khép lại như thế. Và Belisarius về Byzantium theo triệu tập của hoàng đế để được phái sang Ý lần nữa, bởi tình hình tại đó đang đầy rẫy khó khăn đối với người La Mã.

XXII

Vào năm 542 sau Công nguyên. Vào thời kỳ này, một trận đại dịch bùng phát suýt chút nữa đã xóa sổ toàn bộ nhân loại. Đối với mọi thảm họa khác giáng xuống từ thiên đình, người ta có thể đưa ra những lý giải về nguyên nhân bởi những kẻ liều lĩnh, hệt như vô số giả thuyết được xướng lên bởi những kẻ thông thái trong lĩnh vực này; bởi họ rất thích thêu dệt những nguyên nhân hoàn toàn vượt quá tầm hiểu biết của con người và bịa đặt ra những triết lý tự nhiên kỳ quái, dẫu thừa biết mình chẳng nói lên được điều gì hợp lý, nhưng vẫn coi đó là đủ nếu lý lẽ của họ có thể lừa gạt được một số người đối diện để thuyết phục họ theo quan điểm của mình. Nhưng đối với thảm họa này, việc dùng lời nói để diễn đạt hay trong tư duy để tưởng tượng ra bất kỳ nguyên nhân nào là điều hoàn toàn bất khả thi, ngoại trừ việc quy nó về Thượng đế. Bởi vì nó không bùng phát ở một góc thế giới hay giáng xuống một số người nhất định, cũng chẳng giới hạn trong bất kỳ mùa nào trong năm để từ những hoàn cảnh đó người ta có thể tìm ra những lý giải tinh vi về nguyên nhân, mà nó càn quét toàn bộ thế giới và tàn phá cuộc sống của mọi người — dẫu họ khác biệt nhau một trời một vực, không từ bất kỳ giới tính hay lứa tuổi nào. Bởi vì con người khác biệt nhau biết bao nhiêu về nơi sinh sống, về lối sống hằng ngày, về bản tính tự nhiên, về các hoạt động sinh kế, hay bất cứ điểm khác biệt nào giữa người với người, thì trong trường hợp căn bệnh này, mọi sự khác biệt ấy đều trở nên vô nghĩa. Nó tấn công người này vào mùa hè, người khác vào mùa đông, và những người khác nữa vào các mùa còn lại trong năm. Thế nên hãy để mặc các nhà ngụy biện lẫn chiêm tinh gia bày tỏ phán đoán của riêng họ về vấn đề này, còn về phần mình, thần xin tiếp tục kể lại nguồn gốc xuất phát của căn bệnh này và phương thức nó tàn sát con người.

Nó khởi phát từ những người Ai Cập sinh sống tại Pelusium. Sau đó nó chia tách và lan theo một hướng về Alexandria cùng phần còn lại của Ai Cập, hướng kia lan đến Palestine giáp ranh Ai Cập; từ đó nó càn quét khắp thế giới, không ngừng tiến về phía trước và lan rộng vào những thời điểm thuận lợi cho nó. Bởi vì nó dường như di chuyển theo một sự sắp đặt cố định, lưu trú trong mỗi quốc gia một khoảng thời gian nhất định, không buông tha bất kỳ góc nhỏ nào, mà lan rộng theo cả hai hướng cho đến tận cùng thế giới, hệt như sợ hãi lỡ như có góc nào trên trái đất thoát khỏi nó. Nó không bỏ sót hòn đảo, hang động hay dãy núi nào có con người sinh sống; và nếu nó từng bỏ qua một vùng đất nào đó — không tàn phá dân cư ở đó hoặc chỉ chạm nhẹ một cách hờ hững — thì chẳng bao lâu sau nó cũng quay trở lại; và khi ấy những kẻ sinh sống quanh vùng đất này — những kẻ trước đó từng hứng chịu thảm họa nặng nề nhất — lại không hề bị chạm tới, nhưng nó dứt khoát không rời khỏi địa điểm đang xét cho đến khi hoàn thành đúng định mức số người chết, sao cho khớp hoàn toàn với số lượng từng bị tiêu diệt trong đợt trước ở những cư dân xung quanh. Căn bệnh này luôn khởi phát từ vùng duyên hải, rồi từ đó lan dần vào nội địa. Đến năm thứ hai, nó đặt chân đến Byzantium vào giữa mùa xuân — nơi tình cờ thần đang lưu lại lúc bấy giờ. Và nó xuất hiện theo cách sau đây: Hiện thân của các thực thể siêu nhiên trong hình dạng con người đủ mọi mô tả đã được nhìn thấy bởi rất nhiều người, và những ai chạm mặt chúng đều có cảm giác như thể họ bị đánh đập bởi kẻ mà họ vừa gặp tại một bộ phận nào đó trên cơ thể, để rồi ngay lập tức khi nhìn thấy hiện thân ấy, họ cũng bị căn bệnh tóm gọn. Ban đầu, những ai chạm trán những sinh thể này đã cố gắng xua đuổi chúng bằng cách thốt lên những danh tính thiêng liêng nhất và thực hiện các nghi thức trừ tà khác nhau tùy theo khả năng, nhưng họ hoàn toàn chẳng thu được kết quả gì, bởi ngay cả trong các thánh điện nơi phần lớn họ tháo chạy tìm nơi trú ẩn, người ta vẫn chết la liệt liên tục. Nhưng về sau, họ thậm chí chẳng buồn đếm xỉa đến bạn bè khi được gọi tên, tự giam mình trong phòng và giả vờ như không nghe thấy, mặc cho cửa nhà bị đập phá ầm ầm, rõ ràng vì sợ hãi kẻ đang cất tiếng gọi chính là một trong những con quỷ đó. Tuy nhiên, đối với một số người, căn bệnh không bùng phát theo cách này, mà họ nhìn thấy ảo ảnh trong giấc mơ và có cảm giác như thể mình đang chịu đựng đúng thứ hệt như thế từ thực thể đang đứng sừng sững trên đầu họ, hoặc nghe thấy tiếng vọng tiên tri báo trước rằng tên của họ đã nằm trong danh sách những kẻ phải chết. Nhưng với phần lớn mọi người, họ bị tóm gọn bởi căn bệnh mà không hề hay biết điều gì sắp xảy ra thông qua ảo ảnh thức giấc hay giấc mơ. Và họ mắc bệnh theo phương thức sau: Họ đột ngột bị sốt, người thì vừa bừng tỉnh sau giấc ngủ, người đang đi dạo, kẻ đang bận rộn việc này việc nổ, hoàn toàn không màng tới việc họ đang làm gì. Cơ thể không hề có sự thay đổi màu sắc nào so với trước, không hề nóng bỏng hệt như khi mắc chứng sốt thông thường, cũng chẳng xuất hiện bất kỳ ổ viêm nào, mà cơn sốt chỉ âm ỉ từ lúc khởi phát cho đến tận chiều tối đến mức ngay cả bản thân bệnh nhân lẫn y sĩ chạm vào cũng chẳng mờ tỏ chút nghi ngờ nào về hiểm họa. Do đó, hiển nhiên là chẳng có bất kỳ ai mắc bệnh lại mảy may nghĩ rằng mình sẽ chết vì nó. Nhưng ngay trong ngày hôm đó ở một số người, ngày hôm sau ở những người khác, hoặc không lâu sau đó ở phần lớn số còn lại, một khối u bướu hạch bắt đầu phát triển; và hiện tượng này không chỉ diễn ra ở bộ phận cơ thể gọi là "boubon" — tức là bên dưới vùng bụng — mà còn ở nách, ở một số trường hợp là ngay mang tai, và ở các điểm khác nhau trên đùi.

Cho đến thời điểm này, mọi diễn biến đều diễn ra tương đối giống nhau ở tất cả những ai mắc bệnh. Nhưng từ đó trở đi, những khác biệt rõ rệt bắt đầu xuất hiện; và thần không tài nào lý giải nổi liệu nguyên nhân của sự đa dạng triệu chứng này nằm ở sự khác biệt giữa các cơ thể, hay do nó tuân theo ý muốn của Đấng đã mang căn bệnh giáng xuống trần gian. Bởi vì ở một số người xảy ra tình trạng hôn mê sâu, ở những người khác lại là cơn mê sảng dữ dội, và trong cả hai trường hợp họ đều gánh chịu các triệu chứng đặc trưng của bệnh. Đối với những kẻ rơi vào bùa chú hôn mê, họ quên sạch mọi người quen thuộc và có vẻ như đang chìm trong giấc ngủ miên man. Và nếu có ai chăm sóc họ, họ sẽ ăn uống mà không cần tỉnh giấc, nhưng một số người bị bỏ mặc, và những kẻ này sẽ trực tiếp chết đói vì thiếu dưỡng chất. Trong khi đó, những kẻ bị cơn mê sảng tóm gọn lại mất ngủ và trở thành nạn nhân của những ảo giác méo mó; bởi vì chúng đinh ninh rằng có kẻ đang tìm đến để tiêu diệt mình, rồi trở nên kích động tháo chạy thục mạng, lớn tiếng gào thét hết cỡ. Đám người chăm sóc họ kiệt quệ sức lực liên tục và trải qua những khoảng thời gian vô cùng nan giải suốt dọc đường. Chính vì thế, ai nấy đều bày tỏ lòng thương xót đối với họ chẳng kém gì các bệnh nhân, không phải vì họ bị đe dọa bởi căn bệnh dịch khi tiếp cận (bởi vì cả y sĩ lẫn những người khác đều không bị lây nhiễm qua việc tiếp xúc với người bệnh hay người chết, vì rất nhiều người túc trực liên tục chôn cất hoặc chăm sóc những người chẳng dính dáng gì đến mình vẫn trụ vững trong việc phục vụ ấy vượt qua mọi mong đợi, trong khi ở rất nhiều người khác bệnh bùng phát bất ngờ và họ chết ngay lập tức); nhưng họ thương xót vì những gian khổ khốc liệt mà họ đang phải gánh chịu. Bởi vì khi bệnh nhân ngã khỏi giường lăn lóc trên sàn nhà, họ cứ liên tục đỡ họ nằm lại chỗ cũ, và khi họ vùng vẫy muốn lao đầu ra khỏi nhà, họ dùng tay xô đẩy kéo giật lại để cản trở. Và khi có nước ở gần, họ lại muốn nhảy sồ vào đó, không phải vì cơn khát (bởi phần lớn lao thẳng ra biển), mà nguyên nhân chủ yếu bắt nguồn từ trạng thái bệnh hoạn trong tâm trí họ. Họ cũng gặp vô vàn khó khăn trong việc ăn uống, vì không thể nuốt nổi thức ăn một cách dễ dàng. Và rất nhiều người bỏ mạng vì thiếu người chăm sóc, bởi họ hoặc chết đói, hoặc tự mình gieo mình từ trên cao xuống. Trong những trường hợp không xuất hiện hôn mê hay mê sảng, hạch bướu bị hoại tử và nạn nhân không còn chịu nổi cơn đau đớn, đành bỏ mạng. Người ta có thể đinh ninh rằng trong mọi trường hợp mọi chuyện sẽ diễn ra hệt như thế, nhưng vì tâm trí họ hoàn toàn không tỉnh táo, một số người không tài nào cảm nhận nổi cơn đau; bởi vì do tình trạng hỗn loạn trong đầu, họ mất sạch mọi giác quan.

Lúc bấy giờ, một số y sĩ vì bối rối trước những triệu chứng không thể lý giải, đinh ninh rằng căn bệnh tập trung vào các khối u bướu hạch, đã quyết định mổ xẻ thi thể người chết để nghiên cứu. Và khi rạch một số khối u, họ tìm thấy một loại mụn nhọt kỳ lạ phát triển bên trong đó.

Cái chết ập đến ngay lập tức ở một số người, sau nhiều ngày ở những người khác; và trên cơ thể một số người nổi lên những nốt mụn mủ đen to bằng hạt đậu lăng, khiến họ thậm chí chẳng sống nổi qua một ngày mà gục ngã ngay lập tức. Ở rất nhiều người, tình trạng nôn ra máu xuất hiện không rõ nguyên nhân và tước đoạt mạng sống ngay tức khắc. Hơn thế nữa, thần có thể khẳng định rằng những y sĩ lừng lẫy nhất từng tiên đoán nhiều người sẽ chết, nhưng hóa ra họ lại bất ngờ bình phục hoàn toàn chẳng bao lâu sau đó, trong khi những người được họ tiên đoán sẽ sống sót lại đành bỏ mạng gần như lập tức. Thế nên trong căn bệnh này, chẳng có quy luật nào nằm trong phạm vi lý trí của con người; bởi vì trong mọi trường hợp, kết quả đều có xu hướng trở nên khó lường. Chẳng hạn, trong khi một số người được chữa khỏi nhờ tắm táp, thì số khác lại gánh chịu hậu quả tồi tệ không kém. Những người không nhận được sự chăm sóc nào, nhiều người đã chết, nhưng số khác lại bất ngờ sống sót một cách vô lý. Và một lần nữa, các phương pháp điều trị cho ra những kết quả hoàn toàn trái ngược ở các bệnh nhân khác nhau. Tóm lại, toàn bộ sự việc có thể được đúc kết như sau: chẳng có thủ thuật nào được con người tìm ra để cứu lấy bản thân, sao cho dù có phòng bị cũng không mắc bệnh hoặc một khi đã bị căn bệnh tóm gọn thì có thể vượt qua nó; mà hiểm họa ập đến không báo trước trong khi sự bình phục chẳng nhờ cậy vào bất kỳ tác nhân bên ngoài nào.

Và đối với những phụ nữ đang mang thai, cái chết là điều có thể thấy trước chắc chắn nếu họ mắc bệnh. Bởi vì một số người chết vì sảy thai, số khác bỏ mạng ngay lúc sinh nở cùng với đứa con trong bụng. Dù vậy, người ta truyền tai nhau rằng có ba phụ nữ vượt cạn thành công dẫu đứa trẻ qua đời, và có một phụ nữ chết ngay lúc sinh con nhưng đứa trẻ chào đời và sống sót.

Trong những trường hợp khối u sưng to bất thường và mủ bắt đầu chảy ra, bệnh nhân may mắn thoát chết và sống sót, bởi rõ ràng tình trạng cấp tính của mụn nhọt đã tìm được hướng giải tỏa, và điều này nhìn chung chứng minh là dấu hiệu hồi phục sức khỏe; nhưng trong những trường hợp khối u giữ nguyên hình dạng cũ, những rắc rối hệt như thần vừa nhắc tới sẽ bùng phát. Ở một số người sống sót, phần đùi bị teo tóp lại, và trong trường hợp đó dẫu khối u vẫn tồn tại nhưng hoàn toàn không xuất hiện mủ. Ở những người sống sót khác, phần lưỡi không giữ được bình thường, khiến họ sống tiếp trong tình trạng nói ngọng hoặc nói năng lắp bắp, khó khăn.

XXIII

Bấy giờ, căn bệnh dịch ở Byzantium hoành hành trong suốt bốn tháng, và giai đoạn hoành hành dữ dội nhất kéo dài khoảng ba tháng. Ban đầu, số lượng người chết chỉ nhỉnh hơn bình thường một chút, sau đó tỷ lệ tử vong leo thang cao hơn nữa, để rồi về sau con số người chết chạm mốc năm nghìn người mỗi ngày, thậm chí có lúc vọt lên tới một vạn và hơn thế nữa. Ban đầu, mỗi người tự thân lo việc chôn cất người thân trong nhà, thậm chí quăng xác vào cả lăng mộ của người khác bằng cách lén lút hoặc dùng vũ lực; nhưng về sau, sự hỗn loạn và vô trật tự lan rộng khắp nơi. Bởi vì đám nô lệ không còn chủ nhân chăm sóc, những người từng giàu có sung túc giờ bị tước đoạt sự phục vụ của đám gia nhân vì họ hoặc bệnh hoặc chết, và vô số ngôi nhà hoàn toàn trống vắng không bóng người. Chính vì lý do này nên một số nhân vật danh giá trong thành phố đã phải chịu cảnh bỏ hoang không được chôn cất suốt nhiều ngày trời do sự thiếu thốn toàn diện.

Và gánh nặng lo toan cho thảm họa đương nhiên đổ lên đầu hoàng đế. Ngài bèn cắt cử binh lính từ cung điện đồng thời phân phát tiền bạc, ra lệnh cho Theodorus đảm nhận công việc này; nhân vật này giữ chức vụ phát ngôn thông điệp hoàng gia, luôn truyền đạt các thỉnh cầu của thần dân cho hoàng đế, đồng thời hồi đáp họ bất cứ mong muốn nào của ngài. Trong tiếng Latinh, người La Mã gọi chức vụ này là "referendarius". Thế nên, những ai chưa rơi vào cảnh thiếu thốn toàn diện trong gia đình thì tự thân lo việc chôn cất người thân của mình. Nhưng Theodorus, bằng cách phân phát tiền của hoàng đế đồng thời tự bỏ tiền túi ra chi trả, cứ liên tục chôn cất những cái xác không ai chăm sóc. Khi tất cả các lăng mộ từng tồn tại trước đó đều đã chật ních người chết, họ bèn đào xới mọi khu vực quanh thành phố hết khu này đến khu khác, quăng xác chết vào đó, ai nấy đều làm tùy theo khả năng rồi quay đi; nhưng về sau, những kẻ đào hào này không còn đủ sức theo kịp số lượng người chết ngày càng tăng, bèn trèo lên các tháp canh phòng thủ ở Sycae, phá tung phần mái rồi quăng xác chết vào trong đó một cách hỗn loạn; họ chất đống chúng hệt như cách mỗi cái xác ngã xuống, lấp đầy thực tế mọi tháp canh bằng những thây ma, rồi đậy mái lại như cũ. Hậu quả là một mùi hôi thối nồng nặc bao trùm thành phố, làm khổ sở cư dân hơn nữa, nhất là mỗi khi gió thổi mạnh từ hướng đó.

Vào thời điểm ấy, mọi nghi thức chôn cất thông thường đều bị phớt lờ. Bởi vì người chết không được đưa tiễn bởi đoàn người đưa tang theo thông lệ, những bài kinh quen thuộc cũng chẳng được cất lên, mà chỉ cần ai đó vác xác người thân trên vai ra các khu vực ven biển của thành phố rồi quăng xuống là xong; tại đó, các thây ma được chất đống lên những chiếc thuyền nhỏ để chở đi bất cứ đâu tùy tình cờ. Vào thời điểm ấy, những người dân từng là thành viên của các phe phái cũng gạt bỏ hận thù thù địch để chung tay lo các nghi thức chôn cất cho người chết, tự tay họ khiêng những cái xác chẳng dính dáng gì đến mình đi chôn cất. Thậm chí, những kẻ từng quen thói chìm đắm trong những sở thích đê tiện nhơ nhớp nay cũng rũ bỏ sự bất chính trong lối sống hằng ngày để cần cù thực hành các bổn phận tôn giáo, không phải vì họ cuối cùng đã ngộ ra chân lý hay bỗng chốc hóa thành những kẻ yêu chuộng sự đức hạnh — bởi vì khi những phẩm chất đã bám rễ sâu vào con người bằng bản tính hoặc qua sự rèn luyện suốt một thời gian dài, việc họ rũ bỏ chúng một cách nhẹ nhàng như thế là bất khả thi, trừ khi có một luồng ảnh hưởng thần thánh hướng thiện thổi vào họ — mà vì tất cả, nói cho đúng, đều hoảng sợ tột độ trước những gì đang xảy ra, và đinh ninh rằng mình sẽ chết ngay lập tức, nên theo lẽ tự nhiên, họ đã học cách sống đàng hoàng trong chốc lát vì sự sinh tồn bắt buộc. Do đó, ngay khi thoát khỏi căn bệnh và được cứu rỗi, đinh ninh rằng mình đã an toàn vì lời nguyền đã dịch chuyển sang các dân tộc khác, họ liền quay phắt một trăm tám mươi độ trở về với bản tính đê tiện cũ, thậm chí còn phơi bày sự mâu thuẫn trong hành vi hơn trước, vượt qua chính họ trong mọi thói hư tật xấu và sự vô luật pháp. Bởi vì người ta có thể khẳng định chắc chắn mà không sợ dối gian rằng căn bệnh này, dù do tình cờ hay bởi sự quan phòng nào đó, đã nhắm chuẩn xác những kẻ tồi tệ nhất và buông tha cho chúng. Nhưng những điều này chỉ phơi bày ra thế giới vào thời gian sau đó.

Trong khoảng thời gian ấy, việc bắt gặp bất kỳ ai trên đường phố Byzantium là điều hiếm hoi, tất cả những ai may mắn khỏe mạnh đều ngồi lỳ trong nhà, hoặc chăm sóc người bệnh hoặc khóc thương người chết. Nếu ai đó tình cờ chạm mặt người đi ra ngoài, người đó đang khiêng một cái xác. Mọi hoạt động lao động đình trệ, tất cả các ngành nghề bị thợ thuyền bỏ bê cùng mọi công việc khác tùy theo tay mỗi người. Quả thực, trong một thành phố vốn dĩ ngập tràn mọi thứ trù phú, nạn đói gần như tuyệt đối lại hoành hành dữ dội. Chắc chắn việc có đủ bánh mì hay bất cứ thứ gì khác trở thành một điều khó khăn và đáng kinh ngạc; đến mức ở một số bệnh nhân, thời điểm chấm dứt sự sống đến sớm hơn lẽ ra phải thế vì sự thiếu vắng các nhu yếu phẩm sinh tồn. Tóm lại, người ta không thể bắt gặp dù chỉ một bóng người nào ở Byzantium mặc áo chlamys, đặc biệt là khi hoàng đế cũng ngã bệnh (bởi ngài cũng bị sưng u ở vùng bẹn), mà trong một thành phố từng thống trị toàn bộ đế chế La Mã, mọi người dân đều mặc những trang phục thường dân và âm thầm ở nhà. Diễn biến của dịch bệnh trong đế chế La Mã nói chung và tại Byzantium là thế đó. Nó cũng giáng xuống lãnh thổ Ba Tư và tấn công mọi bộ tộc dã man khác nữa.

XXIV

Vào năm 545 sau Công nguyên.

Khi ấy, Chosroes từ Assyria di chuyển đến một địa điểm ở phía bắc mang tên Adarbiganon, từ đó ông ta lên kế hoạch thực hiện cuộc xâm lược vào lãnh thổ La Mã thông qua xứ Persarmenia. Tại địa điểm đó có thánh điện lửa vĩ đại, được người Ba Tư tôn kính hơn mọi vị thần khác. Tại đó, ngọn lửa được canh gác không bao giờ tắt bởi các đạo sĩ Magi, và họ cẩn thận cử hành vô số nghi lễ linh thiêng, đặc biệt là việc xin thần chú cho những vấn đề quan trọng nhất. Đây chính là ngọn lửa từng được người La Mã tôn thờ dưới cái tên Hestia thuở xưa. Tại đó, một sứ giả được phái đến từ Byzantium thông báo với Chosroes rằng Constantianus và Sergius sẽ trực tiếp yết kiến ông với tư cách sứ thần để dàn xếp hiệp ước. Cả hai người này đều là những diễn giả được đào tạo bài bản và cực kỳ khôn ngoan; Constantianus là người gốc Illyricum, còn Sergius đến từ thành phố Edessa ở Mesopotamia. Chosroes án binh bất động chờ đợi họ. Nhưng trên hành trình đến đó, Constantianus ngã bệnh khiến rất nhiều thời gian trôi qua; trong khi ấy, dịch bệnh bất ngờ bùng phát giáng xuống người Ba Tư. Chính vì thế, Nabedes — người khi ấy giữ chức vụ tổng chỉ huy ở Persarmenia — theo chỉ thị của nhà vua đã phái vị linh mục Thiên Chúa giáo ở Dubios đến gặp Valerianus — tổng chỉ huy ở Armenia — nhằm quở trách các sứ thần vì sự chậm trễ đồng thời giục giã người La Mã dốc toàn lực vì hòa bình. Vị linh mục đến Armenia cùng em trai của mình, yết kiến Valerianus và tuyên bố rằng bản thân ông, với tư cách là một tín đồ Thiên Chúa giáo, có thiện cảm với người La Mã, và nhà vua Chosroes luôn tuân theo lời khuyên của ông trong mọi việc; thế nên nếu các sứ thần cùng đi với ông sang đất Ba Tư, mọi thứ sẽ thuận lợi để họ dàn xếp hòa bình theo ý muốn. Vị linh mục cất lời như thế; nhưng người em trai của ông lại lén lút gặp riêng Valerianus để bẩm báo rằng Chosroes đang lâm vào bước đường cùng: con trai ông ta đã nổi dậy mưu toan soán ngôi, bản thân ông ta cùng toàn bộ đại quân Ba Tư đã mắc phải căn bệnh dịch; và đó chính là lý do khiến ông ta lúc này nóng lòng muốn dàn xếp thỏa thuận với người La Mã. Hay tin này, Valerianus liền cho phép vị giám mục lui ra, hứa hẹn các sứ thần sẽ đến gặp Chosroes chẳng mấy chốc nữa, trong khi bản thân ông tức tốc truyền đạt những gì vừa nghe được cho Hoàng đế Justinian. Điều này khiến hoàng đế lập tức ra lệnh cho ông cùng Martinus và các chỉ huy khác tiến đánh lãnh thổ kẻ thù càng nhanh càng tốt. Bởi ngài thừa hiểu sẽ chẳng có bóng dáng tên địch nào dám đứng ra cản đường họ. Ngài ra lệnh cho họ tập hợp tất cả về một mối rồi mở cuộc xâm lược vào Persarmenia. Nhận được các bức thư chỉ thị, toàn bộ các chỉ huy cùng tùy tùng ráo riết tập hợp vào lãnh thổ Armenia.

Và Chosroes đã từ bỏ Adarbiganon từ trước đó không lâu vì sợ hãi dịch bệnh, rút toàn bộ đại quân về Assyria — nơi dịch bệnh vẫn chưa bùng phát thành dịch. Do đó, Valerianus hạ trại sát Theodosiopolis cùng lực lượng dưới quyền; đi cùng ông còn có Narses dẫn theo người Armenia và một số người Eruli. Về phần Martinus — Tổng tư lệnh phương Đông — cùng Ildiger và Theoctistus đã đến pháo đài Citharizon, dựng trại và túc trực tại chỗ. Pháo đài này cách Theodosiopolis bốn ngày đường. Chẳng bao lâu sau, Peter cũng đến đó cùng Adolius và một số chỉ huy khác. Lực lượng trong khu vực này do Isaac — em trai của Narses — chỉ huy. Philemouth và Beros cùng đội quân Eruli dưới quyền tiến vào lãnh thổ Chorzianene, không xa trại của Martinus. Trong khi đó, Justus — cháu hoàng đế — cùng Peranius và John — con trai của Nicetas — kết hợp cùng Domentiolus và John — người có biệt danh là Kẻ Tham Ăn — dựng trại gần địa điểm mang tên Phison sát biên giới Martyropolis. Thế là các chỉ huy La Mã đã hạ trại cùng lực lượng của mình như thế; và toàn bộ đại quân lên tới ba mươi nghìn người. Tuy nhiên, toàn bộ lực lượng này không được tập hợp về một mối, cũng chẳng có buổi hội họp chung nào diễn ra giữa các tướng lĩnh. Thay vào đó, các vị tướng cử thuộc hạ qua lại để thăm dò ý định về cuộc xâm lược. Bỗng nhiên, Peter tự ý hành động không thông báo với bất cứ ai, không suy tính kỹ lưỡng, đã đơn phương xâm lược lãnh thổ thù địch cùng lực lượng của mình. Khi Philemouth và Beros — các thủ lĩnh người Eruli — hay tin này vào ngày hôm sau, họ lập tức đuổi theo sau. Khi thông tin này lọt đến tai Martinus cùng Valerianus và thuộc hạ của họ, họ cũng nhanh chóng hùa theo cuộc xâm lược. Và chẳng bao lâu sau tất cả hội tụ lại với nhau trên đất thù địch, ngoại trừ Justus và thuộc hạ — như thần đã đề cập, họ hạ trại ở nơi cách xa phần còn lại của đại quân, và hay tin muộn màng về cuộc xâm lược; thế rồi họ cũng lập tức tràn vào lãnh thổ kẻ thù tại vị trí của mình nhưng hoàn toàn thất bại trong việc hội quân với các chỉ huy khác. Về phần những người khác, họ tiến bước theo đội hình hướng thẳng đến Doubios, không cướp bóc hay gây bất kỳ thiệt hại nào khác cho lãnh thổ Ba Tư.

XXV

Doubios vốn là một vùng đất tuyệt vời trên mọi phương diện, đặc biệt được ban phước với khí hậu trong lành cùng nguồn nước ngọt dồi dào; và từ Theodosiopolis, nó cách một chặng đường đi bộ tám ngày. Tại vùng đó có những đồng bằng thích hợp cho việc cưỡi ngựa, vô số ngôi làng đông đúc tọa lạc sát rạt nhau, và rất nhiều thương nhân tiến hành các hoạt động buôn bán tại đây. Từ Ấn Độ cùng các vùng lân cận ở Iberia và thực chất từ tất cả các quốc gia Ba Tư cùng một số vùng thuộc quyền kiểm soát của người La Mã, người ta mang hàng hóa đến để tiến hành giao thương với nhau tại đây. Vị linh mục của người Thiên Chúa giáo được gọi là "Catholicos" trong tiếng Hy Lạp, bởi ông đứng đầu độc tôn toàn bộ khu vực này. Cách Doubios chừng một trăm hai mươi sân vận động về bên phải hướng đi từ lãnh thổ người La Mã, có một ngọn núi khó leo trèo đồng thời vô cùng hiểm trở, và một ngôi làng chật hẹp chen chúc bởi vùng đất gồ ghề xung quanh mang tên Anglon. Nabedes rút lui về đó cùng toàn bộ đại quân ngay khi hay tin người La Mã xâm lược, và tự tin vào sự hiểm trở của địa thế, hắn đóng cửa thủ thế. Ngôi làng nằm ngay rìa ngọn núi, và có một pháo đài kiên cố mang tên hệt như ngôi làng tọa lạc trên sườn núi dốc đứng. Thế nên Nabedes dùng đá và xe chở hàng chặn đứng các lối vào làng, qua đó làm cho việc tiếp cận trở nên khó khăn hơn bội phần. Phía trước nó, hắn đào một loại chiến hào và bố trí đại quân tại đó, đồng thời nhét đầy những căn lều cũ bằng lực lượng mai phục của bộ binh. Tổng cộng lực lượng Ba Tư lên tới bốn nghìn người.

Trong lúc những việc này đang diễn ra, người La Mã đã tiến đến một địa điểm cách Anglon một ngày đường, bắt giữ được một tên lính đi thám thính của địch và tra khảo xem Nabedes hiện đang trốn ở đâu. Hắn khẳng định tên đó đã rút khỏi Anglon cùng toàn bộ đại quân Media. Nghe vậy, Narses đùng đùng nổi giận, buông những lời quở trách và lăng mạ các đồng nghiệp vì sự chần chừ của họ. Những người khác cũng hùa theo hệt như thế, trút giận lăng mạ lẫn nhau; và từ lúc đó, vứt bỏ sạch sành sanh mọi suy nghĩ về chiến trận và hiểm nguy, họ chỉ chực chờ rắp tâm cướp bóc vùng đất xung quanh. Lực lượng nhổ trại, và không có sự dẫn dắt của các vị tướng cũng như không duy trì bất kỳ đội hình rõ ràng nào, họ ào ạt tiến lên trong sự hỗn loạn toàn diện; bởi vì họ chẳng có mật khẩu chung nào cho nhau hệt như thông lệ trong những tình huống hiểm nghèo như thế, cũng chẳng được bố trí theo đúng các cánh quân của mình. Binh sĩ cứ thế tiến bước, lẫn lộn cùng đoàn xe chở hành lý hệt như đang bước vào một chuyến cướp bóc của cải dễ ăn. Khi tiến sát Anglon, họ cử trinh sát đi thám thính và những người này quay về thông báo về đội hình phòng thủ của kẻ thù. Các vị tướng bàng hoàng trước sự bất ngờ đó, nhưng họ lại coi việc thối lui với một đạo quân đông đảo nhường này là một điều nhục nhã và hèn nhát, nên đành bố trí đại quân thành ba cánh đúng theo hoàn cảnh cho phép, rồi tiến thẳng về phía kẻ thù. Peter chỉ huy cánh phải, Valerianus chỉ huy cánh trái, trong khi Martinus và thuộc hạ trấn giữ trung quân. Khi tiến sát đối thủ, họ dừng chân, duy trì đội hình nhưng không tránh khỏi sự hỗn loạn. Nguyên nhân bắt nguồn từ địa thế hiểm trở bị chia cắt quá đỗi tơi bời, cùng với việc họ lao vào trận chiến trong một đội hình được xếp gấp gáp chộp giật. Cho đến lúc đó, đám dã man tụ tập trong một không gian chật hẹp vẫn án binh bất động nhờ dựa vào sự hiểm trở của đối thủ, bởi Nabedes đã ra lệnh tuyệt đối không được tự ý khai chiến dưới bất kỳ hình thức nào, nhưng nếu kẻ thù lao vào tấn công, họ phải chống trả bằng toàn bộ sức lực.

Đầu tiên, Narses cùng đội quân Eruli và những người La Mã dưới quyền lao vào đối đầu với kẻ thù, và sau một trận giao chiến giáp lá cà khốc liệt, ông đánh vỡ trận đám người Ba Tư đứng trước mặt mình. Lũ dã man tháo chạy cắm cổ lên pháo đài, và trên đường chạy chúng giẫm đạp gây ra những thương tích khủng khiếp cho nhau trong lối đi chật hẹp. Narses thúc quân tiến lên gia tăng áp lực lên kẻ thù, và phần lớn người La Mã cũng hùa theo tham chiến. Nhưng bỗng nhiên, đám lính mai phục hệt như đã được đề cập — từ các căn lều dọc theo những ngõ hẻm chật hẹp ùa ra, tàn sát một số lính Eruli trong một đợt tấn công bất ngờ, đồng thời giáng cho chính Narses một đòn chí mạng vào thái dương. Người em trai Isaac ôm lấy ông ra khỏi đám chiến binh trong tình trạng trọng thương. Và ông qua đời chẳng bao lâu sau đó, chứng minh bản thân là một dũng tướng kiên cường trong trận chiến này. Thế là, hệt như dự đoán, sự hỗn loạn bao trùm đại quân La Mã, và Nabedes xua toàn bộ lực lượng Ba Tư ra tấn công đối thủ. Quân Ba Tư trút mưa tên vào đám đông người La Mã trong các ngõ hẻm chật hẹp, dễ dàng tiêu diệt vô số mạng người, đặc biệt là đám lính Eruli — những kẻ từ đầu đã hăng hái lao vào đánh địch cùng Narses và chiến đấu phần lớn không có giáp trụ bảo vệ. Bởi vì người Eruli chẳng mang mũ giáp, giáp ngực hay bất kỳ trang bị phòng hộ nào ngoài chiếc khiên và một chiếc áo khoác dày được thắt lưng trước khi vào trận. Thậm chí các nô lệ người Eruli còn xông vào trận chiến mà không có lấy một chiếc khiên, và khi họ chứng minh được lòng dũng cảm trong chiến tranh, chủ nhân mới cho phép họ tự bảo vệ mình bằng khiên trong chiến trận. Phong tục của người Eruli là thế.

Người La Mã không chống nổi đợt tấn công của kẻ thù, tất cả tháo chạy thục mạng, không mảy may nghĩ đến chuyện kháng cự, bất chấp sự xấu hổ hay bất kỳ động cơ cao đẹp nào khác. Về phần quân Ba Tư, vì nghi ngờ đối thủ không tháo chạy một cách nhục nhã mà đang giăng sẵn cạm bẫy nào đó đối với họ, họ chỉ truy đuổi đến hết vùng địa hình gồ ghề rồi quay đầu, không dám đánh một trận quyết chiến trên mặt đất bằng phẳng với số lượng ít ỏi chống lại số đông. Người La Mã, đặc biệt là tất cả các vị tướng, đinh ninh rằng kẻ thù đang bám đuổi không ngừng nghỉ, cứ thế cắm cổ chạy nhanh hơn, không lãng phí một giây; họ quất roi hò hét giục giang con ngựa của mình phi như bay, vứt bỏ áo giáp cùng các trang bị khác xuống đất trong sự hấp tấp hỗn loạn. Bởi họ không có đủ can đảm để quay đầu đối lập với người Ba Tư nếu bị bắt kịp, mà dặt trọn hy vọng sống sót vào bốn cẳng ngựa; tóm lại, cuộc tháo chạy thê thảm đến mức hiếm có con ngựa nào sống sót nổi, khi dừng chạy là chúng ngã khuỵu xuống đất rồi trút hơi thở cuối cùng. Và điều này đã biến thành một thảm họa tột cùng đối với người La Mã, vượt qua mọi thứ từng giáng xuống đầu họ trước đó. Vô số người thiệt mạng và số lượng lớn hơn nữa rơi vào tay kẻ thù. Vũ khí cùng gia súc vận tải bị kẻ thù tịch thu đạt đến con số khổng lồ khiến Ba Tư sau sự kiện này có vẻ như trở nên giàu có hơn. Còn Adolius, trong lúc băng qua một khu vực kiên cố trong cuộc tháo chạy này — nằm tại Persarmenia — đã bị một viên đá ném bởi cư dân thị trấn đập trúng đầu và tử trận tại chỗ. Về phần lực lượng của Justus và Peranius, họ xâm lược vùng Taraunon, thu về một ít chiến lợi phẩm rồi lập tức quay về.

XXVI

Vào năm 544 sau Công nguyên.

Và vào năm tiếp theo, Chosroes — con trai của Cabades — lần thứ tư xâm lược lãnh thổ người La Mã, dẫn đại quân hướng về Mesopotamia. Cuộc xâm lược này được thực hiện bởi Chosroes không phải nhằm chống lại Justinian — Hoàng đế La Mã — cũng chẳng phải chống lại bất kỳ ai khác, mà nhằm vào vị Thượng đế mà người Thiên Chúa giáo tôn thờ. Bởi vì trong cuộc xâm lược đầu tiên, khi phải rút lui sau thất bại trong việc chiếm đoạt Edessa, cả ông ta lẫn các đạo sĩ Magi, vì bị đánh bại bởi vị Thượng đế của người Thiên Chúa giáo, đã chìm trong nỗi thất vọng tột độ. Do đó, Chosroes tìm cách xoa dịu nó bằng cách thốt lên lời đe dọa trong hoàng cung rằng ông ta sẽ biến toàn bộ cư dân Edessa thành nô lệ mang về đất nước Ba Tư, và biến thành phố thành bãi chăn cừu. Do đó, khi tiến sát thành phố Edessa cùng toàn bộ đại quân, ông ta phái một số người Hun đi theo mình đánh vào đoạn tường thành nằm phía trên trường đua ngựa, với mục đích không gây thiệt hại nào khác ngoài việc cướp lấy những đàn gia súc mà người chăn cừu tập trung ở đó dọc theo bức tường với số lượng lớn: bởi họ tự tin vào sự kiên cố của địa thế vì nó quá đỗi dốc đứng, và đinh ninh rằng kẻ thù không bao giờ dám bén mảng tiến lại gần tường thành đến thế. Thế nên đám dã man bắt đầu tóm lấy bầy cừu, và những người chăn cừu dũng cảm chống trả ngăn cản chúng. Khi một lượng lớn quân Ba Tư đến tăng viện cho người Hun, đám dã man thành công tách được một phần bầy cừu khỏi đó, nhưng binh lính La Mã cùng một số người dân đã mở cuộc đột kích tấn công kẻ thù và trận chiến biến thành cuộc giao chiến giáp lá cà; trong khi đó bầy cừu tự động quay trở lại với người chăn cừu. Một trong những tên người Hun chiến đấu hăng hái nhất đã gây phiền toái cho người La Mã hơn tất cả những kẻ khác. Và một gã nông dân đã bắn một phát súng cừ khôi trúng ngay đầu gối phải của hắn bằng một chiếc ná thun, khiến hắn ngã nhào từ trên ngựa xuống đất ngay lập tức, điều này càng làm cho tinh thần người La Mã phấn chấn hơn nữa. Trận chiến khởi phát từ sáng sớm kết thúc vào giữa trưa, và cả hai bên rút lui khỏi giao chiến đinh ninh rằng mình nắm giữ ưu thế. Thế là người La Mã rút vào hệ thống phòng thủ, trong khi đám dã man dựng lều cắm trại với số lượng đông đảo cách thành phố chừng bảy sân vận động.

Khi đó, Chosroes hoặc nhìn thấy một ảo ảnh nào đó hoặc nảy sinh suy nghĩ rằng nếu sau hai lần nỗ lực mà vẫn không tài nào chiếm được Edessa, ông ta sẽ tự chuốc lấy nỗi nhục nhã ê chề. Do đó, ông ta quyết định bán quyền rút lui cho cư dân Edessa để đổi lấy một khoản tiền khổng lồ. Do đó, ngày hôm sau, thông dịch viên Paulus tiến dọc theo bức tường thông báo rằng một số nhân vật danh giá người La Mã nên được phái đến gặp Chosroes. Và họ nhanh chóng chọn ra bốn nhân vật lẫy lừng trong thành để phái đi. Khi những người này đến doanh trại người Media, họ được tiếp đón theo lệnh nhà vua bởi Zaberganes — kẻ ban đầu đe dọa họ bằng vô số lời dọa nạt rồi hỏi xem con đường nào đáng mong đợi hơn giữa hòa bình và chiến tranh. Khi các sứ thần đồng ý chọn hòa bình thay vì những hiểm nguy của chiến tranh, Zaberganes đáp: "Do đó, các ngươi bắt buộc phải mua lấy điều này bằng một khoản tiền khổng lồ." Các sứ thần tuyên bố họ sẽ dâng nộp số lượng hệt như những gì từng chuẩn bị trước đó khi ông ta tiến đến sau khi chiếm được Antioch. Zaberganes bật cười đuổi họ ra, bảo họ hãy suy xét thật cẩn thận về sự an toàn của mình rồi hãy quay lại gặp người Ba Tư. Chẳng bao lâu sau, Chosroes triệu tập họ, và khi họ yết kiến, ông ta điểm lại có bao nhiêu thị trấn La Mã từng bị mình nô dịch và cách thức thực hiện; rồi đe dọa rằng cư dân Edessa sẽ hứng chịu những hình phạt khốc liệt hơn nữa dưới tay người Ba Tư nếu họ không dâng nộp toàn bộ tài sản có trong hệ thống phòng thủ; bởi vì chỉ với điều kiện đó, ông ta nói, đại quân mới rút lui. Nghe các sứ thần thuật lại, họ đồng ý mua lại hòa bình từ Chosroes miễn là ông không áp đặt những điều kiện bất khả thi; tuy nhiên, kết quả của một cuộc chiến, họ nói, là điều không một ai có thể thấy trước trước khi cuộc chiến diễn ra. Bởi vì chưa từng có cuộc chiến nào mà kết quả lại có thể được bảo đảm trước bởi những kẻ gây ra nó. Do đó, trong cơn giận dữ, Chosroes ra lệnh cho các sứ thần cút xéo với tốc độ nhanh nhất có thể.

Vào ngày thứ tám của cuộc vây hãm, ông ta lên kế hoạch dựng một ngọn đồi nhân tạo chống lại bức tường thành của thành phố; do đó ông ta đốn hạ vô số cây từ các vùng lân cận và — mà không cắt bỏ lá — xếp chúng thành hình vuông trước bức tường, tại một điểm mà không một mũi tên nào từ thành phố có thể vắn tới; rồi ông chất một lượng lớn đất ngay trên những thân cây và phía trên đó quăng một số lượng lớn đá — không phải những viên đá thích hợp để xây dựng, mà được cắt ngẫu nhiên, chỉ nhằm mục đích nâng ngọn đồi lên độ cao lớn với tốc độ nhanh nhất. Ông liên tục chèn những thanh gỗ dài vào giữa lớp đất và đá, làm cho chúng đóng vai trò liên kết cấu trúc lại với nhau, nhằm bảo đảm khi ngọn đồi cao lên nó sẽ không bị yếu. Nhưng Peter — tổng tư lệnh người La Mã (tình cờ có mặt ở đó cùng Martinus và Peranius) — muốn ngăn chặn những kẻ đang tham gia công việc này, đã phái một số người Hun dưới quyền ra tay. Bằng một cuộc đột kích bất ngờ, họ tiêu diệt một lượng lớn kẻ thù; và một trong những cận vệ tên là Argek vượt qua tất cả mọi người khi một mình hạ sát hai mươi bảy tên. Tuy nhiên, từ lúc đó trở đi, lũ dã man canh gác cẩn mật, và không còn cơ hội nào cho bất kỳ ai ra ngoài tấn công chúng nữa. Nhưng khi các thợ thủ công tham gia công việc này, tiến bước vào tầm bắn của vũ khí phóng, người La Mã chống trả vô cùng quyết liệt từ tường thành, sử dụng cả ná thun lẫn cung tên. Chính vì thế, lũ dã man nghĩ ra kế sách sau đây: Chúng chuẩn bị những tấm chắn làm bằng vải lông dê thuộc loại gọi là Cilician, làm chúng đạt độ dày và chiều cao tương xứng, rồi gắn chúng vào những thanh gỗ dài luôn được đặt trước những kẻ đang làm việc trên "agesta" (cách người La Mã gọi cỗ máy họ đang làm trong tiếng Latinh). Phía sau tấm chắn này, không một mũi tên bén lửa hay vũ khí nào có thể với tới công nhân, mà đều bị bật ngược lại bởi các tấm chắn và dừng lại ở đó. Và khi ấy, người La Mã rơi vào sự hoảng sợ tột độ, vội vã phái các sứ thần đến gặp Chosroes trong nỗi hoảng hốt lớn, cùng với Stephanus — một y sĩ nổi tiếng uy bác bậc nhất thời bấy giờ, từng chữa bệnh cho Cabades — con trai của Perozes — và được ban cho khối tài sản kếch xù. Khi ông yết kiến Chosroes cùng những người khác, ông thưa rằng: "Mọi người từ ngàn xưa đều thừa nhận lòng nhân từ là dấu hiệu của một vị minh quân. Do đó, hỡi Đại vương, trong lúc bận rộn với những vụ tàn sát, chiến trận và việc nô dịch các thành phố, có lẽ ngài có thể giành được những danh hiệu khác nhưng sẽ không bao giờ có được danh tiếng là 'nhân từ'. Thế nhưng Edessa là thành phố ít đáng phải chịu bất kỳ nghịch cảnh nào dưới tay ngài nhất. Bởi vì chính tại nơi đó, tôi là kẻ sinh ra — hoàn toàn không mờ tỏ bất kỳ điềm báo nào về những gì sắp xảy ra — từng nuôi dưỡng ngài từ thuở nhỏ và khuyên nhủ cha ngài bổ nhiệm ngài làm người kế vị vương ngai, qua đó tôi đã chứng minh mình là nguyên nhân chính tạo nên vương triều Ba Tư của ngài, nhưng đối với quê hương tôi lại là nguồn cơn của những bất hạnh hiện tại. Bởi vì con người, nhìn chung, thường tự chuốc lấy phần lớn những tai ương sẽ giáng xuống đầu mình. Nhưng nếu bất kỳ ký ức nào về ân huệ ấy hiện về trong tâm trí ngài, xin đừng gây thêm bất kỳ tổn hại nào nữa, và hãy ban cho tôi sự đền ơn này, qua đó, hỡi Đại vương, ngài sẽ thoát khỏi tiếng tăm là kẻ tàn nhẫn nhất." Những lời của Stephanus là thế đó. Nhưng Chosroes tuyên bố ông ta sẽ không rời khỏi đây cho đến khi người La Mã giao nộp Peter và Peranius, vì họ vốn là những kẻ nô lệ gia truyền nhưng lại dám giương cung chống lại ông ta. Và nếu họ không thích làm điều này, người La Mã phải lựa chọn một trong hai phương án: hoặc dâng nộp năm trăm centenaria vàng cho người Ba Tư, hoặc nghênh đón vào thành một số tùy tùng của ông ta để sục sạo toàn bộ tài sản vàng bạc, bao nhiêu mang hết về cho ông, cho phép mọi thứ khác nằm lại trong tay chủ nhân hiện tại. Đó là những lời mà Chosroes phóc ra với hy vọng chiếm được Edessa không tốn chút công sức. Và các sứ thần (vì tất cả các điều kiện ông ta thông báo đều bất khả thi) trong nỗi tuyệt vọng và bực dọc lớn đã quay trở về thành phố. Khi họ bước vào trong tường thành, họ báo cáo thông điệp từ Chosroes, và toàn bộ thành phố chìm trong hỗn loạn cùng tiếng khóc than.

Lúc bấy giờ, ngọn đồi nhân tạo đang vươn cao ngút ngàn và được đẩy mạnh với tốc độ khẩn trương. Người La Mã, trong sự bối rối không biết làm gì, lại phái các sứ thần đến gặp Chosroes. Khi họ đến doanh trại kẻ thù và thưa rằng mình đến để van nài về những vấn đề tương tự, họ thậm chí chẳng được nghe một lời nào từ phía người Ba Tư, mà bị lăng mạ rồi đuổi cổ ra ngoài với sự hỗn loạn lớn, đành quay về thành phố. Ban đầu, người La Mã cố gắng xây dựng một cấu trúc khác cao hơn tường thành đối diện ngọn đồi. Nhưng vì công trình của người Ba Tư đã vươn cao vượt xa cả cái đó, họ đành ngưng xây dựng và thuyết phục Martinus tiến hành dàn xếp một thỏa thuận theo bất kỳ cách nào ông muốn. Ông liền tiến sát doanh trại kẻ thù và bắt đầu trò chuyện với một số chỉ huy Ba Tư. Nhưng họ hoàn toàn lừa gạt Martinus, tuyên bố rằng nhà vua của họ rất thiết tha hòa bình nhưng hoàn toàn bất lực trong việc thuyết phục Hoàng đế La Mã chấm dứt sự kèn cựa với Chosroes và thiết lập hòa bình vững chắc với ông ta. Họ dẫn chứng bằng sự kiện Belisarius — người có quyền uy danh tiếng vượt trội hơn Martinus hệt như chính ông ta thừa nhận — từng thuyết phục nhà vua Ba Tư khi ông đang ở giữa lãnh thổ La Mã rút lui về Ba Tư, hứa hẹn các sứ thần từ Byzantium sẽ sớm đến gặp ông để thiết lập hòa bình vững chắc, nhưng rốt cuộc ông ta chẳng làm được điều nào trong số những việc đã thỏa thuận vì bất lực trong việc vượt qua quyết tâm của Hoàng đế Justinian.

XXVII

Trong khi đó, người La Mã đang bận rộn với các công việc sau: Họ đào một đường hầm từ thành phố luồn xuống bên dưới công trình đắp nổi của kẻ thù, ra lệnh cho thợ đào không được dừng công việc cho đến khi tiến đến ngay bên dưới trung tâm ngọn đồi. Bằng cách này, họ lên kế hoạch đốt cháy công trình đắp nổi. Nhưng khi đường hầm tiến đến giữa ngọn đồi, âm thanh những cú đập búa vang lên tai những tên Ba Tư đang đứng phía bên trên. Nhận ra điều đang diễn ra, chúng bắt đầu đào từ phía trên xuống ở hai bên trung tâm, nhằm tóm gọn những kẻ người La Mã đang phá hoại ở dưới. Nhưng người La Mã phát hiện ra và từ bỏ nỗ lực này, quăng đất lấp đầy khoảng không vừa đào, rồi chuyển sang đào phần dưới của công trình đắp nổi ở đầu giáp tường thành, khoét bỏ các thanh xà, đá và đất để tạo ra một căn phòng trống hệt như căn phòng thật; rồi họ nhét vào đó những thân cây khô dễ bén lửa nhất, tưới đẫm dầu tuyết tùng đồng thời ném thêm lượng lớn lưu huỳnh cùng nhựa đường vào. Thế là họ chuẩn bị sẵn sàng những thứ này; trong khi đó các chỉ huy Ba Tư trong các cuộc gặp liên tục với Martinus vẫn trò chuyện theo cái giọng điệu hệt như thần vừa nhắc tới, làm như thể họ sẽ tiếp nhận các đề xuất về hòa bình. Nhưng khi cuối cùng ngọn đồi của họ đã hoàn tất, vươn cao ngút ngàn vượt xa bức tường thành của thành phố, họ lập tức đuổi Martinus về, dứt khoát từ chối dàn xếp hiệp ước và quyết định từ nay sẽ dốc toàn lực cho chiến tranh.

Do đó, người La Mã lập tức châm lửa đốt các thân cây vừa được chuẩn bị cho mục đích này. Nhưng khi ngọn lửa chỉ thiêu rụi một phần công trình đắp nổi và chưa kịp bén toàn bộ khối lượng, gỗ đã cháy cạn kiệt hoàn toàn. Dù vậy, họ tiếp tục ném củi tươi vào hố, không lơi lỏng nỗ lực dù chỉ một giây. Khi ngọn lửa bùng lên trên toàn bộ công trình đắp nổi, một làn khói dày đặc xuất hiện vào ban đêm bốc lên từ mọi ngóc ngách của ngọn đồi, và người La Mã — lúc ấy vẫn chưa muốn để người Ba Tư hay biết chuyện gì đang xảy ra — đã dùng đến thủ thuật sau: Họ nhét than hừng và lửa vào những chiếc vò nhỏ rồi quăng chúng cùng vô số mũi tên bén lửa lên mọi điểm của công trình đắp nổi. Đám lính Ba Tư túc trực ở đó hốt hoảng đi vòng quanh dập lửa và đinh ninh rằng khói bốc lên là do những thứ đó gây ra. Nhưng vì sự cố ngày càng trầm trọng, lũ dã man ùa lên cứu viện với số lượng lớn, và người La Mã bắn tên từ tường thành hạ sát vô số tên. Chosroes cũng xuất hiện vào khoảng bình minh, theo sau là phần lớn đại quân, và khi trèo lên ngọn đồi, ông ta lập tức nhận ra vấn đề. Bởi vì ông phát hiện ra nguyên nhân của làn khói nằm ở phía dưới, chứ không phải do những mũi tên kẻ thù bắn ra, và ông ra lệnh cho toàn bộ đại quân lập tức đến cứu viện. Người La Mã, được khích lệ, bắt đầu lăng mạ họ trong lúc đám dã man đang làm việc — người thì quăng đất, kẻ tạt nước vào nơi khói bốc lên nhằm dập tắt sự cố; tuy nhiên, họ hoàn toàn bất lực trong việc thực hiện điều đó. Bởi vì nơi nào đất được quăng lên, khói quả nhiên bị chặn lại ở đó, nhưng chẳng bao lâu sau nó lại bốc lên từ một điểm khác vì ngọn lửa ép nó phải tìm đường thoát ra bất cứ chỗ nào có thể. Và nơi nào nước dội xuống nhiều nhất, nó chỉ làm cho nhựa đường và lưu huỳnh bùng cháy mạnh mẽ hơn, buộc chúng bộc lộ toàn bộ uy lực lên đống gỗ bên cạnh; và nó liên tục thúc đẩy ngọn lửa tiến về phía trước, bởi nước không thể thấm vào bên trong công trình đắp nổi với lượng đủ lớn để dập tắt ngọn lửa bằng sự dồi dào của nó. Vào lúc chiều tối, làn khói dày đặc đến mức có thể nhìn thấy từ cư dân Carrhae cùng một số người khác sinh sống ở vùng xa hơn thế nữa. Và vì một lượng lớn quân Ba Tư và người La Mã đã trèo lên đỉnh công trình đắp nổi, một trận chiến giáp lá cà đã diễn ra để đẩy lùi nhau, và người La Mã giành chiến thắng. Khi ấy, những ngọn lửa bùng lên rõ mồn một trên đỉnh công trình đắp nổi, và người Ba Tư đành từ bỏ nỗ lực này.

Vào ngày thứ sáu sau sự kiện này, lúc rạng sáng, họ bất ngờ tấn công một đoạn tường thành bằng thang leo tại vị trí được gọi là Pháo Đài. Và vì người La Mã canh gác tại đó đang chìm trong giấc ngủ yên bình khi màn đêm sắp tàn, họ lặng lẽ dựng thang áp sát tường thành rồi leo lên. Nhưng có một gã nông dân duy nhất trong số người La Mã tỉnh giấc, đã hô hoán vang trời đánh thức toàn bộ mọi người dậy. Một trận chiến khốc liệt diễn ra trong đó người Ba Tư thất trận, và họ rút lui về doanh trại, để lại những chiếc thang nguyên vẹn tại đó; người La Mã thong thả kéo chúng lên. Chosroes vào khoảng giữa trưa cử phần lớn đại quân đánh vào cái gọi là Cổng Lớn để đánh sập tường thành. Người La Mã ào ra đối đầu, không chỉ binh sĩ mà cả nông dân và một số người dân, đánh bại đám dã man một cách quyết định trong trận chiến và đẩy chúng vào đường tháo chạy. Trong lúc quân Ba Tư đang bị truy đuổi, thông dịch viên Paulus từ chỗ Chosroes tiến đến giữa người La Mã, thông báo rằng Rhecinarius đã đến từ Byzantium để dàn xếp hòa bình; và thế là hai bên tách ra. Số là Rhecinary đã đến doanh trại của đám dã man từ mấy ngày trước. Nhưng người Ba Tư hoàn toàn không hé lộ sự thật này cho người La Mã, rõ ràng để chờ đợi kết quả của những đợt đánh phá tường thành mà họ đã lên kế hoạch, nhằm mục đích nếu chiếm được thành họ sẽ không vi phạm hiệp ước, còn nếu thất bại như thực tế đã diễn ra, họ có thể ký kết hiệp ước theo lời mời của người La Mã. Khi Rhecinary bước vào cổng thành, người Ba Tư đòi hỏi những kẻ dàn xếp hòa bình phải đến gặp Chosroes không chậm trễ, nhưng người La Mã đáp rằng các sứ thần sẽ được phái đi ba ngày sau; bởi vì ngay lúc đó viên tướng Martinus của họ đang đổ bệnh.

Và Chosroes, nghi ngờ lý do không hợp lý, ráo riết chuẩn bị chiến tranh. Khi ấy ông ta chỉ quăng một lượng lớn gạch đá lên công trình đắp nổi; nhưng hai ngày sau ông tiến đánh hệ thống phòng thủ của thành phố cùng toàn bộ đại quân để đánh sập tường thành. Tại mỗi cổng thành ông bố trí một số chỉ huy và một phần đại quân, bao vây toàn bộ bức tường theo cách này, đồng thời mang thang và máy chiến tranh áp sát nó. Phía sau, ông bố trí toàn bộ người Saracen cùng một số người Ba Tư, không nhằm tấn công tường thành, mà để khi thành phố thất thủ, họ sẽ gom những kẻ tháo chạy lại và tóm lấy chúng hệt như trong lưới kéo. Mục đích của Chosroes khi bố trí quân đội theo cách này là thế đó. Trận chiến khởi phát từ sáng sớm, và thoạt đầu người Ba Tư chiếm ưu thế. Bởi vì họ quá đông đảo và chiến đấu chống lại một lực lượng quá nhỏ bé, vì phần lớn người La Mã không hay biết chuyện gì đang xảy ra nên hoàn toàn không chuẩn bị. Nhưng khi cuộc giao chiến tiến triển, thành phố chìm trong hỗn loạn cùng tiếng la hét, toàn bộ dân chúng — thậm chí cả phụ nữ và trẻ em — đều trèo lên tường thành. Những ai ở độ tuổi tòng quân cùng binh sĩ chống trả kẻ thù quyết liệt nhất, và rất nhiều nông dân thể hiện những chiến công dũng cảm đáng kinh ngạc trước đám dã man. Trong khi đó, phụ nữ, trẻ em và người già thu gom đá cho các chiến binh đồng thời hỗ trợ họ bằng những cách khác. Một số người đổ đầy những vạc dầu ô-liT vào các bồn chứa, đun sôi chúng trên lửa một thời gian đủ lâu khắp tường thành, rồi rưới phần dầu đang sôi sùng sục ấy lên đầu kẻ thù đang tấn công tường thành bằng một loại chổi chuyên dụng, qua đó hành hạ chúng dữ dội hơn nữa. Thế là người Ba Tư nhanh chóng bỏ cuộc, vứt bỏ vũ khí và tiến đến trước nhà vua, tuyên bố họ không còn đủ sức trụ lại trong trận chiến nữa. Nhưng Chosroes, trong cơn thịnh nộ tản mác, thúc ép tất cả bằng những lời đe dọa và giục giã họ xông lên đánh địch. Các binh sĩ với vô số tiếng la hét và hỗn loạn mang các tháp canh cùng cỗ máy chiến tranh khác áp sát tường thành rồi dựng thang lên, với hy vọng chiếm thành trong một cú lốc lớn. Nhưng vì người La Mã trút mưa tên và dồn toàn lực đẩy lùi họ, lũ dã man bị đánh bật ngược lại bằng vũ lực; và khi Chosroes rút lui, người La Mã lăng mạ ông ta, mời gọi ông đến đánh phá tường thành. Chỉ duy nhất Azarethes tại cái gọi là Cổng Soinian vẫn đang chiến đấu cùng thuộc hạ tại địa điểm mang tên Tripurgia. Và vì người La Mã tại điểm này không đủ sức đấu lại họ, đang lùi bước trước các cuộc tấn công, đoạn tường thành bên ngoài được gọi là ngoại vi đã bị đám dã man đập sập ở nhiều nơi, và chúng đang tiến đánh quyết liệt những ai đang phòng thủ từ bức tường chính; nhưng cuối cùng Peranius cùng lực lượng lớn binh sĩ và một số người dân đã xuất trận đánh bại họ, đẩy lùi họ. Cuộc tấn công khởi phát từ sáng sớm kết thúc vào chiều tối và hai bên giữ im lặng suốt đêm đó, người Ba Tư lo sợ cho hệ thống phòng thủ và bản thân, còn người La Mã thu gom đá mang lên các lan công đặt mọi thứ khác vào trạng thái hoàn chỉnh sẵn sàng chiến đấu chống kẻ thù vào ngày mai khi chúng tấn công tường thành. Sang ngày hôm sau, không một tên dã man nào bén mảng đến hệ thống phòng thủ; nhưng vào ngày tiếp theo, một phần đại quân được thúc đẩy bởi Chosroes đã tấn công cái gọi là Cổng Barlaus; người La Mã xuất trận đối đầu, và quân Ba Tư bị đánh bại hoàn toàn trong giao chiến, chẳng mấy chốc rút lui về doanh trại. Sau đó Paulus — thông dịch viên của người Ba Tư — tiến dọc theo bức tường gọi Martinus ra để dàn xếp hưu chiến. Thế là Martinus đến hội kiến các chỉ huy Ba Tư, và họ ký kết một thỏa thuận trong đó Chosroes nhận năm centenaria từ cư dân Edessa, để lại cho họ lời hứa bằng văn bản sẽ không gây thêm bất kỳ tổn hại nào cho người La Mã; rồi châm lửa đốt toàn bộ các công trình phòng thủ của mình, ông ta rút quân về nước cùng toàn bộ đại quân.

XXVIII

Vào khoảng thời gian này, hai vị tướng của người La Mã qua đời — Justus — cháu hoàng đế — và Peranius xứ Iberia — trong đó người trước ngã bệnh qua đời, còn Peranius ngã ngựa khi đi săn và bị thoát vị chí mạng. Do đó, hoàng đế bổ nhiệm những người khác thay thế vị trí của họ, cử Marcellus — cháu trai vừa bước vào tuổi trưởng thành — và Constantianus — người từng được phái đi làm sứ thần cùng Sergius đến gặp Chosroes cách đó không lâu. Sau đó, Hoàng đế Justinian phái Constantianus và Sergius lần thứ hai đi gặp Chosroes để dàn xếp hưu chiến. Họ bắt kịp ông ta ở Assyria, tại địa điểm có hai thị trấn Seleucia và Ctesiphon do người Macedonia xây dựng sau khi Alexander — con trai của Philip — cai trị người Ba Tư và các dân tộc khác ở đó. Hai thị trấn này chỉ bị ngăn cách bởi dòng sông Tigris, không có gì khác ở giữa. Tại đó, các sứ thần gặp Chosroes, và họ yêu cầu ông phải trao trả vùng đất Lazica cho người La Mã đồng thời thiết lập hòa bình vững chắc với họ. Nhưng Chosroes tuyên bố việc đạt được tiếng nói chung không dễ dàng gì nếu họ không tuyên bố lệnh hưu chiến trước, rồi tiếp tục cử người qua lại mà không quá sợ hãi để giải quyết bất đồng và xây dựng một nền hòa bình vững chắc cho tương lai. Và để đổi lấy lệnh hưu chiến kéo dài này, ông ta đòi hỏi Hoàng đế Justinian phải dâng nộp tiền bạc đồng thời cử một y sĩ tên là Tribunus đến lưu lại với ông trong một khoảng thời gian nhất định. Số là vị y sĩ này từng chữa khỏi căn bệnh trầm trọng cho ông trong quá khứ, và kết quả là ông ta vô cùng yêu mến và nhớ nhung vị y sĩ này. Hay tin này, Hoàng đế Justinian lập tức phái cả Tribunus lẫn số tiền trị giá hai mươi centenaria đi. Vào năm 545 sau Công nguyên.

Nhờ đó, hiệp ước hòa bình giữa người La Mã và người Ba Tư được ký kết trong vòng năm năm, vào năm trị vì thứ mười chín của Hoàng đế Justinian.

Chẳng bao lâu sau, Arethas và Alamoundaras — các thủ lĩnh người Saracen — tự mình tiến hành chiến tranh chống lại nhau, không có sự hỗ trợ của người La Mã hay người Ba Tư. Alamoundaras bắt sống một người con trai của Arethas trong một cuộc đột kích bất ngờ khi anh ta đang chăn ngựa, và tức khắc hiến tế anh cho Aphrodite; từ sự kiện này người ta biết được rằng Arethas không hề phản bội người La Mã cho Ba Tư. Về sau, cả hai hội quân giao chiến cùng toàn bộ đại quân, lực lượng của Arethas giành chiến thắng áp đảo, đẩy lùi kẻ thù và tiêu diệt vô số người. Arethas suýt chút nữa bắt sống được hai người con trai của Alamoundaras, nhưng rốt cuộc không thành công. Sự kiện diễn ra giữa người Saracen là thế.

Tuy nhiên, rõ ràng là Chosroes — vua Ba Tư — đã ký kết hiệp ước hưu chiến với người La Mã với tâm địa phản trắc, cốt để nhân lúc họ lơ là vì hòa bình có thể giáng xuống đầu họ những tổn thất trầm trọng. Bởi vì vào năm thứ ba của lệnh hưu chiến, ông ta vạch ra các mưu đồ sau đây. Ở Ba Tư có hai anh em Phabrizus và Isdigousnas — cả hai đều nắm giữ những chức vụ quan trọng bậc nhất đồng thời được coi là đê tiện nhất trong số người Ba Tư, nổi tiếng về sự xảo quyệt và thói hư tật xấu. Do đó, vì Chosroes đã nuôi mưu toan chiếm thành Daras bằng một đòn đột kích bất ngờ, và dời toàn bộ người Colchis khỏi Lazica để thay thế bằng những cư dân Ba Tư, ông ta chọn hai kẻ này hỗ trợ mình trong cả hai nhiệm vụ. Bởi ông ta đinh ninh đó sẽ là một cú phất tay may mắn và một chiến công thực sự quan trọng để thâu tóm vùng đất Colchis và nắm giữ nó trong sự an toàn, lập luận rằng điều này sẽ có lợi cho đế chế Ba Tư trên nhiều phương diện. Trước hết, họ sẽ giữ được Iberia an toàn vĩnh viễn sau đó, bởi người Iberia sẽ không có ai để nương tựa nếu họ nổi dậy; vì những nhân vật danh giá nhất của bộ tộc này cùng vua Gourgenes từng có ý định nổi dậy — hệt như thần đã trình bày trong các trang trước — người Ba Tư kể từ đó không cho phép họ tự lập vua, và người Iberia cũng không phải là thần dân một lòng một dạ với người Ba Tư, mà giữa họ tồn tại rất nhiều sự nghi kỵ và bất hòa. Và rõ ràng là người Iberia vô cùng bất mãn và sẽ mưu toan làm cách mạng chẳng bao lâu nữa nếu chớp được cơ hội thuận lợi. Hơn nữa, đế chế Ba Tư sẽ vĩnh viễn thoát khỏi nạn cướp bóc bởi người Hun sinh sống sát Lazica, và ông ta sẽ dễ dàng xua họ vào các lãnh thổ La Mã bất cứ khi nào muốn. Bởi ông ta cho rằng đối với các bộ tộc dã man sinh sống dọc Caucasus, Lazica chẳng là gì khác ngoài bức tường thành phòng thủ. Nhưng hơn hết thảy, ông ta hy vọng việc khuất phục Lazica sẽ mang lại lợi ích này cho người Ba Tư: xuất phát từ đó họ có thể càn quét không chút khó khăn cả đường bộ lẫn đường biển các quốc gia ven Biển Đen, qua đó thu phục người Cappadocia, Galatia và Bithynia giáp ranh, rồi chiếm đoạt Byzantium bằng một cú đột kích bất ngờ khi không có ai chống cự. Chính vì những lý do này, Chosroes rất nóng lòng muốn chiếm lấy Lazica, nhưng lại chẳng mấy tin tưởng người Lazi. Bởi vì từ khi người La Mã rút khỏi Lazica, dân thường nơi đây tự nhiên cảm thấy ách cai trị của người Ba Tư vô cùng nặng nề. Bởi người Ba Tư vượt trội hơn mọi người khác ở sự kỳ quặc trong cách cư xử, và họ cực kỳ cứng nhắc đối với sinh hoạt hằng ngày. Luật pháp của họ khó tiếp cận đối với tất cả mọi người, và các yêu cầu thì không thể chịu đựng nổi. Nhưng so với người Lazi, sự khác biệt trong tư duy và lối sống của họ bộc lộ ở mức độ ngoại lệ, khi người Lazi là những tín đồ Thiên Chúa giáo cuồng nhiệt nhất, trong khi mọi quan điểm tôn giáo của người Ba Tư hoàn toàn trái ngược với họ. Ngoài ra, muối không sản xuất ở bất kỳ đâu tại Lazica, lúa mì, cây nho hay bất kỳ sản vật giá trị nào cũng không mọc ở đó. Nhưng từ người La Mã dọc bờ biển, mọi thứ được chở đến cho họ bằng tàu thuyền, dẫu vậy họ không trả bằng vàng cho thương nhân mà bằng da thú, nô lệ cùng bất cứ thứ gì dồi dào có mặt tại đó; và khi bị tước bỏ hoạt động thương mại này, họ đương nhiên chìm trong sự bực dọc liên tục. Do đó, khi Chosroes nhận thức được điều này, ông ta nóng lòng muốn đón đầu chặn đứng mọi hành động nổi dậy của họ. Và sau khi cân nhắc, ông ta thấy phương án tối ưu là tống khứ Goubazes — vua của người Lazi — đi яко nhanh nhất có thể, di dời toàn bộ người Lazi khỏi vùng đất đó rồi biến nó thành thuộc địa của người Ba Tư và một số dân tộc khác.

Khi Chosroes chín muồi các kế hoạch này, ông ta phái Isdigousnas đến Byzantium, với vỏ bọc sứ thần, đồng thời chọn ra năm trăm tinh binh Ba Tư dũng cảm nhất đi cùng, chỉ đạo họ lọt vào thành phố Daras, tìm trọ ở nhiều ngôi nhà khác nhau, và ban đêm châm lửa đốt tất cả những nhà này, để trong lúc người La Mã bận rộn dập lửa, họ sẽ mở ngay các cổng thành và nghênh đón phần lớn đại quân Ba Tư vào thành. Bởi vì trước đó lệnh đã được gửi đến chỉ huy thành phố Nisibis để cất giấu một lực lượng lớn binh sĩ gần đó và giữ họ trong trạng thái sẵn sàng. Bởi bằng cách này Chosroes đinh ninh họ sẽ tiêu diệt toàn bộ người La Mã không tốn chút công sức, chiếm lấy thành phố Daras và giữ nó an toàn. Nhưng một kẻ nắm rõ những gì đang được sắp đặt — một người La Mã từng đào tẩu sang Ba Tư trước đó không lâu — đã kể hết mọi chuyện cho George đang lưu lại đó lúc bấy giờ; đây chính là nhân vật từng được thần nhắc đến trong các trang trước với chiến tích thuyết phục đám người Ba Tư cố thủ trong pháo đài Sisauranon quy hàng người La Mã. Do đó, George đã chặn sứ giả này ngay tại biên giới lãnh thổ La Mã và Ba Tư, tuyên bố hành động này của hắn không giống tác phong của một sứ thần, và chưa từng có lượng lớn quân Ba Tư nào nghỉ qua đêm trong một thành phố của người La Mã cả. Bởi vì hắn lẽ ra phải bỏ lại tất cả phần còn lại tại thị trấn Ammodios, và chỉ được phép bước vào thành phố Daras cùng một nhúm tùy tùng. Isdigousnas nổi giận đùng đùng tỏ thái độ khó chịu vì bị lăng mạ bất công, dẫu cho bản thân được phái đi sứ đến hoàng đế La Mã. Nhưng George phớt lờ cơn giận dữ của hắn để bảo vệ thành phố cho người La Mã.

Thế là, thất bại trong nỗ lực này, tên dã man đến Byzantium hệt như một sứ thần, mang theo vợ và hai cô con gái (đây là cái cớ cho đám đông tụ tập quanh hắn); nhưng khi yết kiến hoàng đế, hắn chẳng tài nào thốt lên được điều gì lớn nhỏ về bất kỳ vấn đề nghiêm trọng nào, dẫu lãng phí không dưới mười tháng trên lãnh thổ La Mã. Dù vậy, hắn trao cho hoàng đế những món quà từ Chosroes hệt như lệ thường cùng một bức thư trong đó Chosroes yêu cầu Hoàng đế Justinian gửi lời thăm hỏi về tình trạng sức khỏe tốt nhất của ngài. Tuy nhiên, Hoàng đế Justinian tiếp đón Isdigousnas với sự thân thiện và tôn kính lớn lao hơn bất kỳ sứ thần nào khác mà chúng ta từng biết. Thậm chí khi thết đãi hắn, ngài còn khiến Braducius — người đi theo làm thông dịch viên — được nằm chung ghế bành với hắn, một tiền lệ chưa từng xảy ra trong lịch sử. Bởi vì chưa từng ai chứng kiến một thông dịch viên trở thành bạn đồng bàn của dù chỉ một quan chức khiêm tốn, huống chi là một nhà vua. Ngài vừa tiếp đón vừa tiễn đưa nhân vật này với phong cách lộng lẫy hơn mức phù hợp của một sứ thần, dẫu hắn thực hiện chuyến đi sứ chẳng vì công việc nghiêm túc nào, như thần đã nói. Bởi vì nếu ai đó tính toán số tiền chi tiêu cùng những món quà Isdigousnas mang theo khi ra về, sẽ thấy chúng vượt quá mười centenaria vàng. Mưu đồ chống lại thành phố Daras cứ thế khép lại đối với Chosroes.

XXIX

Động thái đầu tiên của ông ta chống lại Lazica diễn ra như sau. Ông ta phái vào vùng đất này một lượng lớn gỗ xẻ thích hợp cho việc đóng tàu, giải thích với mọi người rằng mục đích của ông ta là dựng cỗ máy chiến tranh trên hệ thống phòng thủ của Petra, nhưng thực chất không để ai hay biết mục đích thực sự. Sau đó, ông ta chọn ra ba ba trăm chiến binh Ba Tư dũng mãnh phái đến đó dưới sự chỉ huy của Phabrizus — người vừa được thần nhắc tới — ra lệnh cho hắn thủ tiêu Goubazes một cách bí mật nhất có thể; phần còn lại ông ta sẽ tự lo. Khi số gỗ này được vận chuyển đến Lazica, tình cờ nó bị sét đánh trúng và biến thành tro bụi. Và Phabrizus, khi đặt chân đến Lazica cùng ba trăm binh sĩ, bắt đầu mưu toan thực hiện mệnh lệnh nhận được từ Chosroes liên quan đến Goubazes. Khi ấy, một trong những nhân vật danh giá của người Colchis là Pharsanses từng cãi vã với Goubazes nên trở nên vô cùng thù địch với ông ta, đến mức không dám bước chân vào gặp nhà vua. Hay tin này, Phabrizus triệu tập Pharsanses và trong một cuộc gặp đã tiết lộ toàn bộ dự án, đồng thời dò hỏi xem hắn nên tiến hành thực thi hành động này ra sao. Cả hai bàn bạc và đi đến thống nhất rằng Phabrizus nên tiến vào thành phố Petra, triệu tập Goubazes đến đó để thông báo những gì nhà vua quyết định liên quan đến lợi ích của người Lazi. Nhưng Pharsanses bí mật tiết lộ cho Goubazes biết những gì đang được chuẩn bị. Do đó, ông không đến gặp Phabrizus chút nào, mà công khai lên kế hoạch nổi dậy. Phabrizus ra lệnh cho những người Ba Tư còn lại chăm sóc cẩn thận việc canh gác Petra và làm mọi thứ kiên cố nhất có thể chống lại cuộc vây hãm, trong khi bản thân ông cùng ba trăm binh sĩ quay về quê hương mà không đạt được mục đích. Goubazes thông báo cho Hoàng đế Justinian tình cảnh họ đang trải qua, cầu xin ngài tha thứ cho những gì người Lazi đã làm trong quá khứ và đến cứu viện bằng toàn bộ sức mạnh, bởi họ muốn rũ bỏ ách cai trị của người Media. Bởi vì nếu bị bỏ lại một mình, người Colchis sẽ không đủ sức chống lại sức mạnh của người Ba Tư.

Khi Hoàng đế Justinian hay tin này, ngài vô cùng vui mừng, phái bảy nghìn quân dưới sự chỉ huy của Dagisthaeus cùng một nghìn quân Tzani đến cứu viện cho người Lazi. Khi lực lượng này đến Colchis, họ hạ trại cùng Goubazes và người Lazi quanh hệ thống phòng thủ của Petra để tiến hành vây hãm. Nhưng vì quân Ba Tư trong thành chống trả vô cùng kiên cố từ tường thành, thời gian vây hãm kéo dài rất lâu; bởi người Ba Tư đã dự trữ lượng lớn lương thực trong thị trấn. Chosroes, vô cùng bực bội trước những sự kiện này, phái một đại quân kỵ và bộ binh đánh vào lực lượng vây hãm, giao quyền chỉ huy cho Mermeroes. Khi Goubazes hay tin này, ông cùng Dagisthaeus bàn bạc và hành động theo cách mà thần sẽ thuật lại ngay đây.

Dòng sông Boas bắt nguồn sát lãnh thổ người Tzani thuộc người Armenia sinh sống quanh Pharangium. Ban đầu dòng chảy của nó hướng về bên phải một đoạn đường dài, dòng suối nhỏ và ai cũng có thể lội qua không chút khó khăn cho đến điểm giáp ranh lãnh thổ người Iberia bên tay phải, và phần cuối của Caucasus nằm trực diện. Tại địa điểm đó, vô số quốc gia sinh sống, bao gồm người Alani và Abasgi — những tín đồ Thiên Chúa giáo và là bạn từ lâu của người La Mã — cùng người Zechi, và sau đó là người Hun mang tên Sabeiri. Nhưng khi con sông này chạm đến điểm đánh dấu ranh giới của Caucasus và Iberia, các nguồn nước khác được bổ sung vào nó khiến nó trở nên lớn hơn rất nhiều và từ đó chảy đi mang tên Phasis thay vì Boas; và nó biến thành một dòng sông có thể di chuyển bằng tàu thuyền ra đến Biển Euxine nơi nó đổ ra; hai bên bờ sông là xứ Lazica. Dọc bên phải dòng sông, toàn bộ vùng đất kéo dài một đoạn đường lớn có dân cư người Lazi sinh sống cho đến biên giới Iberia. Bởi vì tất cả các ngôi làng của người Lazi đều nằm ở đây bên kia sông, và các thị trấn đã được xây dựng từ ngàn xưa, trong đó có Archaeopolis — một nơi vô cùng kiên cố — Sebastopolis, pháo đài Pitius, Scanda và Sarapanis giáp ranh biên giới Iberia. Hơn nữa, có hai thành phố quan trọng nhất trong khu vực đó là Rhodopolis và Mocheresis. Nhưng bên trái dòng sông, trong khi vùng đất thuộc về Lazica kéo dài chừng một ngày đường đối với một lữ khách đi tay không, vùng đất lại không có người sinh sống. Giáp ranh vùng đất này là quê hương của người La Mã được gọi là Pontic. Thuở ấy, trên lãnh thổ Lazica, tại phần hoàn toàn hoang vắng không người, Hoàng đế Justinian đã thành lập thành phố Petra trong thời đại của thần. Đây là nơi John — biệt danh Tzibus — thiết lập độc quyền, như thần đã kể trong phần trước, và tạo cớ cho người Lazi nổi dậy. Khi rời khỏi thành phố Petra hướng về phía nam, lãnh thổ La Mã bắt đầu ngay lập tức, và có các thị trấn đông đúc ở đó cùng thị trấn mang tên Rhizaeum, Athens và một số thị trấn khác cho đến Trapezus. Khi người Lazi đưa Chosroes vào, họ vượt sông Boas đến Petra giữ sông Phasis bên phải, bởi vì, theo lời họ, họ sẽ tránh được việc phải tốn thời gian và rắc rối trong việc chở người qua sông Phasis, nhưng thực tế họ không muốn phơi bày quê hương của mình cho người Ba Tư. Dù vậy, Lazica ở mọi nơi đều khó đi lại cả bên phải lẫn bên trái sông Phasis. Bởi vì hai bên dòng sông là những ngọn núi chênh vênh hiểm trở cao ngút ngàn, kết quả là các đèo vượt hẹp và rất dài (người La Mã gọi các con đường qua những đèo như thế là "clisurae" khi họ chuyển từ của mình sang dạng Hy Lạp). Nhưng vì lúc ấy Lazica tình cờ không được canh gác, người Ba Tư đã đến Petra rất dễ dàng cùng người Lazi làm hướng đạo.

Nhưng trong dịp này Goubazes, khi hay tin quân Ba Tư tiến đến, đã chỉ đạo Dagisthaeus phái người canh gác cẩn mật đèo vượt nằm bên dưới sông Phasis, đồng thời giục ông không được từ bỏ cuộc vây hãm dưới bất kỳ hình thức nào cho đến khi họ chiếm được Petra cùng số quân Ba Tư trong đó. Bản thân ông cùng toàn bộ đại quân Colchis tiến đến biên giới Lazica, nhằm dốc toàn lực cho việc canh gác đèo vượt ở đó. Số là từ lâu ông đã thuyết phục người Alani và Sabeiri liên minh với mình, và họ đồng ý với mức giá ba centenaria không chỉ hỗ trợ người Lazi canh gác lãnh thổ khỏi nạn cướp bóc, mà còn biến Iberia trở nên trống vắng người đến mức ngay cả người Ba Tư cũng không tài nào tiến vào từ đó trong tương lai. Và Goubazes hứa hoàng đế sẽ trao số tiền này. Do đó, ông thông báo thỏa thuận này cho Hoàng đế Justinian khẩn khoản xin ngài phái số tiền này cho đám dã man đồng thời mang lại cho người Lazi sự an ủi trong nỗi khốn đốn lớn. Ông cũng nêu rõ kho bạc đang nợ lương của ông suốt mười năm, dẫu ông được phân công một vị trí trong số các cố vấn mật trong hoàng cung nhưng chưa nhận được khoản thanh toán nào kể từ thời điểm Chosroes đến đất Colchis. Hoàng đế Justinian có ý định thực hiện thỉnh cầu này, nhưng một số công việc phát sinh chiếm lấy sự chú ý nên ngài không gửi tiền đúng thời hạn. Goubazes bận rộn như thế đấy.

Tuy nhiên, Dagisthaeus — một thanh niên khá trẻ tuổi hoàn toàn không đủ năng lực tiến hành cuộc chiến chống Ba Tư — đã không xử lý tình hình một cách thỏa đáng. Bởi vì lẽ ra ông phải phái phần lớn đại quân đến đèo vượt, và có lẽ nên tự mình tham gia vào chiến dịch này, nhưng ông chỉ phái một trăm người, hệt như đang quản lý một vấn đề thứ yếu. Bản thân ông, dù vây hãm Petra cùng toàn bộ đại quân, chẳng làm được tích sự gì, mặc dù kẻ thù chỉ có một nhúm. Bởi vì ban đầu họ có không dưới một nghìn năm trăm người, nhưng đã bị bắn bởi người La Mã và người Lazi trong trận chiến tường thành suốt một thời gian dài, thể hiện lòng dũng cảm mà không ai khác được biết, dẫn đến việc người chết liên tục và số lượng giảm sút đến mức cực kỳ ít ỏi. Thế nên trong lúc người Ba Tư chìm trong tuyệt vọng và không biết làm gì, ngồi yên tại chỗ, người La Mã đào một đường hào dọc theo tường thành trong một khoảng ngắn, và đoạn tường thành tại điểm đó sụp đổ ngay lập tức. Nhưng tình cờ bên trong không gian đó có một tòa nhà không hề lùi lại so với tường thành, và nó kéo dài đến toàn bộ chiều dài đoạn bị sụp; do đó, thay thế cho bức tường đối với những kẻ bị vây hãm, nó bảo vệ họ an toàn không kém. Nhưng điều này không đủ để làm người La Mã lo lắng lớn. Bởi vì thừa hiểu rằng bằng cách làm hệt như thế ở nơi khác họ sẽ chiếm được thành phố dễ dàng nhất, họ càng thêm hy vọng hơn trước. Chính vì thế, Dagisthaeus gửi tin cho hoàng đế về những gì đã xảy ra, và đề xuất các giải thưởng chiến thắng nên được chuẩn bị sẵn sàng cho ông, chỉ rõ những phần thưởng hoàng đế nên ban cho ông và em trai; bởi vì ông sẽ chiếm Petra chẳng mấy chốc nữa. Do đó, người La Mã và người Tzani tấn công quyết liệt vào tường thành, nhưng người Ba Tư bất ngờ chống trả dẫu chỉ còn lại một nhúm rất ít. Và vì người La Mã không đạt được kết quả gì khi tấn công tường thành, họ quay trở lại việc đào bới. Họ tiến sâu vào công việc này đến mức nền móng của tường thành không còn nằm trên nền đất cứng nữa, mà đứng phần lớn trên khoảng không, và theo quy luật tự nhiên, sẽ sụp xuống ngay lập tức. Và nếu Dagisthaeus chịu áp dụng lửa vào nền móng ngay lập tức, thần nghĩ thành phố đã bị họ chiếm trọn ngay tắp lự; nhưng thực tế ông ta chờ đợi sự khích lệ từ hoàng đế, và cứ thế chần chừ lãng phí thời gian, đứng yên không hành động. Diễn biến trong trại người La Mã là thế đó.

XXX

Về phần Mermeroes, sau khi vượt qua biên giới Iberia cùng toàn bộ đại quân Media, ông ta tiến bước với dòng sông Phasis bên tay phải. Bởi vì ông ta kiên quyết không đi qua xứ Lazica, sợ bất kỳ chướng ngại vật nào cản trở mình ở đó. Ông ta vô cùng nóng lòng muốn cứu lấy thành phố Petra cùng số quân Ba Tư trong đó, dẫu một phần tường thành đã bất ngờ sụp đổ. Số là nó lơ lửng trên không, như thần đã nói; và các tình nguyện viên từ quân đội La Mã với số lượng năm mươi người đã lọt vào trong thành phố, lớn tiếng hô vang tuyên bố Hoàng đế Justinian vạn tuế. Những người này được dẫn dắt bởi một thanh niên gốc Armenia tên là John — con trai của Thomas mà người ta gọi là họ Gouzes. Thomas này từng xây dựng rất nhiều pháo đài quanh Lazica theo chỉ đạo của hoàng đế, và ông chỉ huy binh lính ở đó, được hoàng đế xem là một nhân vật thông thái. Khi người Ba Tư giao chiến với nhóm của John, ông bị thương và lập tức rút lui về doanh trại, bởi không có bất kỳ ai khác từ quân đội La Mã đến hỗ trợ ông. Trong khi đó, viên sĩ quan Ba Tư Mirranes — người chỉ huy lực lượng đồn trú ở Petra — lo sợ cho thành phố, đã chỉ đạo toàn bộ người Ba Tư canh gác với sự cẩn mật lớn nhất, còn bản thân ông ta đến gặp Dagisthaeus, nói những lời nịnh nọt cùng những lời lẽ phỉnh phờ, dễ dàng đồng ý đầu hàng thành phố chẳng mấy chốc sau đó. Bằng cách này ông ta thành công lừa gạt Dagisthaeus để quân đội La Mã không lập tức tiến vào thành phố.

Khi đại quân của Mermeroes đến đèo vượt, lực lượng đồn trú La Mã với số lượng một trăm người đã đối đầu tại đó và chống trả kiên cường, kìm chân đối thủ đang mưu toan tiếp cận lối vào. Nhưng người Ba Tư kiên quyết không rút lui, những kẻ ngã xuống liên tục được thay thế bởi những người khác, và họ tiếp tục tiến lên, cố gắng bằng toàn bộ sức lực để phá vỡ lối vào. Hơn một nghìn người Ba Tư bỏ mạng, nhưng cuối cùng người La Mã kiệt sức vì tàn sát, bị đẩy lùi bởi đám đông, rút lui lên các đỉnh núi để bảo toàn mạng sống. Hay tin này, Dagisthaeus tức tốc từ bỏ cuộc vây hãm mà không đưa ra bất kỳ chỉ thị nào cho quân đội, di chuyển đến sông Phasis; và toàn bộ người La Mã đi theo ông, để lại tài sản trong doanh trại. Khi người Ba Tư quan sát thấy những gì đang diễn ra, họ mở cổng bước ra, tiến đến các lều trại của kẻ thù nhằm chiếm lấy doanh trại. Nhưng người Tzani — những kẻ tình cờ không đi theo Dagisthaeus — lao ra bảo vệ doanh trại, đánh vỡ trận kẻ thù một cách dễ dàng và tiêu diệt vô số người. Thế là quân Ba Tư tháo chạy vào hệ thống phòng thủ, và người Tzani sau khi cướp bóc doanh trại La Mã tiến thẳng đến Rhizaeum. Từ đó họ đến Athens rồi quay về quê hương qua lãnh thổ Trebizond.

Mermeroes cùng đại quân Media đến đó vào ngày thứ chín sau khi Dagisthaeus rút lui; và trong thành họ tìm thấy ba trăm năm mươi người thuộc lực lượng đồn trú Ba Tư bị thương không thể chiến đấu, và chỉ còn một trăm năm mươi người lành lặn; bởi vì toàn bộ phần còn lại đã thiệt mạng. Những kẻ sống sót không hề ném xác những người ngã xuống ra ngoài hệ thống phòng thủ, mà dẫu bị bóp nghẹt bởi mùi hôi thối kinh khủng, họ vẫn trụ vững một cách khó tin, nhằm không cung cấp cho kẻ thù bất kỳ sự khích lệ nào trong việc tiếp tục vây hãm, bằng cách để họ hay biết phần lớn lực lượng đã bỏ mạng. Mermeroes thốt lên một câu mai múng rằng nhà nước La Mã xứng đáng khóc than, bởi họ đã suy yếu đến mức bất lực trong việc chiếm lấy một trăm năm mươi người Ba Tư không có tường thành. Và ông ta vô cùng nóng lòng muốn xây dựng lại những đoạn tường thành sụp đổ; nhưng vì lúc ấy ông không có vôi vữa hay bất kỳ vật liệu xây dựng cần thiết nào sẵn có trong tay, ông nghĩ ra kế sách sau: Đổ đầy cát vào những chiếc túi vải thô mà người Ba Tư dùng để vận chuyển lương thực vào đất Colchis, xếp chúng vào chỗ của những viên đá, và những chiếc túi được xếp như thế đóng vai trò thay thế bức tường. Chọn ra ba nghìn chiến binh dũng mãnh, ông để họ lại đó, cung cấp lương thực trong một khoảng thời gian ngắn, ra lệnh cho họ chăm sóc việc xây dựng hệ thống phòng thủ; rồi bản thân ông cùng toàn bộ phần còn lại của đại quân quay đầu hành quân đi.

Tuy nhiên, vì nếu ông rời đi bằng con đường cũ, sẽ không có nguồn cung cấp lương thực nào khả dụng cho đại quân, vì ông đã để lại mọi thứ ở Petra được mang vào bởi đại quân từ Iberia, ông lên kế hoạch đi bằng một con đường khác qua các ngọn núi, nơi ông hay biết vùng đất có người sinh sống, nhằm sinh tồn bằng việc cướp bóc lương thực trên đất liền. Trên hành trình này, một trong những nhân vật danh giá của người Lazi tên là Phoubelis đã mai phục người Ba Tư khi họ cắm trại qua đêm, mang theo Dagisthaeus cùng hai nghìn quân La Mã; những người này mở cuộc tấn công bất ngờ, tiêu diệt một số người Ba Tư đang chăn thả ngựa, cướp lấy những con ngựa rồi rút lui chẳng mấy chốc. Thế là Mermeroes cùng đại quân Media rút đi từ đó.

Về phần Goubazes, khi hay tin những gì đã giáng xuống đầu người La Mã cả ở Petra lẫn đèo vượt, ông thậm chí không hề hoảng sợ, cũng không từ bỏ việc canh gác đèo vượt nơi mình đang đứng, đinh ninh rằng hy vọng của họ tập trung vào địa điểm đó. Bởi ông hiểu rằng, dẫu người Ba Tư có thể đẩy lùi người La Mã bên trái sông Phasis để vượt qua đèo vượt vào Petra, họ cũng chẳng thể gây ra bất kỳ tổn hại nào cho vùng đất của người Lazi, vì hoàn toàn không tài nào vượt qua sông Phasis, đặc biệt khi không có tàu thuyền nào trong tay. Về độ sâu, con sông này không thua kém gì những con sông sâu nhất và nó trải rộng ra một kích thước lớn. Hơn nữa, dòng chảy của nó mạnh đến mức khi đổ ra biển, nó tiếp tục chảy như một dòng riêng biệt suốt một khoảng cách rất lớn, không hòa lẫn chút nào với nước biển. Quả thực, những ai di chuyển trên vùng biển đó có thể múc nước ngọt uống ngay giữa biển. Hơn nữa, người Lazi đã dựng các pháo đài dọc theo bờ đông của con sông, nhằm bảo đảm ngay cả khi kẻ thù được chở qua sông bằng thuyền, họ cũng không tài nào đổ bộ lên đất liền.

Hoàng đế Justinian thời điểm đó gửi cho bộ tộc Sabeiri số tiền đã thỏa thuận, đồng thời thưởng cho Goubazes và người Lazi những khoản tiền bổ sung. Và tình cờ từ trước đó lâu ngài đã phái một đại quân đáng kể khác đến Lazica, nhưng vẫn chưa đặt chân đến nơi. Chỉ huy của đạo quân này là Rhecithancus đến từ Thrace, một con người khôn ngoan và là chiến binh tài ba. Những sự kiện diễn ra là thế đó.

Khi Mermeroes bước vào các ngọn núi, như thần đã nói, ông ta nóng lòng muốn lấp đầy Petra bằng lương thực từ đó. Bởi vì ông hoàn toàn không nghĩ rằng số lương thực họ mang theo sẽ đủ cung cấp cho lực lượng đồn trú ở đó với số lượng lên tới ba nghìn người. Nhưng vì những nhu yếu phẩm tìm được dọc đường vừa đủ cung cấp cho đạo quân đó — không dưới ba mươi nghìn người — và vì lý do này họ không thể gửi bất cứ thứ gì đáng kể đếnPetra, sau khi cân nhắc ông thấy tốt hơn hết là phần lớn đại quân nên rời khỏi vùng đất Colchis, và một số ít nên ở lại đó, để vận chuyển phần lớn lương thực tìm được cho lực lượng đồn trú Petra, trong khi dùng phần còn lại để duy trì cuộc sống thoải mái cho chính mình. Do đó, ông chọn ra năm nghìn người để lại đó, chỉ định Phabrizus và ba người khác làm chỉ huy. Bởi vì ông thấy việc để lại nhiều người hơn là không cần thiết, khi chẳng có bóng dáng kẻ thù nào cả. Bản thân ông cùng phần lớn đại quân đặt chân đến Persarmenia và ở lại lặng lẽ trong vùng xung quanh Doubios.

Năm nghìn quân, khi tiến sát biên giới Lazica, hạ trại bên sông Phasis, và từ đó tỏa ra các nhóm nhỏ cướp bóc vùng đất lân cận. Khi Goubazes nhận thức được điều này, ông phái tin cho Dagisthaeus nhanh chóng đến cứu viện: bởi họ sẽ có cơ hội giáng cho kẻ thù vài vố đau đớn. Và ông làm theo đúng chỉ đạo, tiến lên cùng toàn bộ đại quân La Mã giữ sông Phasis bên trái, cho đến khi đến địa điểm người Lazi cắm trại ở bờ đối diện con sông. Tình cờ là sông Phasis có thể lội qua tại điểm này, một thực tế mà cả người La Mã lẫn người Ba Tư đều hoàn toàn không ngờ tới vì thiếu sự quen thuộc với những vùng đất này; nhưng người Lazi biết rất rõ điều đó, họ đột ngột vượt sông gia nhập đại quân La Mã. Quân Ba Tư chọn ra một nghìn chiến binh danh tiếng phái đi để không ai có thể tiến vào doanh trại gây hại. Và hai người trong số này — đi trước đồng đội để trinh sát — tình cờ rơi vào tay kẻ thù và thông báo cho họ toàn bộ tình hình. Do đó, người La Mã và người Lazi bất ngờ tấn công một nghìn quân đó, và không một tên nào thoát nạn, phần lớn bị tàn sát trong khi một số bị bắt sống; và thông qua họ, lực lượng của Goubazes và Dagisthaeus hay biết số lượng đại quân Media, chiều dài hành trình cùng tình cảnh hiện tại của họ. Do đó, họ nhổ chốt hành quân đánh họ với toàn bộ đại quân, tính toán thời điểm để ập xuống lúc đêm tối; lực lượng của họ lên tới mười bốn nghìn người. Người Ba Tư, không có chút suy nghĩ nào về kẻ thù trong đầu, đang tận hưởng giấc ngủ dài; bởi họ đinh ninh con sông không thể vượt qua, và một nghìn quân đang di chuyển dài ngày đâu đó mà không có ai cản trở. Nhưng người La Mã và người Lazi bất ngờ ập xuống lúc rạng sáng, bắt gặp kẻ thù người thì chìm trong giấc ngủ, người vừa tỉnh giấc nằm không vũ khí trên giường. Do đó, không một tên nào nghĩ đến chuyện kháng cự, phần lớn bị tóm gọn và tiêu diệt trong khi một số bị kẻ thù bắt sống — trong đó có một trong các chỉ huy; chỉ một vài tên trốn thoát trong bóng tối và bảo toàn tính mạng. Người La Mã và người Lazi chiếm lấy doanh trại cùng toàn bộ cờ hiệu, thu giữ vô số vũ khí và tiền bạc làm chiến lợi phẩm, bên cạnh số lượng lớn ngựa và la. Truy đuổi chúng một quãng đường rất dài, họ tiến sâu vào Iberia. Tại đó họ tình cờ chạm trán một số người Ba Tư khác và tiêu diệt vô số người. Thế là người Ba Tư rời khỏi Lazica; và người La Mã cùng người Lazi tìm thấy tại đó mọi nhu yếu phẩm, bao gồm lượng lớn bột mì mà đám dã man mang từ Iberia để vận chuyển đến Petra, và họ đốt sạch tất cả. Họ để lại một lượng lớn người Lazi tại đèo vượt, để người Ba Tư không còn khả năng vận chuyển nhu yếu phẩm đến Petra nữa, rồi quay về cùng toàn bộ chiến lợi phẩm và tù binh. Vào năm 549 sau Công nguyên.

Và năm thứ tư của lệnh hưu chiến giữa người La Mã và Ba Tư khép lại, đánh dấu năm trị vì thứ hai mươi ba của Hoàng đế Justinian.

Và John người Cappadocia một năm trước đó đã đến Byzantium theo triệu tập của hoàng đế. Bởi vì vào thời điểm ấy Hoàng hậu Theodora đã đi đến cuối con đường cuộc đời. Tuy nhiên, ông hoàn toàn không thể khôi phục lại bất kỳ phẩm giá nào trước đây, mà tiếp tục giữ danh hiệu tư tế trái với ý muốn; dẫu vậy điềm báo từng đến với ông rằng ông sẽ chạm tay tới vương quyền. Bởi vì quyền lực thần thánh thường cám dỗ những ai có tâm trí không vững vàng từ bản tính, bằng cách phơi bày trước tầm nhìn của họ những hy vọng lớn lao cao cả về những thứ lẫy lừng trong thế giới loài người. Dù sao đi nữa, đám người tung tin đồn nhảm luôn tiên tri cho John này rất nhiều điều tưởng tượng như thế, đặc biệt là việc ông chắc chắn sẽ khoác lên mình tấm áo choàng của Augustus. Thuở ấy, có một vị tư tế ở Byzantium tên là Augustus, canh gác kho tàng của đền thờ Sophia. Thế nên khi John bị cắt tóc và tuyên bố xứng đáng với phẩm giá tư tế bằng vũ lực, vì không có trang phục nào phù hợp với tư tế, ông buộc phải mặc chiếc áo choàng và tunic của Augustus này đang ở gần đó bởi những người quản lý công việc này, và tại đó, theo thần suy đoán, lời tiên tri đã ứng nghiệm trọn vẹn.

[CHÚ THÍCH]:

[1]

Nghĩa là, người Saracen thần phục người La Mã và những người thần phục người Ba Tư.

[2]

Xem Sách I. xxii. 4.

[3]

Người Hun bố trí một phần lực lượng phía sau những kẻ phòng thủ đèo vượt — nằm giữa biển và núi — cử họ đi vòng quanh bằng chính con đường hệt như Xerxes từng sử dụng khi tiêu diệt Leonidas cùng ba trăm chiến binh Sparta; xem Herod, vii. 216-218.

[4]

"Thư ký của những bí mật."

[5]

Xem Sách I. xxii. 4.

[6]

Xem Sách II. i. 13; iii. 47.

[7]

Xem Sách I. xxii. 4.

[8]

Xem Sách II. xxi. 30-32.

[9]

Thuật ngữ này được áp dụng cho "Phe Xanh Dương" ở Byzantium và nơi khác.

[10]

Xem Sách I. xxii. 4.

[11]

Chín dòng bản thảo bị thiếu tại điểm này.

[12]

Xem Sách II. x. 24.

[13]

Xem Sách I. xii. 4 ff.

[14]

Xem Sách I. viii. 21-22.

[15]

Xem chương v. 31.

[16]

Tức là "bẹn".

[17]

Galata hiện đại.

[18]

Trang phục chính thức.

[19]

Vesta.

[20]

Xem phần 9 bên trên.

[21]

Xem Sách II. xii. 31-34.

[22]

Latinh agger, "đất đắp nổi."

[23]

"Ba Tháp Canh."

[24]

Xem Sách I. xii. 5 ff.

[25]

Sách II. xix. 23.

[26]

Procopius có vẻ nhầm lẫn hai con sông riêng biệt khác nhau.

[27]

Xem Sách II. xv. 11.

[28]

Latinh clausura, "một con đường khép kín hẹp."