Procopius hậu thế biết đến như một sử gia ghi chép lại triều đại đầy biến động của hoàng đế Justinian (từ năm 527 đến năm 565 sau Công nguyên), đồng thời là người thuật lại những chiến công hiển hách của danh tướng Belisarius. Ông sinh vào cuối thế kỷ thứ V tại thành phố Caesarea ở xứ Palestine. Chúng ta không có nhiều thông tin về học thức và thời niên thiếu của ông, chỉ biết rằng ông từng theo học ngành luật để chuẩn bị cho con đường hành nghề sau này. Khi còn là một thanh niên trẻ tuổi, ông đặt chân đến Constantinople và dường như đã tạo được dấu ấn ngay lập tức. Bởi vì, từ năm 527, ông đã được bổ nhiệm làm cố vấn pháp lý kiêm thư ký riêng cho Belisarius, lúc bấy giờ cũng là một sĩ quan trẻ từng phục vụ dưới quyền đại tướng Justinian và chỉ mới được thăng chức đại tướng cách đó không lâu.

Chẳng bao lâu sau, Justinian được người chú của mình là Justinus gọi về để cùng chia sẻ ngai vàng Đế quốc La Mã, và bốn năm tháng sau, Justinus qua đời, để lại ngôi bổng độc tôn cho Justinian làm hoàng đế duy nhất của người La Mã. Thế là sân khấu lịch sử đã được dọn sẵn cho những sự kiện xuất hiện trong các trang viết của Procopius. Hoạt động của chính ông kéo dài cho đến tận những năm cuối đời của Justinian, và có vẻ như ông sống thọ hơn cả vị anh hùng của mình là Belisarius.

Trong suốt những năm tháng đầy biến động theo chân Belisarius chinh chiến ở châu Phi, Ý và miền Đông, Procopius luôn sát cánh bên vị danh tướng và tận mắt chứng kiến những sự kiện mà ông mô tả trong các tác phẩm của mình. Vào năm 527, ta thấy ông có mặt ở Lưỡng Hà; năm 533, ông đồng hành cùng Belisarius đến châu Phi; và đến năm 536, ông lại cùng vị tướng này xuôi về nước Ý. Do đó, tuyên bố mà ông đưa ra một cách khá khiêm tốn ở phần mở đầu bộ lịch sử của mình hoàn toàn chính xác: rằng ông là người có đủ tư cách hơn bất cứ ai để viết nên lịch sử của thời kỳ đó. Bên cạnh mối thâm giao với Belisarius, cần phải nói thêm rằng vị trí của ông còn mang lại cho ông lợi thế là một chỗ đứng nhất định tại triều đình Constantinople, giúp ông quen biết với nhiều nhân vật kiệt xuất thời bấy giờ. Nhờ vậy, chúng ta có được lời chứng từ một người gắn bó mật thiết với bộ máy triều chính; điều này, kết hợp với tầm quan trọng của những biến cố mà ông trải qua, đã làm cho ghi chép của ông trở nên vô cùng hấp dẫn và mang giá trị lịch sử to lớn. Thiết tưởng cũng phải thừa nhận rằng vị trí của ông không thuận lợi cho việc giữ một thái độ vô tư, khách quan khi trình bày sự kiện, và sự sủng ái của triều đình không thể đổi lấy bằng những lời ăn tiếng nói thẳng thừng; dẫu vậy, trước mắt chúng ta vẫn là một con người không thể tự đánh mất lòng tự trọng đến mức biến thành một kẻ nịnh hót bợ đỡ suốt ngày đêm, và rồi ông cũng cho ta thấy mặt trái của bức tranh hào nhoáng ấy, như chúng ta sẽ sớm nhận ra sau đây.

Ba tác phẩm của Procopius cung cấp cho chúng ta một bức tranh khá toàn diện về triều đại của Justinian cho đến khoảng năm 560 sau Công nguyên, và ông đã ban ơn cho hậu thế khi trình bày ba góc độ khác nhau đến mức đôi khi người đời sau cảm thấy khó lòng dung hòa chúng. Tác phẩm vĩ đại nhất cũng là sớm nhất của ông chính là bộ Lịch sử các cuộc chiến tranh (History of the Wars) gồm tám quyển. Các tư liệu không được sắp xếp hoàn toàn theo thứ tự biên niên, mà được bố trí sao cho diễn tiến của từng cuộc chiến trong ba cuộc chiến lớn có thể được theo dõi một cách riêng biệt. Cụ thể, hai quyển đầu dành riêng cho các cuộc chiến với người Ba Tư, hai quyển tiếp theo kể về cuộc chiến chống lại người Vandal ở châu Africa, và ba quyển kế tiếp mô tả cuộc giao tranh chống lại người Goth ở Ý. Bảy quyển đầu này ban đầu được xuất bản cùng nhau, còn quyển thứ tám được bổ sung sau đó như một phần phụ lục nhằm cập nhật lịch sử đến khoảng năm 554, bao gồm một cái nhìn tổng quát về các sự kiện ở khắp các vùng miền trong đế quốc. Chúng ta cần ghi nhớ rằng các cuộc chiến tranh được Procopius mô tả riêng biệt ấy thực chất có khoảng thời gian chồng chéo lên nhau, và trong lúc người La Mã đang chật vật ngăn chặn sự xâm lược của người Ba Tư, họ đồng thời vẫn phải duy trì quân đội ở châu Phi và nước Ý. Trên thực tế, đế quốc Byzantine khi đó đang dồn mọi nỗ lực tối đa để tái thiết lập các biên giới xưa cũ và đòi lại những vùng lãnh thổ đã rơi vào tay các dân tộc rợ. Hoàng đế Justinian bị thôi thúc bởi tham vọng đưa Đế quốc La Mã một lần nữa vươn lên thành một cường quốc thế giới, và ông đã vét cạn mọi nguồn lực với mong muốn biến giấc mơ ấy thành hiện thực. Đó là một nỗ lực lẫy lừng, nhưng nó đã được định sẵn là sẽ thất bại; tòa lâu đài đã sụp đổ không thể nào được phục hồi vĩnh viễn.

Bộ lịch sử này mang tính bao quát hơn nhiều so với nhan đề của nó, và mọi sự kiện trọng đại thời bấy giờ đều được đề cập đến. Do đó, bên cạnh việc đọc được rất nhiều điều về các chiến dịch chống lại những thế lực đang thu hẹp biên giới của đế quốc cũ, chúng ta còn nghe kể về các vấn đề dân sự như cuộc bạo loạn lớn Nika tại Byzantium vào năm 532; tương tự, một bản tường thuật kỹ lưỡng cũng được dành cho trận đại dịch năm 540, và sự cẩn trọng trong việc miêu tả bản chất của căn bệnh cho thấy rõ ràng rằng tác giả chắc hẳn phải có sự hiểu biết nhất định về y học thời bấy giờ.

Sau quyển thứ bảy của bộ Lịch sử các cuộc chiến tranh, Procopius đã viết tập Anecdota, hay còn gọi là Lịch sử bí mật (Secret History). Tại đây, ông trút bỏ mọi sự kiềm chế của lòng kính trọng hay nỗi sợ hãi, không chút e dè ghi lại tất cả những gì mà vì lý do chính trị ông từng bị thúc ép phải giấu giếm hoặc lấp liếm trong bộ Lịch sử. Ông tấn công không thương tiếc vị hoàng đế, hoàng hậu, thậm chí cả Belisarius lẫn người vợ Antonina của ông ta, bày ra trước mắt chúng ta một trong những bức tranh đen tối nhất từng được đặt bút viết nên. Đó là một tập hồ sơ ghi lại những tội ác vô lương tâm, những cuộc ăn chơi trác táng vô liêm sỉ, cùng vô số âm mưu và vụ bê bối từ đời sống công khai cho đến chốn riêng tư. Rõ ràng là mọi thứ đã bị đẩy đi quá đà, và chính sự phóng đại quá mức của những lời vu khống ấy khiến cho người ta không tài nào tin nổi; hết lần này đến lần khác, chúng ta bắt gặp những lời khẳng định dù không hẳn là hoàn toàn bất khả thi, nhưng ít nhất cũng là cực kỳ vô lý. Rất nhiều sự kiện trong bộ Lịch sử lại được trình bày dưới một ánh sáng hoàn toàn mới mẻ; ta như nghe thấy tiếng lòng cay đắng thốt lên từ một tâm hồn tổn thương. Dù vậy, cũng cần phải nói thêm rằng có rất ít sự mâu thuẫn trong các chi tiết về mặt sự kiện. Tác giả rõ ràng đã nhắm vào Hoàng hậu Theodora làm nạn nhân chính cho những mũi tên độc địa của mình, và ông thuật lại những năm tháng tuổi trẻ của bà theo cách vừa gây sốc vừa kinh tởm, nhưng thật may mắn là chúng ta không buộc phải coi đó là sự thật. Thật thừa thãi khi nói rằng một tác phẩm như thế này chắc chắn không thể được xuất bản khi tác giả còn sống, và có vẻ như nó chỉ thực sự được công bố với thế gian sau khi Justinian qua đời vào năm 565.

Trong quá khứ, từng có những hoài nghi nghiêm trọng xoay quanh tính xác thực của tập Anecdota, bởi thoạt nhìn, thật khó tin rằng một con người từng viết với giọng điệu bình tĩnh trong bộ Lịch sử và từng say sưa ca tụng hết lời trong tác phẩm tán tụng Về các công trình kiến trúc (On the Buildings) lại có thể đồng thời chấp bút viết nên những lời lăng mạ cay độc của Lịch sử bí mật. Tuy nhiên, người ta dần nhận ra rằng cảm giác này không hề có bất kỳ luận điểm không thể chối cãi nào chống lưng, và giờ đây giới nghiên cứu tin rằng, ít nhất là có khả năng rất cao, Anecdota chính là tác phẩm của Procopius. Sự cay độc trong đó có thể cực đoan và những lời vu khống có thể bị thổi phồng vượt quá mọi giới hạn lý trí, nhưng dẫu sao nó vẫn phải được nhìn nhận như một hệ quả tất yếu từ sự phản ứng lại trước lối sống rỗng tuếch của triều đình Byzantine.

Tác phẩm thứ ba mang tựa đề Về các công trình kiến trúc (On the Buildings), và đây rõ ràng là một nỗ lực nhằm lấy lòng nhà vua. Chúng ta chỉ có thể đoán già đoán non về nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc nó ra đời. Tuy nhiên, hiển nhiên là việc xuất bản bộ Lịch sử không thể nào khơi gợi được sự nhiệt tình hay hoan hỉ nơi Justinian; chẳng có chút cố gắng nào nhằm ca ngợi hoàng đế trong đó, thậm chí người ta còn có thể đọc ra một sự đánh giá bất lợi ẩn giấu giữa những dòng chữ. Và không loại trừ khả năng ông đã bị kích động lòng đố kỵ bởi những lời tán dương dành cho vị đại tướng của mình là Belisarius. Dù thế nào đi nữa, tác phẩm Về các công trình kiến trúc cũng được viết theo lối văn rỗng tuếch của một kẻ nịnh thần. Sách được chia thành sáu quyển ngắn và ghi lại toàn bộ các công trình công cộng dưới triều đại Justinian ở mọi góc ngõ của đế quốc. Đề tài được lựa chọn khéo léo cùng tư liệu phong phú đã tạo điều kiện cho Procopius không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào để tung hô vị quân vương của mình lên tận mây xanh. Đây là một minh chứng xuất sắc cho phong cách văn chương hoa mỹ vốn, thật không may, lại rất được lòng giới văn nhân thời bấy giờ cũng như trong thời kỳ Byzantine hậu kỳ. Dù vẫn tồn tại những điểm yếu, tác phẩm này vẫn là một nguồn tư liệu vô cùng quan trọng cho việc nghiên cứu thời kỳ đó, bởi nó chính là một kho tàng thông tin phong phú xoay quanh bộ máy cai trị nội bộ của đế quốc.

Văn phong của Procopius nhìn chung rõ ràng và thẳng thắn, thể hiện tâm hồn của một con người luôn nỗ lực nói lên sự thật bằng thứ ngôn ngữ giản dị miễn là ông không bị bó buộc bởi những giới hạn phải né tránh. Đồng thời, ông cũng không hề xa lạ với các thủ pháp hùng biện, và đặc biệt trong các bài diễn văn, ông rất thích lồng ghép những lời lẽ vang dội cùng những câu văn mang tính châm ngôn sâu sắc. Ông là một người ngưỡng mộ sâu sắc các bậc thầy văn xuôi cổ điển, và tầm ảnh hưởng của họ hiện diện khắp nơi trong các sáng tác của ông; đặc biệt, ông mang ơn rất nhiều từ hai sử gia Herodotus và Thucydides, đồng thời vay mượn từ họ không ít biểu thức lẫn cách cấu tứ câu chữ. Thế nhưng, tiếng Hy Lạp mà ông viết không phải là thứ tiếng Attic thuần khiết, mà ta có thể tìm thấy ở đó rất nhiều dấu ấn chịu ảnh hưởng từ ngôn ngữ nói đương thời.

Procopius đôi khi viết như một tín đồ Cơ đốc giáo, nhưng cũng có lúc lại như một kẻ thấm nhuần tư tưởng của tôn giáo cổ đại Hy Lạp. Chắc chắn việc nghiên cứu các nhà văn cổ điển đã dẫn dắt ông đến điều này, có lẽ là một cách vô thức. Dù sao đi nữa, đối với ông, dường như đây không phải là vấn đề đòi hỏi ngay cả sự nhất quán. Nương theo tôn giáo của nhà nước là một động thái khôn ngoan về mặt chính trị, thế nhưng ông vẫn thường thả hồn để viết như thể mình là một người đồng thời với Thucydides.

Bản văn được sử dụng để dịch là bản của Haury, nằm trong bộ Teubner, xuất bản năm 1905-1913.